Van Andel laat met een simpele berekening zien, dat zelfs nu er 1,2 miljoen elektrische auto’s in Nederland rondrijden, hun gezamenlijke, vrije batterijcapaciteit maar 0,025% van het jaarverbruik aan elektriciteit omvat. Dat is dus veel te weinig voor seizoensopslag: in de zomer stroom opsparen voor de winter, Dat is alleen al nodig omdat zonnepanelen in de winter in Nederland bijna niets leveren.

Tot zover zijn we het eens, maar hoe zit het met de behoefte aan kortdurende opslag, om pieken en dalen die maar een paar uur duren af te vlakken? Netbeheerder Tennet maakt in zijn nieuwste prognoses over voorzieningszekerheid tot 2035 onderscheid tussen batterijopslag die 2 uur, 4 uur of 8 uur duurt. Het is dan zinnig om de gezamenlijke capaciteit van die autobatterijen – 30 gigawattuur – te vergelijken met het Nederlandse stroomverbruik over diezelfde tijdsspanne, en dat is (gemiddeld) respektievelijk 27,5, 55 en 110 gigawattuur.

We zien dus, dat die buffer van 30 gigawattuur in elektrische auto’s op die tijdsschaal wel degelijk substantieel kan bijdragen aan stabilisatie van het net. Bijvoorbeeld als op een zomerdag ineens een wolkendek voor de zon trekt en de stroomproductie van de zonnepanelen in één provincie grotendeels wegvalt. Anderzijds kunnen die autobatterijen, door massaal op te laden als de zon het hoogst staat, helpen voorkomen dat zonnepanelen afgeschakeld moeten worden.

Dat kan ook buiten het net om, direct van de zonnepanelen op het eigen dak naar de eigen auto voor de deur, wat de netcongestie vermindert. In die zin is de batterijen van elektrische auto’s als buffer gebruiken echt win-win. De schaarse materialen voor die batterijen zijn al gedolven en betaald door de gebruiker, en de meeste elektrische auto’s staan midden op de dag stil, dus waarom zou je die dan niet daarvoor inzetten?

Dan zitten we nog met het probleem van de opslag van stroom op langere termijn, van een dag tot een jaar. Zonnestroom valt tegen het eind van elke dag sowieso twaalf uur of langer weg, en ook de wind laat het onregelmatig dagenlang afweten. Waar haalt de ‘hernieuwbare’ energievoorziening dan zijn stroom vandaan?

We praten dan over een buffer die veel groter moet zijn dan 30 gigawattuur, minstens 2000 gigawattuur als je Nederland een werkweek lang aan de gang wilt houden terwijl zon en wind vrijwel niets leveren. Om echt zonder zorgen de winter door te komen, moet je een buffer van minstens een maand hebben, dus circa 10.000 gigawattuur. Van Andel stelt in zijn column dat het 30.000 gigawattuur moet zijn, maar dat lijkt me wel heel ruim genomen. Hoe dan ook, dat is met batterijen niet te doen. Om een idee te geven van de kosten: 10.000 gigawattuur is de batterijcapaciteit van 200 miljoen elektrische auto’s!

Het groene toverwoord

Het toverwoord voor de gelovers in de ‘hernieuwbare’ energievoorziening is dan: groene waterstof. Door elektrolyse van water met de tijdelijke overschotten aan wind- en zonne-stroom zouden we grote hoeveelheden CO2-vrije (‘groene’) waterstof kunnen produceren. Waterstof kun je opslaan, en als wind en zon te weinig leveren verbranden we dat in omgebouwde gascentrales.

Van Andel zegt daar slechts over dat dit ‘zo inefficiënt, duur en moeizaam (is) dat we daar weinig van mogen verwachten.’ Tennet is het in hun Monitor Voorzieningszekerheid 2026 met hem eens: ‘Vermoedelijk zullen hoeveelheden waterstof die worden verbrand in gascentrales beperkt zijn, vanwege de relatief hoge prijs van waterstof.’

Nu zijn we beland bij de olifant in de kamer van de hernieuwbare energievoorziening: groene waterstof stevent af op een fiasco. Tennet schat dat in 2030 maar 1 gigawatt aan elektrolyse-capaciteit voorhanden zal zijn, terwijl de energiescenario’s die onder toenmalig klimaatminister Rob Jetten zijn opgesteld, uitgaan van 4 gigawatt in 2030, met een verdubbeling tot 8 gigawatt al in 2032. Voor het perspectief: de totale elektrolysecapaciteit voor waterstof in de wereld was toen 1 gigawatt.

Voor Tennet is dat lood om oud ijzer: ze boeken voor hun prognose voor 2030 gewoon 14 gigawatt uit gascentrales in, want ‘voor voorzieningszekerheid is het type brandstof niet relevant’. Nee, maar voor de CO2-reductie maakt het uiteraard wel uit of je aardgas, dan wel groene waterstof in die gascentrales verstookt. En waarom zijn we ook al weer aan die ‘hernieuwbare’ energietransitie begonnen? Om de CO2-uitstoot van Nederland terug te brengen tot 0.

Tennet behandelt dat niet van de grond komen van groene waterstof als een detail dat in hun prognose niet meer dan een paar bijzinnen waard is, terwijl dit de bijl zet aan de wortel van de hele ‘hernieuwbare’ energietransitie. Jettens plan om tot 2050 – als de ‘netto-nul’ gerealiseerd moet zijn – 70 gigawatt aan windmolens op de Noordzee neer te zetten, heeft als noodzakelijke voorwaarde 45 gigawatt aan elektrolysecapaciteit, om de enorme stroompieken van die windmolenparken om te zetten in groene waterstof.

Elektrolysecapaciteit en stroom uit wind op zee kunnen, op die schaal, niet zonder elkaar. Als die twee niet samen optrekken en mekaar in balans houden, stort het verdienmodel van beiden in.

Waar dat op neerkomt, is dat je dan als overheid met bakken subsidie duizenden windmolens laat neerzetten op de Noordzee, waarvan je van tevoren weet dat ze driekwart van de tijd stil zullen staan omdat ze hun stroom niet kwijt kunnen. En ondertussen zullen er nog steeds met aardgas gestookte centrales nodig zijn om stroom te leveren als zon en wind het laten afweten.

Dat is pure kapitaalvernietiging, en het ondergraaft de ratio achter de ‘hernieuwbare’ energietransitie, namelijk: ‘van het gas af’ en CO2-uitstoot netto-nul.

Bestuurskundige D66’ers regeren de duurzaamheid

Jettens megalomane ambities zijn inmiddels wat afgezwakt: officieel mikt men nu op 20 gigawatt aan wind op zee in 2035, 30 gigawatt in 2040 en een vaag hogere doelstelling voor 2050. Dat maakt niets uit zolang er geen geloofwaardig groeipad is voor elektrolysecapaciteit, en dat is er niet. Overigens zijn in 2025 ook de tenders voor de bouw van nieuwe windmolenparken mislukt: investeerders willen eerst nog meer subsidie voor ze daar weer aan beginnen.

De minister die er nu over gaat is Stientje van Velthoven, ook al weer zo’n bestuurskundige van D66, net als Rob Jetten en landbouwminister Jaimi van Essen. What could possibly go wrong? Zou Van Velthoven beseffen, dat al die voorgenomen windmolenparken op de Noordzee aanstaand oud roest zijn als ze haar gehoopte groene-waterstofeconomie niet van de grond krijgt? Hebben haar topambtenaren haar dat al verteld? Heeft haar voorganger Sophie Hermans dat ooit beseft? In ieder geval hebben we haar daar nooit over gehoord.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is onder meer auteur van het succesboek ‘De Klimaatoptimist’. Wekelijks bericht hij in Wynia’s Week over actuele ontwikkelingen in wetenschap en politiek.

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de betalende lezers. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe autobatterijen toch het stroomnet kunnen helpen. Maar gaat ‘groene’ waterstof de windmolenparken wel redden? verscheen eerst op Wynia's Week.

1. Hoe heeft de natuur zich de afgelopen dertig jaar ontwikkeld?

2. Is alles gelukt?

3. En zo nee, hoe komt dat?

Het blijkt dat in het algemeen de natuur erop is vooruitgegaan, maar dat de doelen niet worden gehaald. De logische vervolgvraag ‘zijn die doelen dan wel goed of haalbaar?’ werd helaas niet gesteld, maar zou in het maatschappelijke debat natuurlijk wel aan de orde moeten komen.

Als onderzoeksjournalist was het Ellenkamp opgevallen dat informatie over gunstige ontwikkelingen in de natuur vaak verstopt blijft in officiële rapporten. In een interview met het Reformatorisch Dagblad zei Ellenkamp: ‘Het lijkt wel of het slecht móét gaan met de natuur’. De verklaring daarvoor is simpel: als het goed gaat met de natuur, gaan de subsidiekranen dicht en rinkelen de kassa’s van de natuurorganisaties niet meer.

Koploper natuurbeleid

In een aansluitend gesprek verklaarde Henk Rampen, gepensioneerd regiohoofd van Natuurmonumenten, dat het Nederlandse natuurbeleid het allerduurste is van heel Europa. Kost een natuurproject 10 miljoen euro, dan is dat is prima. Kost het 30 miljoen euro? Ook goed.

Nederland wil koploper zijn, ook als het gaat om natuurbeleid. Bij een heer van stand zoals Olivier B. Bommel (‘geld speelt geld geen rol’) kan dat natuurlijk, maar voor onze overheid geldt toch dat uitgaven voor een natuurdoel altijd ten koste gaan van andere noodzakelijke taken, zoals zorg, onderwijs en veiligheid.

Desondanks heeft het kabinet-Jetten in het regeerakkoord afgesproken om 20 miljard euro extra voor de natuur uit te geven ‘om de stikstofcrisis op te lossen’. Om dat voornemen uit te werken, broedt landbouwminister Jaimi van Essen (D66) nu samen met zijn ambtenaren op een plan dat op 26 juni moet worden gepresenteerd.

Wat is van dat plan te verwachten?

De voortekenen daarvoor zijn niet gunstig. Twee bereidwillige landbouworganisaties, te weten de LTO en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) werden op kabinetsniveau ontvangen. Meer kritische landbouworganisaties werden ostentatief genegeerd. Uit de bedrijfsbezoeken die de minister geregeld brengt en waarvan op sociale media verslag wordt gedaan, blijkt zijn voorkeur voor de alternatieve en biologische landbouw, hoewel die sector met een aandeel van ongeveer 5 procent slechts een nichemarkt is.

Onhaalbare deadlines

Het is goed om hier nog even in herinnering te brengen hoe onder het derde kabinet-Rutte (2017-2022) de wet stikstofreductie en natuurverbetering tot stand kwam. Na de vernietigende uitspraak van de Raad van State over de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) uit 2019 overtoepten partijen elkaar in gestrengheid.

Via een akkoord op het laatste moment met SP, SGP en 50Plus werd de wet uiteindelijk met ruime meerderheid – inclusief de steun van de toenmalige regeringspartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – aangenomen, waardoor harde percentages en deadlines als resultaatverplichtingen in de wet kwamen. In 2025 moest 40 procent van de stikstofgevoelige natuur beneden de Kritische Depositie Waarden (KDW) zijn gebracht, in 2030 moet dat percentage stijgen naar 50 procent en in 2035 moet het 74 procent zijn.

PvdA, GroenLinks en de Partij voor de Dieren stemden tegen omdat ze de wet niet ver genoeg vonden gaan; PVV en FvD deden hetzelfde omdat de wet te radicaal zou zijn (BBB was nog niet in de Kamer vertegenwoordigd). Wie er gelijk had, laat ik graag aan de lezer, maar feit is dat Greenpeace vorig jaar makkelijk kon scoren in het proces tegen de Staat: omdat de eerste deadline al onhaalbaar bleek.

Onder het vierde kabinet-Rutte werd op 10 juni 2022 het beruchte stikstofkaartje van toenmalig VVD-minister Christianne van der Wal gepubliceerd. Het toonde per gebied de indicatieve percentages waarmee de stikstofuitstoot omlaag moest om de natuurdoelen te halen, overigens geheel in lijn met het toenmalige programmapunt van D66 om de veestapel in Nederland te halveren. Na intensieve protesten en een adviesrapport van Johan Remkes werd de kaart in oktober 2022 officieel van tafel geveegd.

Tijdens het kabinet-Schoof (2024-2026) kwam er onder het ministerschap van Femke Wiersma (BBB) wat meer rust over deze kwestie, maar haar termijn was te kort om de rekenkundige ondergrens voor stikstofberekeningen (RKO), nu 0,005 mol per hectare per jaar – het welbekende vogelpoepje van Arnout Jaspers – op tenminste 1 mol te brengen en de KDW uit de wet te halen. De (alleen in Nederland bestaande) stikstofcrisis zou dan tot het verleden hebben behoord. In Duitsland en Denemarken, toch ook EU-lidstaten, is de RKO respectievelijk 21 en 35 mol.

Terug bij af

Inmiddels zijn we weer terug bij af. D66 heeft weliswaar het standpunt over de halvering van de veestapel verlaten, maar onofficieel duidt alles in die partij op dezelfde tendens – de denkwijze is niet veranderd. Het wetsontwerp van Wiersma, dat volgens het advies van de Raad van State beter zou moeten worden gemotiveerd (misschien biedt ook de documentaire van Ellenkamp daartoe een aanknopingspunt?), ligt nu waarschijnlijk in een diepe la op het ministerie te verstoffen.

Een lichtpuntje bij dit alles is een nieuw verschenen rapport Van verwarring naar verbinding, geschreven door een groep experts uit onder andere Wageningen (niet de minsten), die altijd hebben gewezen op de gevaren van stikstof voor de natuur. Zelfs stikstofprofessor Jan Willem Erisman, die er zelf niet aan heeft meegeschreven, zei het voor 95 procent met het rapport eens te zijn.

Van verwarring naar verbinding heeft als kernboodschap dat natuurherstel na een reductie van emissie pas op lange termijn ontstaat. Bij een technische briefing voor de Tweede Kamer verklaarde een van de schrijvers, bodemkundige Wim de Vries, dat het wel honderd jaar kan duren voordat de stikstoferfenis van de vorige eeuw uit de bodem is verdwenen.

Dat werpt natuurlijk een heel ander licht op de wet stikstofreductie en natuurverbetering en de daarin met deadlines opgenomen resultaatverplichtingen van de Staat. Het rapport beveelt aan om te komen tot een integrale stikstofaanpak die werkt met doelsturing op bedrijfsniveau in plaats van de huidige modelmatige berekeningen van stikstofdepositie op natuurgebieden.

Het rapport adviseert een combinatie van maatregelen:

• Lokaal beleid: creëer emissiearme zones van maximaal 500 meter rond de meest stikstofgevoelige natuurgebieden.
• Gebiedsgericht beleid: in regio’s met hoge emissiedichtheid (Gelderse Vallei en de Peel) extensivering, uitkoop, ruilverkaveling of landinrichting, technische innovaties in stallen, enzovoorts. Beoogde emissiereductie 50 tot 65 procent ten opzichte van 2019.
• Generiek emissiebeleid: emissiereductie 25 tot 30 procent ten opzichte van 2019.

Essentieel bij dit alles is dat weer vergunningen worden afgegeven. Dan zijn ook weer investeringen in onder meer innovaties mogelijk. Uiteraard hoort bij dit alles dat de RKO naar 1 mol gaat en dat de KDW uit de wet verdwijnt.

Ik heb begrepen dat de meeste boeren met deze oplossingsrichting (die bovendien heel wat minder dan 20 miljard euro zal kosten) kunnen leven. Tweede Kamerlid Pieter Grinwis (ChristenUnie) reageerde meteen positief en concludeerde: ‘Strik er omheen en invoeren’. De panacee van Progressief Nederland en de Partij voor de Dieren – eerst moet de natuur zijn hersteld en dan kunnen weer vergunningen worden afgegeven – zal daarentegen zonder enige twijfel leiden tot ‘operatie geslaagd, patiënt (de boer) overleden’.

Hernieuwde oorlogsverklaring

Afgewacht moet worden welke koers minister Van Essen gaat varen. Uit het geruchtencircuit maak ik op dat hij een soort tussenweg wil kiezen. In Het Financieele Dagblad stond: ‘Kabinet zet in op minder vee, 1-kilometerzones rond Natura2000-gebieden en strengere grondgebondenheid’. Dat zijn natuurlijk nog maar speculaties, maar 1-kilometerzones rond Natura2000-gebieden betekenen wel dat bijna 250.000 hectare landbouwgrond in Nederland voor de voedselvoorziening verloren gaat. Dat is een hernieuwde oorlogsverklaring aan de boeren.

Iets vergelijkbaars zien we bij het visserijbeleid. Nadat enkele jaren geleden al delen van de Noordzee om ‘ecologische redenen’ waren afgesloten voor de visserij, vindt er nu in nauwe samenwerking tussen onder andere Rijkswaterstaat, het ministerie van LVVN, de provincies Noord-Holland, Friesland, Groningen en natuurorganisaties onderzoek plaats naar de ecologische toestand van de Waddenzee en de mogelijkheden om deze ook deels of geheel voor de visserij af te sluiten.

In dit verband wijs ik op Tjeerd de Groot. Als Tweede Kamerlid van D66 speelde hij een grote rol speelde bij de totstandkoming van de wet stikstofreductie en natuurverbetering; nu is hij voorzitter van de Waddenvereniging. Hij is bij uitstek iemand die de weg kent in Den Haag, waar het ‘ons kent ons’-gehalte niet moet worden onderschat.

Nieuwe naam

Maar gelukkig is ook daar een lichtpuntje.

De marine-ecoloog en emeritus hoogleraar Jaap van de Meer (waarom zijn het altijd gepensioneerden die met een verhelderende visie komen?) schreef recent voor de Tweede Kamer een position paper met een korte en simpele boodschap: er is ‘geen enkele reden om delen van de Noord- of Waddenzee af te sluiten voor de visserij’. Intussen worden in Kampen met overheidssubsidie vissersboten gesloopt.

Af en toe bekruipt mij de vraag of het departement niet een andere naam verdient: ministerie tegen Landbouw en Visserij. Al dat alarmisme, ook van officiële zijde, wat steekt daar toch achter? Moet iedereen ambtenaar worden? Moeten we allemaal mee-eten uit de staatsruif?

Maar hoe wordt die staatsruif dan gevuld?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Broedt stikstofminister Van Essen (D66) op een nieuwe oorlogsverklaring aan de boeren? verscheen eerst op Wynia's Week.

In deel 1 en deel 2 van deze serie introduceerde ik Kees Dijkstra: een gereedschapsmaker uit Vlaardingen, symbool van iedereen die werkt en de rekening van het overheidsbeleid betaalt zonder er de baten van te zien.

Drie partijen presenteerden zich bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 nadrukkelijk als zijn stem: het CDA, de VVD en JA21. Twee van die partijen – CDA en VVD – traden in februari samen met D66 toe tot het minderheidskabinet van Rob Jetten. Zijn voor Kees Dijkstra nu betere tijden aangebroken?

Scherpste diagnose

Met het verkiezingsprogramma Bouwen op vertrouwen heeft het CDA een verhaal dat erg dicht bij de werkelijkheid van Kees staat. Waar GroenLinks-PvdA en D66 hun programma beginnen bij het klimaat en de bestaanszekerheid daarna laten volgen, draait het CDA de volgorde om: eerst de zekerheid van een fatsoenlijk bestaan, dan de rest. De christendemocraten typeren Nederland als een land met twee gezichten, waarin de afstand tussen wie het goed heeft en wie elke maand moet rekenen te groot is geworden — en het CDA maakt daar een politieke hoofdzaak van, geen voetnoot.

Twee dingen vallen op. Het CDA wil ‘minder regels en meer ruimte’. Dat raakt de machine die in deze reeks steeds terugkeert: elke nieuwe regel schept werk voor de mensen die regels schrijven en controleren, en de kosten daarvan worden over iedereen uitgesmeerd. Het CDA wil die machine terugdringen en spreekt nadrukkelijk over waardering voor het vakmanschap van de mensen die het echte werk doen: de boer, de zorgverlener, de monteur. Dat is geen vanzelfsprekend geluid bij een middenpartij.

Wat eveneens opvalt is dat klimaatbeleid volgens het CDA niet alleen ambitieus, maar ook sociaal moet zijn. Dat klinkt als een dooddoener, maar dat is het niet: het betekent dat de partij erkent dat een hoger klimaatdoel een prijs heeft die ergens neerslaat, en dat die prijs niet vanzelf eerlijk verdeeld is. Dat is méér dan de partijen doen die de rekening wegmoffelen achter de frase dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen.

Wie het eerste deel van deze serie heeft gelezen, herkent hier het patroon van de ‘Bootleggers and Baptists’-theorie. Het CDA levert de morele rechtvaardiging: klimaatbeleid moet, en het moet eerlijk. Maar wie er ondertussen verdient aan de regeldruk, de toezichthouders en de uitvoeringslaag – de Bootlegger achter de Baptist – dat benoemt de partij niet.

Het CDA verzuimt de optelsom te maken: dat de kosten van het klimaat- en regelbeleid het zwaarst uitvallen voor wie het minst heeft, en dat de subsidies voor verduurzaming vooral terechtkomen bij wie de investering al kan voorschieten: de huiseigenaar, niet de huurder. Het CDA heeft bovendien een eigen ongemak: de partij zat de afgelopen jaren aan tafel bij diverse kabinetten die de regeldruk en de energietransitie vormgaven. Volgens de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB) vraagt het CDA-programma bovendien per saldo een lastenverzwaring van enkele miljarden. De partij van Henri Bontenbal analyseert als zogenaamde buitenstaander een probleem dat het zelf heeft helpen veroorzaken — en mag het nu vanuit het Torentje helpen oplossen.

Verkeerde boodschapper

De VVD op haar beurt gebruikt in haar verkiezingsprogramma Sterker uit de storm precies de woorden die Kees Dijkstra graag zou willen horen. De liberalen willen een fundamenteel kleinere overheid en willen af van ‘verstikkende regeldruk’. De inkomstenbelasting en de energiebelasting moeten omlaag, de accijns op brandstof getemperd. Werken moet weer lonen en de ingewikkelde herverdelingsmachine moet worden teruggedrongen. Op papier is dat het meest directe antwoord op de rekening die Kees Dijkstra betaalt.

Het probleem is de boodschapper. De VVD was tussen 2010 en 2024 de grootste regeringspartij en leverde de premier. Het waren jaren met stijgende energielasten en een forse toename van de regeldruk. De partij belooft nu de machine af te breken die zij zelf heeft helpen bouwen. De VVD benoemt de symptomen — hoge lasten, te veel regels — maar zwijgt over haar eigen aandeel in de oorzaak.

De Juiste Aanpak voor Nederland, het verkiezingsprogramma van JA21, heeft een nog scherpere boodschap. Waar andere partijen de hoge energierekening toeschrijven aan oorlogen, de markt en/of het buitenland, noemt JA21 het een politieke keuze: het energiebeleid is volgens de partij van Joost Eerdmans ideologisch gedreven en raakt gezinnen ‘flink in de portemonnee’.

Concreet wil JA21 de btw op energie verlagen, een heffing binnen de energiebelasting schrappen en fors inzetten op kernenergie als bron van betaalbare en stabiele stroom. En: JA21 wil dat het middelbaar beroepsonderwijs en vakkennis weer hoger worden gewaardeerd. Dat zal bij de gereedschapsmaker Kees Dijkstra een gevoelige snaar raken. Bovendien: Nederland heeft een nijpend tekort aan praktisch opgeleiden, dat is algemeen bekend.

Maar helaas: de partij die het hardst voor Kees spreekt, werd buiten de regering gehouden – D66 wilde JA21 er niet bij.

Trieste balans

Kort en goed: het CDA heeft voor Kees Dijkstra het meest samenhangende verhaal, maar trekt de lijn niet door en heeft een discutabel verleden. De VVD heeft de juiste woorden maar kan met nog meer recht worden verweten dat ze voorheen als regeringspartij vooral heeft gefaald. JA21 stelt de scherpste diagnose, maar is klein en werd naar de oppositiebanken verwezen.

Aan het hoofd van het nieuwe kabinet staat D66 – de partij waar klimaatbeleid en de energietransitie voorop staan en die het minst geeft om de rekening die Kees Dijkstra daarvoor moet betalen.

Het is een trieste balans.

* Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht ‘Gewone’ werkende Nederlanders hebben van het kabinet-Jetten niks te verwachten verscheen eerst op Wynia's Week.

De verdeeldheid onder burgers over het klimaatbeleid is groot. Een kleine meerderheid van 59 procent vindt dat de regering te weinig tegen klimaatverandering doet, terwijl een grote minderheid van 41 procent juist vindt dat deze te veel doet. Bijna een derde van de mensen twijfelt aan de zin van een Nederlandse bijdrage op wereldschaal, en bijna de helft denkt dat Nederland al veel meer doet dan andere landen.

Er is weinig steun voor maatregelen die de kosten van levensonderhoud raken. Een grote meerderheid is ontevreden met wat de regering bereikt, en steeds meer mensen vinden dat klimaat teveel aandacht krijgt vergeleken met andere problemen, zoals criminaliteit, woningnood en internationale spanningen.

Ongunstige uitgangspunten

Dit zijn ongunstige uitgangspunten voor het minderheidskabinet-Jetten om de komende jaren doeltreffend klimaatbeleid met parlementaire meerderheden te kunnen voeren. De grote verdeeldheid onder de bevolking impliceert dat met elke keuze die de regering gaat maken een grote groep Nederlanders het niet eens zal zijn.

Dit fenomeen was vorig jaar door het kabinet-Schoof al geadresseerd met een Nationaal Burgerberaad Klimaat, teneinde burgers meer te betrekken bij het ontwikkelen van klimaatbeleid. Het kabinet-Jetten heeft precies de helft van de 82 aanbevelingen uit dit burgerberaad overgenomen. Dat kan net als het SCP-rapport wel het draagvlak van het huidige klimaatbeleid bevorderen, maar niet noodzakelijkerwijs de doelmatigheid en betaalbaarheid van klimaat- en energiemaatregelen.

Meer maatschappelijke legitimiteit is niet hetzelfde als meer inhoudelijke effectiviteit. Dit dilemma zal de komende jaren als een zwaard van Damocles boven het klimaat- en energiebeleid blijven hangen. CO₂-reductiemaatregelen zoals minder hard rijden en minder vlees eten zijn niet populair maar wel effectief. Nieuwe energie-infrastructuur met windmolens, zonnepanelen, waterstoffabrieken, batterijen, elektrische auto’s, warmtepompen en elektriciteitsnetten zijn intrinsiek duurder en onbetrouwbaarder dan fossiele brandstoffen, brandstofauto’s, cv-ketels en aardgasleidingen.

De overheid geeft met de ene hand jaarlijks tientallen miljarden euro’s uit aan die nieuwe energie-infrastructuur, waarvan de opbouw nog decennia zal vergen. Alleen een basale uitbreiding van het elektriciteitsnet vergt tot 2040 al tweehonderd miljard euro, ruim veertien miljard euro per jaar gedurende de komende veertien jaar. Diezelfde overheid haalt met de andere hand jaarlijks tientallen miljarden euro’s belastingen en accijnzen op uit de bestaande en goed functionerende energie-infrastructuur. Die bestaande infrastructuur hebben we gedurende vele decennia opgebouwd, en zal ook nog vele decennia essentieel blijven voor onze welvaart en veiligheid.

Nieuwe energie blijft duurder

Uit het SCP-rapport blijkt dat een ruime meerderheid de lasten van het klimaatbeleid onrechtvaardig verdeeld vindt, en zelfs helemaal niets extra meer wil betalen voor klimaatmaatregelen. Die evidente illusie kan het kabinet niet omzeilen met nog meer burgerberaden en rapporten. Hoe meer windmolens, zonnepanelen, waterstoffabrieken, batterijen en elektriciteitskabels we installeren, hoe meer burgers en bedrijven moeten betalen voor hun energie. Hoe minder benzine, diesel en aardgas we verstoken, hoe minder belastingen en accijnzen de overheid binnenhaalt.

Alle burgers en bedrijven zullen nog decennia lang tientallen miljarden belastingeuro’s per jaar moeten blijven ophoesten voor al die nieuwe energie-infrastructuur. Die kost volgens de Europese Green Deal meer dan duizend miljard euro. Dergelijke bedragen kunnen alleen de rijkste vijftig landen van de wereld – waaronder vrijwel alle Europese landen – in meer of mindere mate betalen. De overige 140 minder welvarende landen van de wereld kunnen dat niet of nauwelijks, en dat zegt genoeg. De huidige energietransitie is zo buitensporig duur dat slechts een kwart van alle landen die zich op eigen kracht kan permitteren.

Zichtbare ondoelmatigheid

Die onverstandige aanpak staat weerspiegeld in het recente SCP-rapport dat minister Van Veldhoven heeft ontvangen. De grote verdeeldheid en toenemende ontevredenheid over de kosten en resultaten van het klimaatbeleid komen niet zozeer voort uit te weinig gepercipieerde betrokkenheid, maar uit teveel zichtbare ondoelmatigheid. De bestuurlijke Pavlov-reflex tegen maatschappelijke weerstand is om beleid beter te gaan uitleggen, maar die reflex gaat voorbij aan de mogelijkheid dat burgers het beleid prima begrijpen en juist daarom inhoudelijk afwijzen.

De meeste burgers en ondernemers zijn niet gek, en hoeven niet gepaaid te worden met inspraakgroepen in vergaderzalen. Ze rekenen er juist op dat de door hen verkozen en betaalde bestuurders en volksvertegenwoordigers zorg dragen voor betrouwbare en betaalbare energie als eerste levensbehoefte. Ze rekenen er tevens op dat dit in een adequate balans met milieuzorg en met andere landen gebeurt, zonder bijvoorbeeld zinloze koploperambities. Ze zien in de praktijk echter iets anders, en zeggen dat desgevraagd in het SCP-onderzoek.

Je hoeft echt geen energiedeskundige te zijn om te zien dat de huidige energietransitie niet werkt, en wereldwijd in het geheel niet tot CO₂-reductie leidt. Ik schreef vorige week in Wynia’s Week over de bruinkoolmijnen, windmolens en zonneparken in Duitsland. Onze oosterburen zijn gelijktijdig mondiale koploper in al deze energieopties. De meeste hernieuwbare energie gaat in hetzelfde welvarende land hand in hand met de smerigste fossiele brandstof, en ook met de hoogste energieprijzen ter wereld.

Nederland dreigt ook die kant op te gaan, en moet anders dan Duitsland echt vaart gaan maken met de realisatie van vier nieuwe kerncentrales voor 2040. Dat is niet het ei van Columbus, maar het helpt wel om de betrouwbaarheid, betaalbaarheid en onafhankelijkheid van onze energievoorziening te bevorderen. Het helpt ook om onze economie en werkgelegenheid te bevorderen, met onze leidende positie in de wereldmarkt van verrijkt uranium en medische isotopen. Het is cruciaal dat hoogwaardige industrieën zoals Urenco, Shell en TataSteel voor Nederland behouden blijven. De kans daarop wordt na het ontslag van Donald Pols bij TataSteel weer wat groter.

Pirouette van Donald Pols

De voormalige directeur van Milieudefensie heeft het als directeur voor duurzaamheid en communicatie welgeteld één dag volgehouden bij het staalbedrijf in Velsen-Noord. Hij heeft weliswaar afstand genomen van zijn verleden als militante voorvechter van apartheid in Zuid-Afrika, maar zijn denkbeelden zijn niet minder radicaal geworden. Hij was bij Milieudefensie met zijn rechtszaak tegen Shell bereid om het bedrijf samen met andere petrochemische industrieën het land uit te jagen, en sloot zich vervolgens tot ieders verbazing aan bij de grootste fossiele industrie van het land.

De analogie met Diederik Samsom en Frans Timmermans dringt zich op. Samsom werd twee jaar geleden als voormalig milieuactivist voorzitter van de raad van commissarissen van Gasunie. Timmermans was als Eurocommissaris voor houtige biomassa, en vervolgens als partijleider van GroenLinks-PvdA tégen houtige biomassa.

Maarten van Andel geeft op 15 juni in cultuur- en congrescentrum Antropia in Driebergen een lezing getiteld ‘De groene illusie’. Voor meer informatie en tickets, zie.

Het bericht Zijn burgers tegen klimaatbeleid omdat ze het niet begrijpen of zijn ze tegen omdat ze het juist wél begrijpen? verscheen eerst op Wynia's Week.

In de rapporten gaat het niet alleen over het klimaat in het verleden en het heden, maar ook over dat van de toekomst. Daarvoor maakt het IPCC gebruik van een beperkt aantal plausibele uitstootscenario’s van broeikasgassen, die geënt zijn op plausibele toekomstbeelden van hoe de wereld er tot 2100 en daarna uit zou kunnen zien, de zogeheten Shared Socioeconomic Pathways (SSPs). De uitstootscenario’s dienen als invoer voor de geavanceerde mathematische klimaatmodellen waarmee het wereldwijde klimaat van de toekomst kan worden verkend en doorgerekend, met name de gevreesde ‘gevaarlijke’ opwarming van de aarde.

Onlangs heeft een speciale scenariowerkgroep bestaande uit een veertigtal internationale klimaatwetenschappers, onder voorzitterschap van de Utrechtse hoogleraar in de Geïntegreerde Beoordeling van Mondiale Klimaatverandering Detlef van Vuuren, de nieuwe uitstootscenario’s vastgesteld die in het komende AR7 rapport zullen worden gebruikt. De werkgroep, bijgestaan door een tachtigkoppige adviesgroep, is niet over één nacht ijs gegaan. Het hele project heeft bijna drie jaar geduurd en is na meerdere consultatierondes afgelopen april afgesloten met de publicatie van een wetenschappelijk artikel van een kleine dertig pagina’s in een prestigieus ‘peer-reviewed’ wetenschappelijk tijdschrift met alle veertig werkgroepleden als auteurs.

Vier hoofdscenario’s

De uitkomst van dit omvangrijke project is een zevental uitstootscenario’s waarvan vier hoofdscenario’s en drie afgeleide scenario’s. De laatste zijn combinaties van de hoofdscenario’s die zich richten op specifieke onderzoeksvragen maar verder geen directe toegevoegde waarde hebben voor het te voeren klimaatbeleid. De scenariowerkgroep heeft de vier hoofdscenario’s gelabeld met simpele hoofdletters die de hoogte van de uitstoot van broeikasgassen aangeven (bravo!): H (High) voor de hoogste uitstoot, M (Medium) voor de midden uitstoot, L (Low) voor de lage uitstoot en VL (Very Low) voor de zeer lage uitstoot.

Onderstaande grafiek toont de nieuwe AR7-uitstootpaden van het belangrijkste broeikasgas CO2 voor de vier hoofdscenario’s. Op de verticale as staat de jaarlijkse CO2-uitstoot, uitgedrukt in gigaton/jaar, en op de horizontale as staat de tijd in kalenderjaren van 2000 tot 2100. De getoonde CO2-uitstoot bestaat uit de CO2 die vrijkomt door verbranding van fossiele brandstoffen en door industriële processen (bijvoorbeeld cementproductie). De CO2-uitstoot door veranderend landgebruik (bijvoorbeeld ontbossing) is niet inbegrepen.

De vier uitstootpaden beginnen in 2024. De zwarte kromme geeft de historische CO2-uitstoot weer van 2000 tot en met 2023. In 2023 bedroeg de jaarlijkse CO2-uitstoot ruim 37 gigaton. Dat is dus exclusief de CO2-uitstoot veroorzaakt door veranderend landgebruik. Inclusief veranderend landgebruik zou de totale CO2-uitstoot in 2023 uitkomen op ruim 40 gigaton.

Het meest pessimistische scenario met de hoogste uitstoot (H) is gebaseerd op een Trumpiaanse wereld waarin alle ruimte wordt gegeven aan fossiele energie en het al bestaande klimaatbeleid grotendeels wordt teruggedraaid. Dat leidt tot een drastische stijging van de CO2-uitstoot, van ruim 37 gigaton/jaar in 2023 naar 70 gigaton/jaar aan het eind van de eeuw. En dat is nog niet het einde want ook in de volgende eeuw blijft de CO2-uitstoot gewoon doorstijgen.

Het middenscenario (M) sluit het best aan bij de wereld van nu. Het is een ‘business-as-usual’-scenario waarin het huidige klimaatbeleid wordt voortgezet zonder al te grote veranderingen in de toekomst. De uitstoot stijgt licht naar 55 gigaton/jaar in 2100, een toename van 20 procent ten opzichte van 2023. Ook in de volgende eeuw blijft de uitstoot licht stijgen.

Peperduur

De optimistisch groene scenario’s (L en VL) vertegenwoordigen een wereld gericht op duurzaamheid, sociale rechtvaardigheid en hernieuwbare energie. Beide scenario’s vergen een ambitieus klimaatbeleid waarin fossiele brandstoffen in hoog tempo worden uitgefaseerd met als ultiem doel de opwarming van de aarde beperkt te houden tot het opwarmingsdoel uit het Akkoord van Parijs: ‘ruim onder de twee graden’ en als het enigszins mogelijk is ‘anderhalve graad’ ten opzichte van de pre-industriële periode.

In het L-scenario wordt gemikt op ‘ruim onder de twee graden’ en daarvoor moet, volgens de huidige inzichten van het IPCC, de CO2-uitstoot in 2080 zijn teruggebracht naar netto-nul. In het meer ambitieuze VL-scenario met als doel de ‘anderhalve graad’ ligt het netto-nul jaar 25 jaar eerder in 2055. Beide scenario’s zijn alleen maar te verwezenlijken als er kunstmatig en op grote schaal CO2 uit de atmosfeer wordt gehaald (negatieve uitstoot). In het meest optimistische VL-scenario bedraagt die negatieve uitstoot aan het eind van de eeuw en ook daarna maar liefst 10 gigaton/jaar. Dat is niet mis en peperduur maar dan heb je ook wat.

Volgens voorlopige schattingen van de scenariowerkgroep zal de opwarming aan het eind van de eeuw voor de gespecificeerde uitstootpaden liggen tussen de 1,5 (VL) en 3.5 graden Celsius (H). Meer precieze schattingen volgen na doorrekening van de scenario’s voor het komende AR7-rapport.

Het belangrijkste verschil met de vorige lichting uitstootscenario’s die in AR6 werden gebruikt, is dat het extreem alarmistische scenario uit AR6, SSP5-8.5, is geschrapt en vervangen door het minder extreme H-scenario. Dat kwam niet als een verassing omdat er al lange tijd in brede kring onvrede bestond over het onwerkelijke SSP-8.5-scenario en zijn directe voorganger, het RCP8.5-scenario dat werd gebruikt in het AR5-rapport. Dat het bijna tien jaar heeft geduurd voordat de kritiek tot aanpassingen heeft geleid, is tekenend voor de traagheid waarmee gevestigde instituties zoals het IPCC reageren en een eenmaal uitgezette koers kunnen verleggen.

Een ander niet onbelangrijk verschil is dat het nieuwe middenscenario (M) een stuk pessimistischer uitpakt dan het oude middenscenario (SSP2-4.5) uit AR6. Tot halverwege de eeuw valt het nog wel mee maar daarna gaan de twee scenario’s aanzienlijk uit elkaar lopen. In het oude scenario wordt een daling ingezet terwijl in het nieuwe scenario de uitstoot onverminderd blijft doorstijgen.

Gepaste genoegdoening

De twee optimistische scenario’s met de lage en zeer lage uitstoot (L en VL) zijn vrijwel identiek aan de twee eerdere optimistische scenario’s SSP1-2.6 en SSP1-1.9 uit AR6. Dat is niet zo gek want die eerdere versies zijn ook gebaseerd op de opwarmingsdoelen uit het Akkoord van Parijs.

Het schrappen van het extreem pessimistische scenario SSP5-8.5 heeft in de klimaatwereld veel stof doen opwaaien. Het nieuws werd met gepaste genoegdoening ‘gebroken’ door de prominente Amerikaanse politicoloog en senior-fellow van het American Enterprise Institute Roger Pielke Jr, een langjarig en uitgesproken criticus van de SSP5-8.5- en RCP8.5-scenario’s. Pielke noemde het schrappen van het extreme scenario ‘de belangrijkste doorbraak in klimaatonderzoek in decennia’.

Dat is niet overdreven want tot nu toe zijn er meer dan honderdduizend wetenschappelijke artikelen gepubliceerd op basis van het alarmistische SSP5-8.5- of het RCP8.5-scenario. Zij hebben een buitenproportionele invloed gehad op de afgelopen IPCC-klimaatbeoordelingen, het klimaatbeleid van met name de westerse landen, het klimaatbeleid van grote internationale ondernemingen, commerciële- en ontwikkelingsbanken, de berichtgeving in de klimaatvriendelijke mainstream media en, niet te vergeten, de talrijke klimaatrechtszaken tegen de overheid en ondernemingen aangespannen door klimaatactiegroepen.

Het extreme SSP5-8.5-scenario is gesneuveld omdat het volgens de scenariowerkgroep niet meer plausibel was. Ooit ingevoerd om de klimaatgevolgen te illustreren van een wereld waarin de economie draait op fossiele energie, is het door de tijd ingehaald. Het is als gedachte-experiment nog steeds voorstelbaar maar het heeft in de huidige tijd geen enkele realiteitswaarde meer.

Maar hoe staat het eigenlijk met de plausibiliteit van de vier nieuwe scenario’s? Kort en goed, niet zo best. Langs de meetlat van de plausibiliteit scoort er één (L) een ruime voldoende, één (M) een ruime onvoldoende en twee (H en VL) een zware onvoldoende. Hoe zit dat precies?

Laten we beginnen met de zware onvoldoende voor het nieuwe H-scenario met de hoogste uitstoot. Dat scenario is alleen maar voorstelbaar in een wereld waar Trump en Trump alleen de scepter zwaait en die zich voorgoed afkeert van de overgang naar niet-fossiele energie en tot in lengte van dagen afhankelijk blijft van fossiel. Maar Trump is niet het einde van de geschiedenis. De wereldwijde trend naar meer fossiel-vrije energie is begin deze eeuw in gang gezet en valt niet meer te keren, zelfs niet door de president van de Verenigde Staten van Amerika. Het H-scenario is een puur doemscenario, niet meer dan een interessant gedachte-experiment maar zonder enige realiteitswaarde.

Geen consequenties

Over het eveneens zwaar onvoldoende VL-scenario kunnen we kort zijn: sinds een aantal jaren geleden duidelijk werd dat de opwarming onherroepelijk de ‘anderhalve graad’ grens zal passeren, heeft het – net als scenario H – geen enkele realiteitswaarde meer. Dat wordt ook bevestigd door de scenariowerkgroep, zij het wat omfloerst (‘At the low end, many CMIP6 emission trajectories have become inconsistent with observed trends during the 2020 – 2030 period’), en zonder dat er consequenties aan worden verbonden. Ook het VL is een interessant gedachte-experiment maar niet meer dan onvervalste luchtfietserij.

Dan de ruime onvoldoende voor het nieuwe ‘business-as-usual’-scenario M. Het is een voortzetting van de huidige langzaam stijgende trend en daar valt op korte tot middellange termijn weinig tegen in te brengen. Maar dat die langzaam stijgende trend ook op de lange termijn tot het eind van de eeuw en zelfs daarna wordt volgehouden, in tegenstelling tot het oude ‘business-as-usual’-scenario (SSP2-4.5) uit AR6, is buitengewoon ongeloofwaardig.

De huidige trend is het gevolg van de groei van het wereldenergieverbruik, de toenemende bijdrage van niet-fossiele energie en met fossiele energie als sluitpost. Op dit moment is de groei van fossiel-vrije energie onvoldoende om de groei van het totale energieverbruik in de wereld bij te houden en moet fossiele energie bijspringen. Vandaar de licht stijgende uitstoot in de nabije toekomst.

Met de verwachte groei van fossiel-vrije energie is dat bijspringen steeds minder nodig en zal het aandeel van fossiele energie in het totale energieverbruik minder en minder worden. Gegeven de groeipercentages van de afgelopen jaren zal het fossiele energieverbruik in de tweede helft van de eeuw een maximum bereiken en daarna gaan dalen, precies zoals voorzien in het oude middenscenario uit AR6. Maar in het nieuwe M-scenario blijft de CO2-uitstoot toenemen en dus ook het verbruik van fossiele energie. Dat betekent dat er in het ‘business-as-usual’-scenario niets terecht komt van de omschakeling naar fossiel-vrije energie. Het M-scenario begint als een realistisch middenscenario, maar verandert in de tweede helft van de eeuw in een ‘worst case‘-rampscenario.

Beter alternatief

Als laatste de ruime voldoende voor het lage uitstootscenario L. Dit is het enige nieuwe scenario dat de toets van de plausibiliteit kan doorstaan. Het is weliswaar zeer optimistisch, maar zolang de opwarming nog voldoende ver onder de twee graden Celsius ligt, niet ondenkbaar en niet bij voorbaat onhaalbaar.

Is er niet een beter alternatief voor de voorgestelde nieuwe scenario’s te bedenken? Jazeker. Vergeet de extreme en onwerkelijke nieuwe H- en VL-scenario’s. Bestem het nieuwe M-scenario als een pessimistisch ‘worst case’-scenario in plaats van het onwerkelijke H-scenario. Neem als middenscenario het oude vertrouwde SSP2-4.5 middenscenario uit AR6 in plaats van het nieuwe onwerkelijke M-scenario. En handhaaf het optimistische nieuwe L-scenario als het enige echte optimistische ontwikkelingspad. Voilà, drie plausibele scenario’s met uitstootpaden die alle denkbare paden bedekken en een realistische basis vormen voor een verkenning van het klimaat van de toekomst en het te voeren klimaatbeleid.

Tot slot: met het doodverklaren van het oude SSP-1.9-scenario hebben Van Vuuren c.s. het fundament onder het ambitieuze klimaatbeleid van de EU ondergraven. Dat beleid – de Europese Green Deal van voormalig EU- commissaris Frans Timmermans en zijn kabinetschef Diederik Samsom – is immers geheel gebaseerd op dat oude, zeer optimistische SSP1-1.9-scenario. De Europese Commissie zal terug moeten naar de tekentafel om de Green Deal van een nieuw en meer realistisch fundament te voorzien.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Jammer voor Timmermans en Samsom, maar nu de meest extreme klimaatscenario’s dood zijn verklaard, is ook het fundament van de Green Deal verdwenen verscheen eerst op Wynia's Week.

De wereldmarkt van waterstof groeit jaarlijks met een paar procent, en omvat momenteel ongeveer 100 miljoen ton per jaar. Aan de aanbodkant is meer dan 99 procent ‘grijs’, dat wordt gemaakt van aardgas of steenkool. Daarbij komt evenveel CO₂ vrij als bij directe verbranding van aardgas of steenkool. Minder dan 1 procent van alle geproduceerde waterstof is ‘groen’, op basis van zonne- en windenergie. Aan de afnamekant gaat meer dan 99 procent van alle waterstof als grondstof naar de (petro-)chemische industrie, en minder dan 1 procent naar energietoepassingen zoals productie van biobrandstoffen en opslag van zonne- en windenergie. Dit alles was vijf jaar geleden zo, en het is nog steeds zo.

Nauwelijks resultaten en nauwelijks kritische vragen

Het thema ‘From Policy to Delivery’ in Rotterdam was dus zeker op zijn plaats, maar de vraag is hoe dat thema is geadresseerd. Ik ben bijvoorbeeld benieuwd naar het aantal deelnemende natuurwetenschappers bij de waterstoftop, ten opzichte van het aantal politici, bestuurders, beleidmakers, economen, juristen, journalisten, zakenlieden, adviseurs, lobbyisten en klimaatactivisten. Ik was er als chemicus niet bij, maar dat ga ik volgend jaar van 18 tot 20 mei wel doen. De uitkomsten van dit jaar gaan over politieke ambities, handelsverdragen, subsidies, marktcreatie, regelgeving en prijsuitreikingen. Rotterdam is verkozen tot Port of the Future.

Mijn eerste kritische vraag voor volgend jaar zou zijn waarom na tien jaar van politieke ambities, handelsverdragen, subsidies, marktcreatie, regelgeving en prijsuitreikingen de centrale vraag nog steeds is hoe we van beleid naar resultaten kunnen komen. Vervolgens zou ik doorvragen of het blijven slaan op diezelfde trom nog veel kan toevoegen, en of er niet heel andere redenen zijn dat waterstof voor energietoepassingen maar niet van de grond komt.

Waterstof is – afgezien van belastingen – per energie-eenheid ongeveer drie keer zo duur als aardgas, motorbrandstoffen en elektriciteit, ondanks alle subsidies. Dat onoverkomelijke prijsverschil blijkt een fundamentele natuurkundige reden te hebben die niets te maken heeft met politieke ambities, handelsverdragen, subsidies, marktcreatie, regelgeving en prijsuitreikingen. Daarom zou de volgende waterstoftop daar niet meer zozeer over moeten gaan. Die zou met name moeten gaa n over die fundamentele natuurkundige reden, met tienduizend deelnemende natuurwetenschappers uit 120 landen.

Dan zal zonneklaar worden dat bij het maken van waterstof ruwweg een derde van de benodigde energie verloren gaat, en bij het weer verbruiken van waterstof voor energieopwekking nog eens de helft. Aan het eind van die hele keten blijft aldus ongeveer een derde van de oorspronkelijke energie over. Dat is de fundamentele reden dat waterstof ongeveer drie keer zo duur is als gangbare energiedragers zoals aardgas, benzine, diesel en elektriciteit. Het energieverlies van een factor drie in de waterstofketen is een natuurkundige wetmatigheid waar we met technologie weinig meer aan kunnen veranderen.

Niet blijven doorhameren op meer van hetzelfde

Waterstof is geen delfstof van betekenis, het komt op aarde vrijwel niet voor. Het maken van waterstof uit fossiele brandstoffen en uit elektriciteit is al honderd jaar bekend, en de grootschalige industriële productie is inmiddels verregaand geoptimaliseerd. Waterstof is kortom bekende technologie uit de twintigste eeuw. Het blijft echter drie keer te duur voor energietoepassingen, simpelweg omdat het drie maal zoveel energie kost en blijft kosten als concurrerende energiedragers.

Dat is de fundamentele reden dat het tot tien jaar geleden niet in aanmerking kwam voor energietoepassingen, maar alleen als grondstof voor de chemische industrie. Het is zaak dat politici, economen, juristen, journalisten, beleidsmakers, adviseurs, zakenlieden, lobbyisten en klimaatactivisten niet blijven doorhameren op meer van hetzelfde, maar volgend jaar in Rotterdam plaats gaan maken voor natuurwetenschappers. Dat is de enige manier om tot verstandig en effectief waterstofbeleid voor de toekomst te komen.

Bruinkoolwinning is een onvoorstelbaar schouwspel

Ik ben daar volgend jaar graag bij. Dit jaar gaf ik prioriteit aan een korte studiereis naar de bruinkoolmijnen in NoordRijn-Westfalen. Velen rijden erlangs op weg naar een zonvakantie, en ik wilde het per se van dichtbij aanschouwen. De bruinkoolwinning bij Jackerath blijkt nog onvoorstelbaarder dan ik dacht. De open dagbouwmijnen reiken tot aan de horizon, als zwarte open wonden van duizenden hectares in de groene aarde.

Het is opmerkelijk en ook goed dat de Duitse energiegigant RWE dit als exploitant met speciaal gemaakte uitzichtpunten laat zien, inclusief informatieborden voor iedereen die er meer van wil weten. Dat maakt de aanblik wel zo indringend. Ergens in zo’n onafzienbare bruinkoolmijn lag tot 2023 het dorp Lützerath. Dat is sindsdien letterlijk weg gebulldozerd.

Bruinkool is cruciaal voor Duitsland, dus ook voor Nederland

Ik vel er geen oordeel over. Duitsland is in de 19^e en 20^e eeuw groot geworden met bruinkool, de smerigste van alle fossiele brandstoffen. Bruinkool maakte het Wirtschaftswunder na de Tweede Wereldoorlog mogelijk. Duitsland is onze belangrijkste handelspartner en al decennia lang veruit de sterkste economie van Europa, met succesvolle industrieën en uitmuntende technische kennis. Dat succes is er niet vanzelf gekomen, en zal er ook niet vanzelf blijven.

Bruinkool als binnenlandse energiebron was en is cruciaal voor dat succes, ondanks het Duitse koploperschap in zonne- en windenergie. Daarmee is bruinkool ook cruciaal voor het succes van Nederland en de ons omringende landen, want als Duitsland niest worden we allemaal verkouden.

De cruciale rol van bruinkool houdt mede aan omdat waterstof niet van de grond komt. De massale aantallen wind- en zonneparken in de Duitse natuur zijn al even onvoorstelbaar als de onafzienbare bruinkoolmijnen, maar de periodieke stroomoverschotten die dat oplevert kunnen nauwelijks in waterstof worden opgeslagen. Bruinkool blijkt essentieel om een overmaat aan variabele stroomopwekking te balanceren met stabiele kolencentrales, en ook om de energieprijzen enigszins te beteugelen.

Dat geldt zeker sinds Duitsland in 2023 alle kerncentrales sloot. Daar vel ik net als EU-voorzitter Ursula von der Leyen wel een oordeel over: Dat was en is een strategische fout. Die fout draagt ertoe bij dat onze oosterburen per inwoner tot de grootste CO₂-uitstoters van Europa behoren.

CO2-reductie heeft geen hoge prioriteit

Dat is irrationeel, ook al omdat Duitsland het enige land ter wereld is waar geen algemene snelheidslimiet geldt. Ze weten toch zeker wel dat de personenauto met zo’n 12 procent wereldaandeel veruit de grootste CO₂-uitstoter is van alle menselijke activiteiten, twee maal zo groot als alle staalindustrieën bij elkaar? Dat geldt ook voor elektrische auto’s, want die rijden deels op bruinkoolstroom. CO₂-reductie blijkt op de Autobahn en in de bruinkoolcentrales toch niet zo’n hoge prioriteit te hebben als iedereen beweert.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Waterstof is drie keer te duur, daarom blijft bruinkool essentieel voor Duitsland én Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Afgelopen vrijdag diende voor de Hoge Raad het cassatieberoep dat Milieudefensie tegen Shell en de Stichting Milieu en Mens (M&M) instelde. De drie partijen kregen de gelegenheid hun standpunten toe te lichten. Milieudefensie draaide het bekende verhaal over de klimaatcrisis af, Shell had een sterk, maar nogal technisch verweer. M&M had als gevoegde partij een vrije rol en legde uit waarom klimaatbeleid niet bij de rechterlijke macht thuishoort. ‘Zo heeft Montesquieu het niet bedoeld’, zei de advocaat van de stichting.

Cassatieberoep

Bij de rechtbank Den Haag trok Milieudefensie in 2021nog aan het langste eind. De rechter legde Shell en diens klanten een emissiereductiebevel op: 45% in 2030. In november 2024 kwam het Gerechtshof Den Haag vervolgens tot het oordeel dat er geen specifiek percentage uit open normen val af te leiden en een bevel aan alleen Shell sowieso geen enkel positief effect op het klimaat zal hebben. Vervolgens ging Milieudefensie in beroep bij onze hoogste rechter, de Hoge Raad.

In zo’n cassatieberoep gaat het alleen nog maar om de toepassing van het recht; de feiten staan vast. Normaal gesproken beslist de Hoge Raad op basis van schriftelijke stukken, maar nu waren uitzonderlijk pleidooien voorzien. Milieudefensie begon, daarna volgde Shell en als laatste kwam de stichting Milieu en Mens, die zich gevoegd heeft aan de zijde van Shell, aan het woord. Deze stichting behartigt de belangen van burgers en bedrijven die geraakt worden door ambitieus klimaatbeleid en de energietransitie en vertegenwoordigt hun belangen in deze procedure.

Omdat partijen voor de Hoge Raad alleen de uitleg en toepassing van het recht ter discussie mogen stellen, zou je verwachten dat Milieudefensie geen tijd zou verkwisten en in detail zou uitleggen waarom het Hof het recht verkeerd begrepen heeft. Dat was duidelijk teveel gevraagd.

Het pleidooi van Milieudefensie was beschamend. Ze kregen anderhalf uur om hun punt te maken, maar veel verder dan een klimaatalarmistische litanie en samenzweringstheorieën over de olie- en gassector die ambitieus klimaatbeleid getorpedeerd zou hebben, kwamen ze niet. Over de uitleg van het recht herhaalden ze slechts wat vage suggesties die het Hof al overtuigend verworpen had. Ze willen, vreemd genoeg, dat modelmatige projecties op basis van scenario’s door de rechter als normen worden gezien; alsof het IPCC ons de wet kunnen voorschrijven.

Met de mond vol tanden

De raadsheren en advocaten-generaal maakten tijdens het langdradige betoog van Milieudefensie nauwelijks aantekeningen; iedereen kent het verhaal inmiddels. Ze hadden wel een voor de hand liggende vraag aan Milieudefensie: ‘Hoe kun je uit de vage, open gevaarzettingsleer en intergenerationele rechtvaardigheid waarop Milieudefensie zich beroept, een specifiek percentage voor emissiereductie voor Shell afleiden?’

De advocaten van Milieudefensie stonden vreemd genoeg met de mond vol tanden. Op de vraag kwam nooit antwoord. Veel verder dan wat gemompel over ‘scenario’s’ en ‘in ieder geval een minimumpercentage’ kwamen ze niet. Het was duidelijk dat de klimaatkeizer geen kleren aan had. Vanwege de opwarming zeker, zou je haast denken.

‘Cap-and-trade’

Gelukkig hadden de andere twee partijen zich wel grondig in het recht verdiept. Shell gaf een overzicht van het uitgebreide en veeleisende pakket aan overheidsmaatregelen dat bedoeld is om de emissies omlaag te brengen. Daarin speelt het EU Emissions Trading System (ETS), het Europese handelssysteem voor emissierechten, een cruciale rol. Dat systeem wordt door de EU steeds strenger gemaakt en verder uitgebreid — ETS2 zal ook de individuele consumenten van fossiele brandstoffen gaan raken.

Het ‘cap-and-trade’-ETS is gebaseerd op het idee dat emissierechten verhandelbaar zijn en daardoor dus uiteindelijk terechtkomen bij de onderneming die er het meest voor wil betalen. Dit principe staat haaks op de eis van Milieudefensie dat Shell een afzonderlijk individueel emissiereductiepercentage opgelegd moet krijgen, want een basisbeginsel van het ETS is juist dat er geen individuele ‘caps’ zijn, alleen een algemeen budget.

Nederlandse rechter als klimaatwereldwetgever

Om toch nog iets te kunnen redden van de ‘klimaatzaak van de eeuw’ antwoordde Milieudefensie dat ze het eigenlijk niet voor Europa doen (waar slechts 16% van de uitstoot van de klanten van Shell plaatsvindt), maar voor alle landen die nog geen of niet afdoende klimaatwetgeving hebben. Met het door Milieudefensie gevorderde bevel zou de rechter een soort van Shell-klimaatwet voor de hele wereld moeten uitvaardigen, suggereerde Milieudefensie.

Het was plotseling voor iedereen duidelijk hoe de vork in de steel zit: Milieudefensie wil dat de rechter niet alleen als wetgever-plaatsvervanger in Nederland optreedt, maar als wetgever voor de hele wereld. Een soort klimaatwereldregering in Den Haag dus en dan ook nog van rechters. Milieudefensie vergat erbij te zeggen dat de rest van de wereld de gevolgen van die rechterlijke wet zou moeten dragen en dat dan niet alleen de Nederlandse democratie ‘onder curatele wordt gesteld’, zoals Milieudefensie wil, maar ook de andere landen waar Shell actief is.

Om het gebrek aan juridische kracht te verbloemen greep Milieudefensie met regelmaat naar het populistische verhaal om hun eisen kleur te geven, zelfs als iedereen eenvoudig de waarheid zelf kan vaststellen. Zo zei Milieudefensie dat de energietransitie tot ‘meer energiezekerheid’ en ‘goedkopere energie’ zal leiden en bovendien energiecrises voorkomt, terwijl het inmiddels duidelijk is dat de energietransitie de energiezekerheid vermindert, de prijzen fors doet stijgen en steeds meer energiearmoede veroorzaakt. De energietransitie zelf is de energiecrisis geworden waar Milieudefensie de mand van vol heeft.

Milieudefensie klaagde ook eindeloos over de lobby van de olie- en gassector en zogenaamde ‘carbon lock-in’, het voor de hand liggende punt dat investeringen in gas en olie langetermijn-investeringen zijn. Ironisch genoeg heeft Milieudefensie zelf met anti-nucleaire propaganda een ‘nuclear lock-out’ veroorzaakt waardoor de belangrijkste bron van CO2-vrije energie niet beschikbaar is. Milieudefensie wil fossiele energie niet vervangen door betrouwbare kernenergie, maar door onbetrouwbare wiebelstroom die het netwerk destabiliseert en die ook nog peperduur is.

‘Gevaarlijker dan staten’

Daarmee was het met het populisme in de rechtszaak nog niet gedaan. Het gevaarlijke gedachtegoed van Milieudefensie bleek misschien wel het best uit de stelling dat ‘privaatrechtelijke entiteiten gevaarlijker zijn dan staten’. Hoe dat kan als die entiteiten exact doen wat de staten eisen en voldoen aan de vrijwillige vraag van consumenten wereldwijd, legde de advocaat niet uit.

De boodschap van Milieudefensie is dat zowel staten als ondernemingen falen en destructief zijn. Maar de politiek van die staten wordt bepaald door de kiezers en consumenten kopen vrijwillig de producten die ondernemingen aanbieden. Milieudefensie zegt dus eigenlijk dat de burger zelf het gevaar is dat ze wil bestrijden.

Emotionele chantage met totalitair karakter

Zoals inmiddels gebruikelijk, voerde de advocaat van Milieudefensie een hele reeks aan artikelen, rapporten en inzichten op die allemaal zouden aantonen hoe erg de gevolgen van klimaatverandering wel niet zullen blijken te zijn. Daarmee zou de noodzaak van het gevraagde bevel aan Shell gegeven zijn. Aansluitend volgde het emotionele beroep op de rechter: ‘Ik richt mij direct tot u … er is een grote rol weggelegd voor rechters.’ Om de wereld te redden uiteraard.

De raadsheren leken onaangenaam verrast door deze emotionele chantage met een totalitair karakter. Zoals Hannah Arendt schreef in haar befaamde werk met de titel De oorsprong van het totalitarisme: ‘Er is geen betere manier om een debat te vermijden dan door een argument los te koppelen van de controle van het heden en te stellen dat alleen de toekomst de verdienste ervan zal uitwijzen.’ Maar welke rechter zou een eiser gelijk geven op grond van het argument dat alleen de toekomst zal bewijzen dat hij gelijk heeft?

Milieudefensie oogt vermoeid

Het vertrek van Donald Pols naar Tata lijkt Milieudefensie reddeloos te hebben achtergelaten. De organisatie oogt vermoeid en klonk voor de Hoge Raad als een verwend kind. Dat bleek ook uit het feit dat hun advocaat op nogal doorzichtige wijze Shell woorden in de mond probeerde te leggen.

Milieudefensie lijkt steeds meer te gaan beseffen dat ‘de wilde uitspraak’ van de rechtbank Den Haag, om de woorden van oud-advocaat-generaal Spier te gebruiken, een eendagsvlieg was. Dat is slecht nieuws voor de klimaatbeweging die ook rechtszaken aanspande tegen nog eens Shell, ING en de Rotterdamse haven.

Machtenscheiding

Tegen de achtergrond van het extremisme van Milieudefensie klonken zowel Shell en M&M als de rede zelve. Terwijl Shell zich meer richtte op de juridische punten waarover de Hoge Raad zich moet buigen, plaatste M&M de zaak in een bredere context. Met name de trias politica en de machtenscheiding kregen daarbij de aandacht.

Tegenover het jengelende kind Milieudefensie dat de wereld naar zijn hand wil zetten, stond de Stichting Milieu en Mens als de redelijke volwassene. Met een rationeel, juridisch doorwrocht en kort betoog had de Stichting Milieu en Mens het oor van de raadsheren.

M&M kon verwijzen naar een zeer recent arrest van het hoogste gerechtshof van Duitsland dat korte metten maakt met klimaatzaken tegen ondernemingen. In dat arrest staat, zonder voorbehoud, zonder kwalificaties en onomwonden, dat klimaatbeleid een zaak is voor de wetgever, niet de rechter. Milieudefensie probeerde het belang van die zaak te relativeren door te verwijzen naar enkele irrelevante verschillen, maar de relevante overeenkomsten sprongen zo in het oog dat die poging tevergeefs was.

Aan de hand van de trias politica van Montesquieu legde M&M glashelder uit waarom de rechter Shell geen emissiereductiebevel kan en mag opleggen. De collectieve actie is geen remedie voor het falen van het collectief, stelde M&M. Het burgerlijk recht gaat immers over de verhouding tussen burgers onderling en is bedoeld noch geschikt om algemene reglementen uit te vaardigen. Daarnaast is klimaatbeleid een dusdanig complex, ‘poly-centrisch’ en wereldwijd vraagstuk dat nationale rechters aan de oplossing geen bijdrage kunnen leveren.

De toekomst van strategische procedures

In de oorlogskas voor klimaatzaken van de klimaatbeweging zitten tientallen miljoenen euro’s aan subsidies en giften. Dat die zaken voor het klimaat niets doen deert de beweging niet, want de schoorsteen moet daar ook roken. Milieudefensie heeft zelf ook al toegegeven dat ze die rechtszaken niet aanspannen om te winnen, maar om druk uit te oefenen op de politiek en ondernemingen. Een twijfelachtige praktijk, want naast de SLAPP-wetgeving is misbruik van recht verboden en hebben procespartijen een waarheidsplicht. De ‘Revolutie met Recht’, zoals Milieudefensie’s advocaat klimaatzaken noemt, verdraagt zich steeds minder met het recht.

Na de pleidooien komt er nog een schriftelijke ronde. Het advies van de advocaat-generaal volgt waarschijnlijk in het vierde kwartaal van dit jaar. En dan is ‘het tere vaasje dat democratische rechtsstaat heet’, om met Rutte te spreken, weer in handen van het hoogste rechtscollege.

Eigenlijk heeft dat college een eenvoudige taak: beslissen op basis van de trias politica zoals Montesquieu haar wel bedoeld heeft.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Milieudefensie heeft ongelijk: klimaatbeleid is een zaak voor de wetgever, niet voor de rechter verscheen eerst op Wynia's Week.

Mijn artikel van afgelopen dinsdag eindigde met de constatering dat

op pagina tien van het GL-PvdA-verkiezingsprogramma 2023 een zin staat die blijft hangen: ‘Het wringt dat Teslarijders subsidie krijgen, terwijl anderen het moeten doen met radiatorfolie of een tochtstrip.’

De partij weet het dus. Ze heeft het zelfs opgeschreven. De verduurzamingssubsidies komen terecht bij mensen die al genoeg hebben: een koopwoning, spaargeld, investeringsruimte. De mensen aan de onderkant van de huurmarkt betalen mee via belastingen en energiekosten, maar zijn structureel uitgesloten van de baten.

En toch verandert het programma de subsidiesystematiek die dit veroorzaakt niet fundamenteel. De klimaatambities worden aangescherpt. De regelgeving wordt uitgebreid. De kosten stijgen verder.

D66 gaat nog een stap verder. Waar GL-PvdA de spanning erkent maar verzwijgt, formaliseert D66 haar in beleidsdoctrine. Het resultaat is twee programma’s die hetzelfde probleem op twee manieren zichtbaar maken: één door de interne tegenspraak, de ander door de consequente doordenking van een agenda die structureel ten koste gaat van lagere inkomens.

GL-PvdA: de paradox op papier

Het GL-PvdA-programma Samen voor een Hoopvolle Toekomst bevat drie passages die samen de structurele paradox van modern progressief beleid blootleggen. Op dezelfde pagina als de Tesla-radiatorfolie-zin staat dit over de relatie tussen bestaanszekerheid en klimaattransitie: ‘Als mensen onzeker zijn over werk, een huis, een veilige en gezonde leefomgeving en onderwijs, hebben ze weinig controle op het eigen leven. In zulke omstandigheden is er weinig draagkracht en is elke verandering er één teveel.’

De logica is correct: wie geen bestaanszekerheid heeft, heeft geen draagkracht voor transitie. Maar het programma introduceert vervolgens klimaatdoelen die de energiekosten structureel verhogen: klimaatneutrale elektriciteitsvoorziening in 2035, klimaatneutrale industrie en samenleving in 2040. Hogere klimaatambities betekenen hogere transitiekosten — precies de lasten die de bestaanszekerheid van mensen zonder draagkracht verder onder druk zetten.

Het programma rechtvaardigt dit via een formule die electoraal aantrekkelijk is maar economisch niet klopt: ‘Van de sterkste schouders zal worden gevraagd ook de zwaarste lasten te dragen. Van bedrijven en mensen die het meest bijdragen aan de vervuiling vragen wij de grootste bijdrage aan de oplossing.’

Bedrijven zijn geen eindbestemming van belasting. Hogere lasten worden doorberekend via hogere prijzen voor consumenten en lagere loonruimte voor werknemers — precies de groepen die het programma zegt te beschermen. De empirische literatuur over belastingincidentie is hierover consistent. De retoriek verhult de werkelijke lastenverdeling.

De prioriteitsvolgorde

De inhoudsopgave laat zien waar de echte prioriteiten liggen. De eerste en meest uitgewerkte pijler is klimaat en duurzaamheid. Bestaanszekerheid volgt als afgeleide. De Europese en internationale agenda beslaat een zelfstandig hoofdstuk van gelijke omvang. Betaalbare energie, betaalbaar wonen en loonontwikkeling — de klassieke sociaaldemocratische kerndoelen — zijn randcondities geworden van een breder transformatieprogramma.

D66: de vervuiler betaalt maar niet heus

D66 is nog meer een transitiepartij dan GL-PvdA. Dat blijkt niet alleen uit de klimaatambities — klimaatneutraal in 2040, klimaatpositief in 2050, 60 procent CO2-reductie al in 2030 — maar vooral uit de economische doctrine die het verkiezingsprogramma Nieuwe energie voor Nederland ten grondslag legt aan die ambities.

Het scherpste onderdeel van het D66-programma is wat het ‘true pricing’ noemt. De partij wil dat in de prijs van grondstoffen en vervuilende producten de volledige maatschappelijke kosten worden doorberekend: ‘Wij willen dat in de prijs van grondstoffen en vervuilende producten de maatschappelijke kosten worden meegenomen, eerlijke beprijzing (true pricing). We richten de economie zo in dat schone bedrijven ook de rendabelste bedrijven zijn, omdat de werkelijke maatschappelijke kosten worden doorberekend.’

True pricing klinkt rechtvaardig: de vervuiler betaalt de echte prijs. Maar de economische implicatie is dat energie-intensieve basisproducten — voedsel, verwarming, transport — structureel duurder worden naarmate hun werkelijke milieukosten in de prijs worden verdisconteerd. Lage inkomens besteden een groter deel van hun budget aan precies deze basisproducten. True pricing is daarmee in zijn uitwerking een systematisch regressief beleidsinstrument: de lasten slaan structureel zwaarder neer bij lagere inkomens, ook al is dat niet de intentie.

De klimaatbonus als doekje voor het bloeden

D66 erkent dit probleem en introduceert als compensatie een universeel ‘basisbedrag’ voor iedere volwassene: ‘Iedere volwassene krijgt een basisbedrag dat onder andere dient ter compensatie voor de hogere kosten als gevolg van de transitie. Met een klimaatticket kun je voor een vaste lage prijs met het openbaar vervoer reizen.’

Een universeel basisbedrag is een vlak bedrag: iedereen krijgt hetzelfde. Maar de hogere kosten van de klimaattransitie slaan regressief neer — ze treffen lage inkomens relatief zwaarder. Een vlak compensatiebedrag neutraliseert een regressieve lastenverdeling niet; het dempt hem hooguit gedeeltelijk. Bovendien lost het het Mattheüseffect in het subsidiesysteem niet op: de huurder in een slecht geïsoleerde sociale woning profiteert nog steeds niet van warmtepomp- en isolatiesubsidies, ongeacht de hoogte van zijn klimaatbonus.

Het klimaatticket voor openbaar vervoer versterkt dit patroon. Stadsregionale mobiliteitssubsidies bevoordelen disproportioneel stedelijke professionals die al meer gebruik maken van het OV. Voor de fabrieksarbeider in een dunbevolkt gebied zonder fatsoenlijk openbaar vervoer is een klimaatticket irrelevant.

CO2-dekking: de reguleringseconomie tot in de staatshuishouding

D66 introduceert in haar verkiezingsprogramma een nieuw begrotingsprincipe dat de reguleringslogica naar een nieuw niveau tilt: ‘De regering moet met CO2 omgaan zoals met geld: voor elk voorstel dat leidt tot meer CO2-uitstoot, moet worden gezocht naar een CO2-dekking. Net zoals financiële voorstellen dekking vereisen in de begroting, vereisen voorstellen die impact hebben op het klimaat compensatie in de vorm van CO2-reductie elders.’

Dit is de reguleringseconomie als constitutioneel beginsel: elk beleidsvoorstel moet voortaan langs twee meetlatten — financieel én klimaat. Dat schept onvermijdelijk een permanent uitbreidend apparaat van klimaattoetsing, CO2-administratie, compensatiemechanismen en uitvoeringsorganisaties. De mensen die dat apparaat bevolken zijn, per definitie, hoger opgeleid. De kosten ervan worden breed gedragen.

Een programma van 243 pagina’s

De omvang van het D66-programma is op zichzelf veelzeggend: 243 pagina’s, verdeeld over zes ‘energieke’ domeinen. Het is het meest uitgebreide verkiezingsprogramma van alle Nederlandse partijen in 2023. Elke pagina vertegenwoordigt meer beleidsdetails, meer regelgeving, meer uitvoeringsorganisaties, meer compliance-vereisten — en daarmee meer werkgelegenheid voor precies de kennisklasse die het programma schrijft en uitvoert.

De econoom Bruce Yandle beschreef in 1983 hoe regelgeving altijd wordt gedragen door een coalitie van moreel gemotiveerden en economisch geïnteresseerden. In het D66-programma is die coalitie perfect zichtbaar: de klimaatnoodtoestand levert de morele urgentie; de kenniseconomie levert de uitvoeringsinfrastructuur en incasseert de baten.

Twee programma’s, één patroon

GL-PvdA en D66 benaderen de transitie-agenda vanuit verschillende partijculturen – GL-PvdA meer solidaristisch, D66 meer marktconform en individualistisch – maar de structurele uitkomst van hun programma’s is identiek. Beide partijen verhogen de kosten van basisproducten voor lage inkomens via klimaatbeleid. Beide laten de subsidiesystematiek intact die hogere inkomens bevoordeelt. Beide breiden de regelgeving uit op een manier die werkgelegenheid schept voor de klasse die de programma’s schrijft. Beide hanteren retoriek – ‘sterkste schouders’ bij GL-PvdA, ‘vervuiler betaalt’ bij D66 – die de werkelijke lastenverdeling verhult.

Het verschil is gradueel: D66 is consistenter in haar doctrine en explicieter in de economische gevolgen. GL-PvdA is eerlijker in haar erkenning van de spanning. Maar noch de eerlijkheid van GL-PvdA noch de consistentie van D66 leidt tot beleid dat de regressieve beleidsincidentie structureel oplost.

Wat ontbreekt in beide programma’s

Opvallend is wat beide programma’s niet bevatten. Nergens wordt serieus berekend hoeveel de klimaattransitie per inkomensdeciel kost en hoe die kosten herverdeeld worden. Nergens wordt de subsidiesystematiek herzien zodat ook huurders en lage inkomens er structureel van kunnen profiteren. Nergens wordt de vraag gesteld of de combinatie van ambitieuze klimaatdoelen en uitgebreide regelgeving verenigbaar is met de koopkrachtbescherming van de laagste inkomens.

Dit zijn geen technische omissies. Het zijn politieke keuzes. Ze weerspiegelen de sociologische samenstelling van de partijen die deze programma’s schrijven: hoger opgeleid, stedelijk, werkzaam in kennissectoren, eigenaar van een koopwoning. Voor deze groep is de klimaattransitie primair een kans – op nieuwe banen, op verduurzaming van de eigen woning, op een agenda die aansluit bij hun waarden. Voor de gewone man met zijn dure huurwoning en zijn hoge energierekening is het primair een kostenpost.

De eerlijkste zin staat er al in

GL-PvdA schreef het zelf op: het wringt. D66 erkende het zelf ook, zij het in technischer taal: de koopkrachteffecten van hogere emissieheffingen zijn ‘aanzienlijk’.

Beide partijen weten dus wat er speelt. Beide kiezen er vervolgens voor het beleid dat het probleem veroorzaakt, voort te zetten – GL-PvdA met een socialistisch sausje van solidariteitsretoriek, D66 met een liberaal sausje van true pricing en klimaatbonussen.

De man met de radiatorfolie betaalt de energierekening. De Tesla-eigenaar houdt zijn subsidie. En de partijen die dit handenwringend benoemen, schrijven de programma’s die het in stand houden.

*Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht GL-PvdA en D66 weten dat hun transitie-agenda de lage inkomens hard treft maar zetten die onbekommerd voort verscheen eerst op Wynia's Week.

In het voorjaar van 1964 liep Kees Dijkstra, 38 jaar, een Ford-dealer in Vlaardingen binnen. Kees werkte bijna twintig jaar als gereedschapsmaker en samen met zijn vrouw Anja had hij jarenlang kleine bedragen apart gezet. Die dag kochten ze een donkerblauwe Ford Taunus.

Dat was geen luxe. Het was het bewijs van iets: dat hard werken en spaarzaamheid ergens toe leidden. Dat de welvaart die Nederland na de oorlog opbouwde, ook bij mensen als Kees terechtkwam en hij met zijn gezin op vakantie kon. In die tijd was dat voor miljoenen arbeiders een reële belofte. Niet voor niets zei de toenmalige PvdA-leider Joop den Uyl in de jaren zestig dat ‘alle mensen recht hebben op een eigen auto voor de deur, óók de arbeiders’. De auto gold toen als symbool van gedeelde vooruitgang, niet als klimaatprobleem of statussymbool van ongelijkheid.

De reguleringseconomie en haar verborgen herverdeling

Maar met de groei van het wagenpark groeide het maatschappelijk draagvlak voor regulering: veiligheidsstandaarden, emissienormen, certificeringsvereisten, consumentenbescherming. Afzonderlijk was veel van die regelgeving verdedigbaar. Minder verkeersdoden en schonere lucht zijn reële maatschappelijke verbeteringen. Maar de cumulatieve economische logica ervan werd zelden eerlijk benoemd.

Tegenwoordig bestaat 20 tot 30 procent van de kostprijs van een nieuwe auto uit compliance-gerelateerde kosten: veiligheids- en emissiesystemen, certificering, administratieve verplichtingen, juridische conformiteit. Die kosten worden breed gedragen door consumenten — maar de inkomens die eruit voortkomen concentreren zich smal bij hoger opgeleiden: juristen, consultants, beleidsmakers, toezichthouders, compliance-specialisten.

De econoom Bruce Yandle beschreef dit mechanisme al in 1983 onder de noemer ‘Bootleggers and Baptists’: moreel gemotiveerde regelgeving en economisch eigenbelang van gevestigde partijen versterken elkaar structureel. De Baptisten leveren de legitimatie; de Bootleggers incasseren de opbrengst. Toegepast op de reguleringseconomie: progressieve beleidsmakers leveren de morele framing; kenniswerkers en beleidsprofessionals incasseren de werkgelegenheid en de status.

Dit is geen complot. Het is een systeem met een ingebouwde zwaartekracht. Meer regelgeving schept meer gespecialiseerde functies, meer uitvoeringsorganisaties, meer adviesbehoefte – en daarmee ook meer mensen die economisch afhankelijk worden van verdere uitbreiding van hetzelfde systeem. De kosten van die complexiteit worden breed gedragen. De baten concentreren zich.

Van arbeiderspartij naar Brahmin Left

Tegelijk veranderde de sociologische basis van links – een proces dat de politicoloog Thomas Piketty in zijn studie Capital and Ideology (2020) beschreef als de opkomst van de Brahmin Left: een hoogopgeleide, cultureel-progressieve elite die de traditionele arbeiderspartijen heeft overgenomen en haar eigen belangen en waarden als universeel presenteert.

De verschuiving is empirisch goed gedocumenteerd. Piketty toont aan hoe kiezers met universitaire opleiding in vrijwel alle westerse landen – van de VS tot Nederland, van het VK tot Zweden – in de loop van de jaren tachtig en negentig massaal naar centrum-linkse partijen zijn gegaan, terwijl de laagst opgeleide kiezers zich er juist van afkeerden. Wat ooit arbeiderspartijen waren, zijn nu diplomapartijen.

Postmaterialistische waarden

Sociologisch ligt de verklaring deels bij de waardeverschuiving die Ronald Inglehart beschreef: naarmate materiële bestaanszekerheid voor hogere inkomens vanzelfsprekender werd, verschoven hun politieke prioriteiten naar postmaterialistische waarden – milieu, internationale samenwerking, identiteitspolitiek, culturele vrijheid. Voor werkenden wiens materiële zekerheid minder vanzelfsprekend is, voelt die agenda als een luxe die zij niet kunnen betalen.

De electorale gevolgen zijn in Nederland manifest. GroenLinks-PvdA en D66 zijn relatief sterk vertegenwoordigd onder hoger opgeleide, stedelijke kiezers en werknemers in de publieke en semipublieke sector. Ondertussen verschoof het traditionele arbeiderselectoraat richting de PVV, de BBB en deels de SP.

Energie-en klimaatbeleid

Nergens is de spanning tussen progressieve intentie en ‘omgekeerd neerslaan’ scherper zichtbaar dan in het energie- en klimaatbeleid. ‘Omgekeerd neerslaan’ betekent dat de kosten van beleid relatief zwaarder drukken op lagere inkomens dan op hogere — hoe lager het inkomen, hoe zwaarder de last. Dat is precies wat hier structureel gebeurt.

Hogere energieprijzen raken lagere inkomens disproportioneel omdat zij een groter aandeel van hun budget besteden aan energie, wonen, voedsel en transport. De CBS-cijfers laten zien dat huishoudens in het laagste inkomenskwintiel 12-15 procent van hun netto besteedbaar inkomen kwijt zijn aan energiekosten; voor het hoogste kwintiel is dat 3-5 procent. Een stijging van de energieprijzen met 80 procent — zoals tussen 2020 en 2023 – is voor hoge inkomens een ongemak. Voor lage inkomens is het een koopkrachtcrisis.

Lastenverdeling is structureel scheef

Nederland telt inmiddels honderdduizenden huishoudens in energiearmoede. Dat zijn huishoudens die moeite hebben energierekeningen te betalen, hun woning onvoldoende kunnen verwarmen en structureel financieel onder druk staan. Juist de groepen die progressief beleid zegt te beschermen, worden er het hardst door geraakt.

Maar het omgekeerde neerslaan stopt niet bij de energierekening. Hogere energieprijzen verhogen ook de productiekosten in logistiek, bouw en voedselproductie. Dat vertaalt zich in hogere prijzen voor boodschappen, huur en transport – basiskosten die een groter deel uitmaken van het budget van lage inkomens. Klimaatbeleid werkt zo door in het gehele prijsniveau, en de lastenverdeling is structureel scheef.

De kosten zijn zeker – de baten niet

Naast de verdelingsvraag – wie betaalt de rekening? – verdient ook de efficiëntievraag een eerlijk antwoord: wat levert het op? Nederland stoot ongeveer 0,35 procent van de mondiale CO2-uitstoot uit. Het KNMI berekende eerder dat de Nederlandse klimaatinspanningen in het kader van het klimaatakkoord leiden tot een reductie van de wereldwijde temperatuurstijging van naar schatting 0,00007 graden — een effect dat niet meetbaar is en binnen een dag tenietgedaan wordt door de groeiende uitstoot van landen als China en India, die onder het Parijse Klimaatakkoord nog jarenlang naar een emissiepiek mogen groeien.

Dit betekent niet dat klimaatverandering geen reëel probleem is of dat internationale samenwerking zinloos is. Het betekent wel dat de verhouding tussen de zekerheid en omvang van de kosten enerzijds — die nu en concreet zijn — en de onzekerheid en beperkte omvang van de Nederlandse bijdrage anderzijds een legitieme beleidsvraag is. Die vraag wordt in het progressieve beleidsdiscours vrijwel nooit serieus gesteld.

De kosten van het Nederlandse klimaatbeleid zijn reëel en hoog: het klimaatfonds van 35 miljard euro, het aanvullende klimaatpakket, de subsidies voor verduurzaming, de reguleringskosten en de hogere energieprijzen als gevolg van de transitie. Die kosten drukken nu, zeker en omgekeerd evenredig. De klimaatbaten zijn onzeker, toekomstig en voor een klein land als Nederland marginaal zonder mondiale coördinatie.

Een politiek die de rekening laat betalen door Kees Dijkstra in Vlaardingen voor een effect dat hij nooit zal merken, verdient een eerlijker verantwoording dan zij doorgaans krijgt.

De rechter als klimaatbestuurder: democratie omzeild

Wat Kees Dijkstra via het stemhokje niet kan tegenhouden, wordt hem via de rechter opgelegd. Dat is de kern van een groeiend fenomeen: klimaatlitigatie door NGO’s als instrument om democratisch vastgesteld beleid te verscherpen of te omzeilen.

In 2019 dwong Urgenda via de rechter af dat Nederland zijn CO2-uitstoot sneller moest terugbrengen dan de gekozen politiek had besloten. In januari 2025 won Greenpeace een stikstofzaak die het kabinet bindt aan scherpere doelen. En op 28 januari 2026 deed de rechtbank Den Haag uitspraak in de klimaatzaak Bonaire: de Nederlandse staat handelt onrechtmatig, moet binnen achttien maanden bindende klimaatdoelen vaststellen en heeft discriminatieverboden geschonden.

Telkens is hetzelfde mechanisme werkzaam: een NGO – gefinancierd door donateurs en fondsen, niet gekozen door kiezers – daagt de staat voor de rechter, die vervolgens beleid oplegt dat het parlement niet heeft vastgesteld.

De NGO’s die deze zaken aanspannen worden bevolkt door dezelfde sociologische klasse die de progressieve partijprogramma’s schrijft: hoger opgeleid, stedelijk, postmaterialistisch. De kosten van de maatregelen die zij via de rechter afdwingen, dragen zij relatief minder dan de groepen die zij zeggen te beschermen. Kees Dijkstra heeft niet gestemd voor scherpere klimaatdoelen. Hij kan er ook niet tegen stemmen. De rekening krijgt hij desondanks gepresenteerd – ditmaal niet via democratisch beleid, maar via een vonnis.

Het Mattheüseffect in het subsidiesysteem

Het subsidiestelsel waarmee de overheid verduurzaming stimuleert – subsidies voor warmtepompen, zonnepanelen, isolatie en elektrische voertuigen – is in theorie universeel toegankelijk. In de praktijk niet. Om van deze subsidies gebruik te maken moet men doorgaans beschikken over een koopwoning, voldoende spaargeld voor de eigen bijdrage en financiële ruimte om investeringen voor te financieren. Huurders — die oververtegenwoordigd zijn onder lagere inkomens — zijn structureel uitgesloten van de meeste verduurzamingssubsidies, terwijl zij via belastingen en energiekosten wel meebetalen aan het systeem dat die subsidies financiert.

Dit is een schoolvoorbeeld van wat sociologen het Mattheüseffect noemen, naar het bijbelvers: aan wie heeft, zal gegeven worden. Hogere inkomens profiteren relatief vaker van publieke subsidiëring van verduurzaming, terwijl de lasten breed worden gesocialiseerd. De gereedschapsmaker in een huurwoning in Vlaardingen financiert zo indirect de warmtepomp en zonnepanelen van de hoger opgeleide huiseigenaar in Amsterdam. Die kan zijn Tesla opladen met gratis eigen stroom. Kees rijdt op peperdure benzine en mag binnenkort Amsterdam niet meer in.

Om de groeiende collectieve uitgaven politiek aanvaardbaar te maken, wordt in progressieve programma’s steeds opnieuw gesteld dat ‘bedrijven en vermogenden’ de rekening betalen. Het is een aantrekkelijk verhaal. Het is ook een verhaal dat haaks staat op elementaire economische mechanismen.

Bedrijven zijn geen eindpunt in de fiscale transmissie; zij zijn een doorgeefluik. Hogere lasten voor bedrijven worden doorberekend via hogere prijzen voor consumenten, lagere loonruimte voor werknemers, verminderde investeringen of – in het uiterste geval – verplaatsing van activiteiten naar het buitenland. ‘Uit economisch onderzoek blijkt consistent dat het doorschuifeffect groot is: hogere lasten voor bedrijven komen via hogere prijzen en lagere lonen uiteindelijk terecht bij consumenten en werknemers.’

Dit weten de hoger opgeleide beleidsmakers, economen en politieke adviseurs die progressieve partijen bevolken doorgaans ook. De kloof tussen wat men weet en wat men communiceert is daarmee een bewuste keuze. Electorale retoriek vereist een eenvoudiger verhaal dan de werkelijkheid toelaat.

Publieke middelen en politieke prioriteiten

Een groeiend deel van de collectieve uitgaven gaat naar klimaatfondsen, Europese verplichtingen, uitvoeringsorganisaties, asielopvang en subsidiesystemen voor verduurzaming. Dat zijn politieke keuzes – maar ze hebben directe consequenties voor de allocatie van publieke middelen.

Middelen die naar klimaatbeleid en uitvoeringsapparaat gaan, worden niet besteed aan koopkrachtverbetering, sociale huurwoningen of lagere energielasten voor huishoudens. Wat progressief beleid verdringt, wordt zelden eerlijk benoemd – of nog directer: Elke euro naar het klimaatfonds is een euro die niet naar sociale huurwoningen of lagere energielasten gaat. Die afruil wordt zelden eerlijk benoemd.

Datzelfde geldt voor de effecten van migratie- en asielbeleid op de publieke infrastructuur. De druk op sociale huur, gemeentelijke voorzieningen, onderwijs en zorg wordt het sterkst gevoeld door lagere inkomens, die afhankelijk zijn van juist die infrastructuur. Hogere inkomens met koopwoningen en private alternatieven ondervinden die druk minder direct.

De nieuwe progressieve klasse en haar structurele belang

Hier tekent zich een ongemakkelijke realiteit af die zelden wordt uitgesproken. De moderne progressieve politiek wordt in toenemende mate vormgegeven door een specifieke sociologische klasse: hoger opgeleiden, beleidsprofessionals, kenniswerkers, consultants en werknemers in de publieke en semipublieke sector. Het zijn groepen die relatief vaak profiteren van beleidscomplexiteit — niet als gevolg van kwade opzet, maar als structureel effect van hun positie in de economie. Meer regelgeving, meer uitvoeringsorganisaties en meer subsidiesystemen scheppen werk voor precies die klasse.

Dit is geen klassiek links verhaal van machtige kapitalisten tegenover het proletariaat. Het is een subtieler verhaal over een nieuwe klasse die oprecht gelooft in haar eigen agenda, maar wier materiële belangen — bewust of onbewust — meebewegen met de uitbreiding van het systeem dat ze beheert.

De politicoloog Mathijs Rooduijn en anderen die het populisme onderzoeken wijzen erop dat de electorale vervreemding van lagere inkomens van centrum-linkse partijen niet primair ideologisch van aard is. Het is economisch en ervaringsgericht: mensen met praktische opleidingen en lagere inkomens ervaren stijgende kosten, meer bureaucratie en minder koopkracht, terwijl zij voortdurend horen dat ‘de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen’. De kloof tussen politieke taal en materiële werkelijkheid is voor hen dagelijks voelbaar.

In Vlaardingen misschien meer dan waar ook. De grote Unilever-fabriek (Blue Band, Becel) sloot in 2018. De haringvloot is al decennia weg. Klassieke arbeidersstad, nu een van de sterkste PVV-bastions van Zuid-Holland.

GL-PvdA herkent het probleem

Het sterkste bewijs voor deze these komt niet van critici, maar van GL-PvdA zelf. In het verkiezingsprogramma 2023 staat, over de verduurzamingssubsidies: ‘Het wringt dat Teslarijders subsidie krijgen, terwijl anderen het moeten doen met radiatorfolie of een tochtstrip.’ (GL-PvdA Verkiezingsprogramma 2023, p. 10) Dit is het Mattheüseffect in eigen woorden van de partij.

En over de klimaattransitie en bestaanszekerheid: ‘Als mensen onzeker zijn over werk, een huis, een veilige en gezonde leefomgeving en onderwijs, hebben ze weinig controle op het eigen leven. In zulke omstandigheden is er weinig draagkracht en is elke verandering er één teveel.’ (GL-PvdA Verkiezingsprogramma 2023, p. 10)

De partij erkent dus zelf: wie geen bestaanszekerheid heeft, heeft geen draagkracht voor transitie. De beleidsmaatregelen die volgen, verhogen echter structureel de kosten voor precies die groep. De interne contradictie staat op papier.

* Henk C. Jonkhoff is ondernemer.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe goed bedoeld beleid een nieuwe elite schiep en de kosten deponeerde bij de werkende klasse verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar de laatste tijd verbeeldt de WHO zich ook dat ze klimaatactivist zijn. Daartoe moet de ‘klimaatcrisis’ geframed worden als een gezondheidscrisis, en dat is precies wat een net verschenen WHO-rapport doet, dat zich speciaal op Europa richt, de Pan-European Commission on Climate and Health, Call to Action.

Nieuwe verdienmodellen

De WHO die bestrijden van klimaatverandering als kerntaak omarmt, is het zoveelste voorbeeld van de woke breinrot die op de hoofdkantoren van veel internationale organisaties en ngo’s heeft toegeslagen. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor het Rode Kruis en Artsen zonder Grenzen – en ik denk dat het geen toeval is, dat deze clubs ook uitblinken qua partijdigheid in de Gaza-oorlog. Ziedaar de intersectionaliteit van het Greta Thunberg-syndroom.

Aanhaken bij de klimaatalarmisme-trein heeft in de boardroom weinig tot niets met oprechte zorgen te maken; sluwe managers zijn altijd op zoek naar nieuwe verdienmodellen. Als je er met je organisatie in slaagt een VN-klimaatfonds aan te boren, vliegen je alras de miljarden dollars om de oren.

Alvorens het over de inhoud van die Pan-Europese Call to Action te hebben, ook even een opmerking over de vorm, want die is bij vlagen lachwekkend pretentieus. Het document vertoont trekjes van een religieuze incantatie, met de telkens herhaalde aanhef: ‘We, the Commission, call on…’ en dan gaat er weer een vlammende ‘oproep tot actie’ naar de WHO, of alle Europese regeringen, of ‘gemeentelijke en regionale netwerken’. Die overspannen retoriek vindt de Pan-Europese Commissie blijkbaar nodig, omdat ze ‘de confrontatie met klimaatverandering aangaan als een catastrofale dreiging voor de menselijke gezondheid, veiligheid en sociale stabiliteit’.

Eén lid van de Commissie is een oude bekende: Ernst Kuipers, de D66-gezondheidsminister die er op 10 januari 2024 van de ene dag op de andere de brui aan gaf, schermend met een nieuwe baan waarover hij niets mocht zeggen. Dat bleek een baan in Singapore te zijn waar hij pas op 1 mei hoefde te beginnen. Inmiddels is Kuipers weer helemaal terug in Nederland, nu dus onder andere als klimaatexpert.

Toen de NOS hem een microfoon onder de neus hield, wees hij er onder andere op dat extreem weer, veroorzaakt door klimaatverandering, invloed heeft op migratie: ‘En dus ook de verspreiding van infectieziekten en antimicrobiële resistentie. Daar merken we allemaal wat van.’

Vergezocht

Hebben ze dit op het partijbureau van D66 ook gelezen? Wat Kuipers hier eigenlijk zegt is: we moeten uit alle macht klimaatverandering tegengaan, want dan komen er minder van die exotische migranten binnen die allemaal enge ziektes meenemen. Het is een fraai voorbeeld van het what-aboutism in dit rapport: van alles wordt erbij gesleept om de dreiging van klimaatverandering urgenter te maken, ongeacht hoe vergezocht of onbelangrijk die effecten ook mogen zijn.

Wanneer het gaat over de mondiale gevolgen van klimaatverandering, wordt de toename van het aantal hitte-gerelateerde doden altijd als voornaamste bron van ellende opgevoerd. Het rapport wijst op de naar schatting 63.000 extra doden in Europa tijdens de extreme hittegolf van 2024, maar geeft niet aan welk deel daarvan kan worden toegeschreven aan klimaatverandering. Hittegolven waren er immers altijd al.

Voor het perspectief: in een gewoon jaar overlijden in heel Europa ongeveer 5 miljoen mensen. Stel dat die hittegolf puur door klimaatverandering de helft erger werd, dan heeft dat in dat jaar voor 0,6 procent meer doden dan normaal gezorgd. Dit betreft vrijwel allemaal zeer fragiele bejaarden, die binnen een jaar toch overleden waren. Bovendien is in Spanje gebleken dat de tol van zulke hittegolven drastisch (30 tot 60 procent) kan worden teruggebracht met simpele maatregelen die neerkomen op: beter voor fragiele bejaarden zorgen. Er is niks extreems aan, om elke nieuwe of renoverende instelling voor zieken of bejaarden voortaan te voorzien van airconditioning. Daarvoor hoeft echt niet de hele maatschappij op de schop, zoals de Commissie in dit rapport in allerlei toonaarden beweert.

En net als in al die alarmistische rapporten over de effecten van klimaatverandering, wordt in deze Call to Action verzwegen dat er in het huidige klimaat circa tien keer zo veel koude- als hitte-gerelateerde doden vallen, en dat eerste aantal neemt af naarmate het klimaat warmer wordt. In een van de schaarse onderzoeken, in Nature Medicine, die wel beide kanten van de medaille bekijken, volgt weliswaar uit hun modelexercitie dat bij voortgaande opwarming het aantal hitte-doden sterker stijgt dan dat het aantal koude-doden daalt. Netto zou het aantal ‘temperatuur-gerelateerde’ doden dus stijgen. Maar dan moet je ook in de kleine lettertjes kijken: dit model gaat uit van ‘geen aanpassing aan hitte’.

Het idee, dat mens en maatschappij dertig, veertig jaar lang geen simpele, praktische maatregelen nemen om zich aan te passen aan een paar graden opwarming en extremere hittegolven, is natuurlijk onzin. Mensen in Thailand leven anders dan die in Noorwegen, en een Noor in Thailand of vice versa doet er echt geen dertig jaar over om zich aan te passen.

Langer leven

Het onderzoek in Nature Medicine verdient de credits dat het ook diverse mates van aanpassing probeert door te rekenen. Dat komt allemaal samen in onderstaand plaatje:

Het rechter paneel is het onlangs officieel onzinnig verklaarde rampscenario RCP8.5 (later, simpel gesteld, omgedoopt tot SSP3-7.0), dus dat negeren we. Het linker paneel is het eveneens achterhaalde klimaatscenario waarin we de opwarming nog onder de 1,5 graden deze eeuw houden. Een realistisch scenario is het middelste paneel, waar het netto effect van de opwarming bij 50 procent adaptatie resulteert in netto minder temperatuur-gerelateerde doden. Die 50 procent adaptatie is makkelijk haalbaar, zoals bijvoorbeeld uit bovengenoemd Spaans voorbeeld is gebleken.

In plaats van korter, leven we met z’n allen in Europa dan langer door klimaatverandering, al gaat het om een marginaal effect; de levensverwachting stijgt een of twee weken.

Dit onderzoek noemt 90 procent adaptatie onrealistisch, maar waarom eigenlijk? Hittedoden zijn vooral een armoede- en verwaarlozingsprobleem, waar al enorme verbeteringen gerealiseerd zijn, en dat gaat nog steeds door. Meer in het algemeen is het aantal doden door weer- en klimaatgerelateerde rampen de afgelopen eeuw met 99 procent verminderd (met de groei van de wereldbevolking verdisconteerd). Dat is bewezen adaptatie in de praktijk, en die is spectaculair effectief.

Dit onderzoek rekent per Europees land de effecten door, die nogal verschillen van noord tot zuid in Europa. Nederland zit daar tussenin: bij ons doet de opwarming – binnen de modelonzekerheid – netto niets met de temperatuurgerelateerde sterfte, zelfs zonder aanpassing, en zelfs in het extreme SSP3-7.0 scenario.

Zo laat een nuchtere analyse bijzonder weinig heel van het grootste kwaad van klimaatverandering voor Europa. Vergelijkbare kritiek is mogelijk – en nodig – op andere ‘catastrofale’ kwaden die de Commissie aanroept, zoals luchtverontreiniging door meer bosbranden, voedselonzekerheid door meer extreem weer en het al genoemde oprukken van sommige ziektes. Maar dan zou deze column uitdijen tot een long read van 5000 woorden.

Terug naar de kerntaken

Waar het op neerkomt: doorgeslagen alarmisme moet bewijzen dat er een catastrofale gezondheidscrisis in Europa aankomt, en dat is het excuus voor de WHO om ver buiten het eigen mandaat te treden. In plaats van zich druk te maken over concrete, acute bedreigingen van de volksgezondheid nu, gooit de WHO zijn volle gewicht achter de ‘hernieuwbare’ revolutie, wat inhoudt: geforceerde afschaffing van fossiele brandstoffen en het drastisch terugdringen van vlees eten. Dat laatste niet eens wegens beweerde directe gezondheidseffecten, maar om de uitstoot van broeikasgassen in Europa terug te dringen – een fraai staaltje branchevervaging.

De WHO, Artsen zonder Grenzen, het Rode Kruis, Oxfam Novib en andere ngo’s moeten al die woke obsessies afzweren en zich weer concentreren op hun oorspronkelijke kerntaken. Zó jammer dat Ernst Kuipers dan weer op zoek moet naar een andere bijbaan met internationaal carrièreperspectief…

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Klimaatverandering doet in Europa weinig tot niets met onze gezondheid. Dus waar bemoeit de WHO zich mee? verscheen eerst op Wynia's Week.