Maar hoeveel kinderen komen nog bij de slager nu alle boodschappen worden thuisbezorgd en vlees uit den boze raakt? Waar vinden cultuurlessen nu plaats? Dat is moeilijk te zien. Zeker bij dankbaarheid want dat is een schuchtere deugd. Zo zal het niet veel mensen zijn opgevallen dat op 1 november de jaarlijkse ‘Dankdag voor Gewas en Arbeid’ werd gevierd; de dag waarop protestantse gemeenten danken voor de dat jaar ontvangen zegen. Het kan daarentegen niemand zijn ontgaan dat het op 24 november Black Friday was, een dag waarop consumenten met hoge kortingen worden gelokt om spullen te kopen.

Christenen versus socialisten

Black Friday is net als bluejeans, T-shirts, Moederdag, Valentijnsdag, het begrip institutioneel racisme en de haat jegens Zwarte Piet over komen waaien uit de Verenigde Staten, waar Thanksgiving Day sinds 1864 een nationale feestdag is. Het verhaal erachter komt van de eerste kolonisten in Massachusetts die na barre tijden vierden dat het nieuwe land overvloed bracht. Families komen dan op donderdag tezamen in het teken van dankbaarheid. Aangezien Amerikanen maar weinig vrije dagen hebben, is de vrijdag die volgt er traditioneel een die als snipperdag wordt opgenomen en waarop mensen aankopen doen. Dat Nederland wel Black Friday heeft overgenomen, maar niet Thanksgiving, stemt tot nadenken. 

Waarom geen dankbaarheid? De achterliggende oorzaak is misschien dat hier, anders dan in de Verenigde Staten, het socialistische denken het christelijke denken heeft overvleugeld. Syp Wynia c.s. bespraken in hun bundel De Linkse Kerk de symbiose van christenen en socialisten in de Nederlandse politiek.

Maar er zijn ook verschillen en als het om dankbaarheid gaat staan christenen en socialisten lijnrecht tegenover elkaar. Het christendom is gebaseerd op dankbaarheid jegens God die de mens kwam helpen. Het marxistische wereldbeeld bestaat uit onderdrukkers en onderdrukten. Daarin bestaat geen enkele reden voor dankbaarheid. Je hoeft immers niet te bedanken voor een beetje minder onderdrukking. Zoals Stalin het verwoordde: ‘Dankbaarheid is een ziekte waar honden aan lijden.’

Sociaaldemocraten zijn genuanceerder, maar hebben er zeer bewust voor gezorgd dat de taak van liefdadigheidsorganisaties werd overgenomen door de overheid zodat een uitkering een recht werd in plaats van een gunst. Daarmee kwam er een einde aan de financieel afgedwongen onderdanigheid van de arbeider. Voor iets waar je recht op hebt, hoef je immers niet dankbaar te zijn.

Het ontvangen van dankbaarheid

Analoog verging het de ontwikkelingshulp. Toen die nog door missionarissen en zendelingen werd verzorgd, kwam er zo nu en dan een dankbetuiging uit verre binnenlanden. Sinds professionele organisaties, gefinancierd uit de algemene middelen, dit werk doen, blijft iedere dankbetuiging uit. De enige plek waar het woord dankbaarheid in de sociale verhoudingen nog met regelmaat te zien valt, is in rouwadvertenties. Maar dat is plaatsvervangende dankbaarheid. Die wordt uitgesproken jegens de medewerkers van de zorginstelling waar tante haar laatste jaren sleet. Namens tante eigenlijk.

Dat gebrek aan het uiten van dankbaarheid staat haaks op het gegeven dat het ontvangen van een dankbetuiging goed voelt. Bij dankbaarheid staan vraag en aanbod echter los van elkaar. Dankbaarheid is soms een plicht die men moet betalen, maar nooit een recht dat iemand op kan eisen.

‘Dankdag van Immigranten’

Zo vind ik het een gemis dat er in Nederland geen ‘Dankdag van Immigranten’ bestaat. Een dag waarop alle nieuwe statushouders dankzeggen voor het feit dat ze hier mogen blijven en van alles krijgen. Blijkbaar voelt de algemeen nut beogende instelling VluchtelingenWerk Nederland er niet voor om op deze directe wijze het draagvlak voor immigratie te vergroten.

De commercie daarentegen heeft wel haarfijn in de gaten welke invloed een beetje dankbaarheid heeft en strooit er dan ook achteloos mee. Bordjes met de tekst ‘bedankt voor je bezoek’ zijn standaard onderdeel van de ‘after sales marketing’. Wie elektronisch iets aanschaft wordt ook bedolven onder mailtjes met dank.

Het hoogtepunt van de commerciële dankbetuigingen vinden we bij organisaties die op basis van een vergunning ongeletterden geld uit de zak mogen kloppen: ‘Het Postcode Loterij Buurtfonds ondersteunt buurtprojecten zodat ze snel gerealiseerd kunnen worden. Op die manier maken we met z’n allen Nederland een stuk mooier. Hieronder delen we de mooie verhalen van zeven buurtprojecten, die mede mogelijk zijn gemaakt dankzij uw deelname. Namens de buurt: bedankt.’

En de Vriendenloterij schrijft: ‘Dankzij uw deelname hebben wij het afgelopen jaar steun kunnen bieden aan tal van organisaties die zich inzetten voor het welzijn van mensen en het behoud van onze rijke cultuur. In een vogelvlucht nemen we u mee langs een aantal hoogtepunten. Hoogtepunten die er zonder u niet waren geweest. Daarom deelnemers, bedankt!’

Op het gebied van dankbaarheid varen de loterijbedrijven echter onder valse vlag. Zestig procent van de prijs van een lot blijft immers in handen van de commercie. Als de lotenkopers goede doelen hadden willen helpen, hadden ze dat beter rechtstreeks kunnen doen.

Het nut van dankbaarheid

Dankbaarheid is niet opgenomen onder de klassieke deugden. Dat hoefde niet omdat de klassieken wisten dat dankbaarheid eigenlijk de moeder is van alle deugden. Want aan de basis van de menselijke moraal staat eerbied voor de (voor)ouders. Aan hen dankt de mens zijn (culturele) erfgoed. Vanuit die basis wil hij het goede in stand houden en de wereld verbeteren.

Het tegengestelde van dankbaarheid is dan ook niet ondankbaarheid. Ondankbaarheid is slechts de afwezigheid van dankbaarheid. Het tegengestelde van dankbaarheid is rancune. Zoals dankbaarheid gebaseerd is op een zekere tevredenheid over het verleden, zo is de kern van rancune ontevredenheid met het verleden.

De politieke partij BIJ1 van Sylvana Simons was de vleesgeworden rancune. Die zag alleen de slechte kanten van het verleden en haatte dus alles: slavernij, kolonialisme, de gouden koets, Jan Pieterszoon Coen en Witte de With. Terwijl naar mijn mening dankbaarheid jegens de westerse beschaving beter op zijn plaats zou zijn. Die schafte immers als enige in de geschiedenis de slavernij af.

Niets in deze wereld is perfect. Ook op dankbaarheid valt wel wat aan te merken. Zoals Aristoteles al zei: ‘Dankbaarheid veroudert snel.’ Dat zien we dagelijks om ons heen. Zo wordt nog steeds met enige regelmaat verwezen naar de Tweede Wereldoorlog, maar uitsluitend richting de nazi’s. Dankbaarheid jegens de bevrijders is geen deel meer van het referentiekader.

Een dankbaar hart geeft kracht

Toch vind ik dat we het leren van dankbaarheid moeten koesteren. Gebrek aan dankbaarheid schaadt immers het perspectief op de maatschappij als geheel. Je ziet niet meer hoeveel er goed gaat. Andersom zal wie een dankbaar hart heeft voor het goede dat hij geniet, ook de kracht hebben het kwade te dragen als het komt. En hoe vluchtig dankbaarheid ook is, het tegengestelde is erger. Een leven vol rancune leidt alleen maar tot depressie en eenzaamheid.

Paul Frentrop was achtereenvolgens journalist, bankier, ondernemer, pensioenbeheerder, hoogleraar en politicus – tot juni 2023 als zelfstandig lid van de Eerste Kamer.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Koester het leren van dankbaarheid verscheen eerst op Wynia's Week.

Als naam werd gekozen Artikel 1, naar de grondwetsbepaling waarin de gelijke rechten van de mensen in ons land zijn vastgelegd. Toen die naam niet vrij bleek te zijn, moest de rechter eraan te pas komen om een onverzettelijke Simons op andere gedachten te brengen. Zo werd het BIJ1.

BIJ1 blijft klein

Voordat BIJ1 in de Kamer kwam, had Simons een zetel weten te verwerven in de gemeenteraad van Amsterdam (2018). Vier jaar later breidde ze haar invloed uit naar de gemeenteraden van Almere (1), Rotterdam (2) en Utrecht (1). In Amsterdam bemachtigde de partij drie zetels, maar raakte er weer een kwijt door een afsplitsing.

Vooralsnog zit er geen groei in en lijkt BIJ1 een heel kleine partij te blijven. Tegelijkertijd kan de partij bij heel wat invloedrijke mensen in de politiek en de media rekenen op sympathie en support. Dat is opmerkelijk, want het is een zeer radicale club.

Diversiteit en gelijkwaardigheid

Bij toeval leerde ik kortgeleden twee BIJ1-stemmers kennen. Progressieve, hoogopgeleide leden van de maatschappelijke bovenlaag, werkzaam in beroepen waarop die laag het patent heeft: consultancy en journalistiek. Een man en een vrouw, veertigers, vijftigers schat ik, en wit.

Ze waren tot hun keuze gekomen omdat ze groot voorstander zijn van diversiteit en gelijkwaardigheid, vertelden ze. Maar moet je dan per se bij BIJ1 zijn? Voor diversiteit en gelijkwaardigheid kun je ook terecht bij GroenLinks, PvdA, nou ja bij het hele linkse spectrum en ach – ook bij de middenpartijen en inmiddels ook wel op rechts.

Voor mij hoeft niemand zijn politieke keuzes haarzuiver te kunnen beargumenteren, maar wie kiest voor zo’n extreme partij als BIJ1 (en dat nog wel als witten), zou toch wat meer te berde moeten brengen dan dat je Sylvana Simons zo’n stoer mens vindt.

Dat is ze overigens zeker. Uitstekend formulerend, alert, behendig, consistent, onverzettelijk en voor de duvel (vak K) niet bang. Maar ook is ze de representant van een zeer radicaal, zelfs revolutionair gedachtegoed dat ten diepste racistisch is en bij ontbranding zo maar kan leiden tot grote maatschappelijke conflicten.

Defund the police

Het gesprek met beide kiezers werd een tikkeltje ongemakkelijk toen ik een paar belangrijke stellingen uit het beginselprogramma van BIJ1 aan ze voorlegde. Waren ze voor defunding the police? Zo ja, wisten ze dat vooral de maatschappelijke onderlaag daarvan de dupe wordt?

Waren ze ook voor het afschaffen van het strafrecht ten faveure van – als ze wisten wat dat is – ‘transformatieve rechtvaardigheid’? En voor het opheffen van het leger? Waren ze soms ook hartstochtelijk tegen het kapitalisme en vonden ze ook dat de witte mensen van nu inherent schuldig zijn vanwege het kolonialisme van weleer? Nou nee, of beter: oeps, die standpunten kenden ze niet.

Beginselprogramma

Geen verwijt, want je moet het doorzettingsvermogen van een topsporter hebben om het beginselprogramma van BIJ1 door te lezen en tot je te laten doordringen. Het is een duizelingwekkend betoog waarin alles wat de partij niet bevalt, wordt herleid tot het kolonialisme en kapitalisme, de onderdrukkingssystemen van het witte ras.

Van enige selectie of focus wil de partij niet weten want alles hangt met alles samen, vindt ze. Deze zogeheten ‘intersectionaliteit’ is the unique selling point van de partij en maakt haar in eigen ogen tot de beste woordvoerder en protagonist van allen die niet aan de goede (lees: door witten ingepikte) kant van de rode streep staan.

Aan de ‘verkeerde’ kant staan de mensen die worden gediscrimineerd vanwege hun gender, etniciteit, sociale klasse, seksualiteit, religie, handicap, zelfs gewicht. Dat zijn er veel en het worden er nog meer omdat intersectionaliteit zich juist focust op alle denkbare variaties en combinaties ervan, zoals zwarte invalide vrouwen, arme genderfluïde mannen van kleur en obese moslim queers.

From the river to the sea, Palestina will be free

Beginselprogramma’s zijn logischerwijze abstract en algemeen, zo ook dit document van BIJ1. Tot opeens Israël wordt opgevoerd. Of beter: Palestina. De partij vindt Israël een apartheidsstaat en verklaart zich onomwonden solidair met de strijd van de Palestijnen, wat dus inhoudt dat BIJ1 voorstander is van de eliminatie van Israël.

We herkennen hier de hand van partijprominent Anja Meulenbelt, die al decennia rusteloos ijvert voor Palestina. Vriendin van de overleden Yasser Arafat, leider van de PLO en berucht om zijn terreurdaden en ongekende zelfverrijking.

Gloria Wekker

Voor het overige is het beginselprogramma geschreven door twee hoogleraren. Een van hen is Gloria Wekker, bekend van het boek Witte onschuld, waarin ze in navolging van radicale Amerikaanse wetenschappers beweert dat witte mensen een erfschuld hebben die nooit ingelost kan worden. Schuldig aan het kolonialisme en dus schuldig aan alle problemen die mensen van kleur vandaag de dag in hun leven ervaren, omdat dit een doorwerking is van het kolonialisme.

De andere auteur is Willem Schinkel, socioloog en filosoof die zichzelf ‘links van links’ situeert en daar is geen letter van gelogen. Hij is een radicale antikapitalist die zich met hart en ziel keert tegen wat hij noemt necro-politiek, het politiek-kapitalistische stelsel dat mensen uitbuit en de dood injaagt om een handjevol uitbuiters rijk te maken.

De opvattingen van beide hoogleraren liggen niet per se in elkaars verlengde en dat merk je dan ook in het beginselprogramma. Eigenlijk is het een geforceerde samenvoeging van twee zeer radicale opvattingen die nergens homogeniseren. Het is als water en olie: die mengen ook niet, maar stop ze in een flesje en ze zitten bij elkaar. Zo ook het beginselprogramma van BIJ1.

Het programma is zwanger van doem en dreiging. Tientallen pagina’s achter elkaar.

Dat schrikt af, moeten de auteurs hebben gedacht, en  dus eindigen ze met beloftes van hoop en licht. Ik herken dat wel van mijn Lagere School met den Bijbel: als de hemel onbereikbaar wordt, dan keer je je af van het geloof en kan je op aarde leven als een beest en dagelijks aan de drank gaan. Dat was ook weer niet de bedoeling, herinner ik me.

Onophoudelijk aanbod

En dus doen Wekker en Schinkel u en mij een onophoudelijk (?) aanbod: een politiek van radicale liefde. Samenleven zonder geweld, zonder economische uitbuiting en zonder planetaire plundering.

Los van het realiteitsgehalte, hoe geloofwaardig is deze radicale liefdesverklaring? De witte mens was toch intrinsiek schuldig aan het leed van de niet-witte medemens? Is dat op de laatste pagina’s van het beginselprogramma opeens voorbij? Worden de 13 miljoen witte Nederlanders alsnog gegratieerd?

Geen woord erover en dus doen we er verstandig aan de partij maar niet op haar woord te geloven.

Het Land van BIJ1

Radicalen sluiten uit. Ze hebben een bloedhekel aan andersdenkenden en haten hun vijanden. Het liefst trekken ze zich terug in hun eigen wereld. Dat zie je bij Baudet die doende is met Forumland, een virtuele staat waar zijn volgelingen alleen met elkaar omgaan, van onderwijs tot verkering.

Je ziet het ook – als je er oog voor hebt – bij het geradicaliseerde D66 dat streeft naar een Berlijn aan de Rijn. De multiculturele stadstaat met stikstofvrije natuurgebieden en enkele biologische boeren die hun spaarzame koeien hoeden en waar het schaap rustig ligt tussen de poten van de wolf, met afgebeten strot weliswaar.

Ook BIJ1 wil haar eigen wereld. Dat wordt een communistische heilstaat waarin de radicale liefde van de partij hand in hand gaat met het inleveren van je autonomie als individu. Het beginselprogramma formuleert dat even verhullend als dreigend:  ‘we zijn niet bereid ook maar iemand in de huidige wereld achter te laten’.

Als je dan beseft dat BIJ1 in alle witte mensen daders ziet, dan kun je de rassendiscriminatie uittekenen. Dat geldt ook voor de nieuwe maatschappelijke- en eigendomsverhoudingen in het Land van BIJ1: ‘alles is altijd al van ons’, zegt het beginselprogramma. Dat klinkt nogal kolonialistisch, of vergis ik me? Het Land van BIJ1 is doodeng.

Kinderen opeten

Zelfs als alleen maar trouwe BIJ1’ers – ik verval niet zonder reden in de tale Kanaäns – ingaan in het Koninkrijk van Sylvana, dan nog zal het er niet erg gezellig worden. In de bijsluiter bij elke revolutie staat dat haar kinderen op het menu staan.

Van die eetlust hebben we al heel wat voorproefjes kunnen zien. BIJ1 is de afgelopen jaren geteisterd door ruzies, ziekmeldingen, royeringen, opzeggingen en afsplitsingen. De bekendste affaire is het conflict met de nummer 2 op de lijst van de partij, Quincy Gario, een van de grote mannen achter ‘Kick Out Zwarte Piet’. Maar er speelde veel meer, vaak ook achter de schermen.

Revolutionair sektarisme

Het zijn voor zover we kunnen zien niet de groeistuipen van een jonge partij, maar de bijverschijnselen van het sektarisme dat bij revolutionairen hoort. Verwijten dat je niet radicaal genoeg bent. De verkeerde woorden gebruikt. En omgekeerd beschuldigingen aan het adres van de partijtop: autoritair, ondemocratisch, giftig, zelfs anti-zwart racisme.

De brandjes worden steeds geblust, maar het hout is droog en bij de minste vonk slaan de vlammen er weer uit. Het is ongetwijfeld aan het charisma van Sylvana Simons en haar zeer resolute optreden te danken dat de partij nog bestaat. Valt zij uit, dan is de partij dood.

Sylvana Simons

L’etat, c’est moi, zou Lodewijk XIV, de Zonnekoning, hebben gezegd. Dat kan Sylvana Simons over haar partij zeggen. Zij is de partij, de rest is entourage. Simons is boegbeeld, stemmentrekker, woordvoerder en baas.

Een lastpak eerste klasse, lichtgeraakt en vaak spinnijdig. Als iemand haar beleefd (of angstig) vraagt niet zo boos te doen, antwoordt ze steevast ‘Dan heeft u mij nog nooit echt boos gezien!’. Wij geloven dat grif. Maar ze is wel het begin en het einde van de partij.

Minderheden

Of ze met hart en ziel achter het betonnen anti-kapitalisme van Schinkel staat, is de vraag. Ook de ‘planetaire uitbuiting’ lijkt haar niet heel erg te beroeren. Simons is van de gelijkberechtiging of preciezer van de bescherming van minderheden, met name als het om etniciteit en seksualiteit gaat.

Dat is een breed werkterrein, maar wie haar acties in het parlement volgt, ziet dat ze koersvast is. Soms glijdt ze uit en houdt ze een pleidooi voor het dekoloniseren van wiskunde of geneeskunde, maar al met al zit heel zakelijk in de wedstrijd.

Mede door haar flamboyante en gehaaide optreden heeft Simons meer invloed dan je van haar ene zetel zou verwachten. Dat komt ook omdat haar radicale boodschap in kringen van menige linkse partij is overgenomen en niet snel meer zal verdwijnen. Ook zonder BIJ1 zullen die partijen op dit aambeeld blijven slaan.

Eigenlijk heeft Sylvana Simons daarmee haar doel bereikt en zou ze zich bij de volgende verkiezingen niet meer voor de Tweede Kamer beschikbaar hoeven te stellen. Daarmee zou ook een einde komen aan het parlementaire leven van BIJ1 en misschien uiteindelijk ook wel van de partij als geheel.

Grandeur of opgegeten?

Het zou een moment van grandeur zijn: met je politieke partij stoppen omdat je hebt bereikt wat je voor ogen stond en wat binnen je mogelijkheden ligt. Het zal wel niet gebeuren. Diversiteit en gelijkberechtiging zijn oneindige doelen en dus zal men zeggen dat je er nooit klaar mee bent.

Bovendien heeft BIJ1 zich opgezadeld met dat extreme revolutionaire visioen waarvan in dit artikel wat contouren werden geschetst. Uitstappen uit de revolutie voor die is begonnen, mag natuurlijk niet. En zo wordt oprichtster Sylvana Simons door haar eigen creatie opgegeten. Tragisch.

Paul Verburgt, de schrijver van dit artikel, publiceert wekelijks in Wynia’s Week.

Wynia’s Week verschijnt 104 keer per jaar met even onafhankelijke als broodnodige berichtgeving. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Coen de Jong beschrijft in zijn boek Wokeland de onevenredige invloed van BIJ1 op het politieke en maatschappelijke leven van Nederland. Het boek is overal te koop, zoals HIER.

Het bericht Het Land van Sylvana’s BIJ1 is doodeng verscheen eerst op Wynia's Week.

Het idee gaat terug tot de Amerikaanse zwarte schrijver James Baldwin die in 1965 The White Man’s Guilt schreef over witte schuld en over het onvermogen van progressieve blanke Amerikanen hun eigen racisme onder ogen te zien.  Ook publiciste Gloria Wekker hekelt de neiging van linkse blanken om onder hun schuldigheid uit te komen.

Erfzonde

Politici als toenmalig minister van Onderwijs Ingrid van Engelshoven (D66) raakten de afgelopen jaren overtuigd dat Nederland meer aandacht moest besteden aan de zwarte bladzijden uit zijn geschiedenis. ‘Een Tikkie voor institutioneel racisme’ kopte de Groene Amsterdammer in 2020. ‘Tegen de achtergrond van wereldwijde antiracismeprotesten worden mensen van kleur overspoeld met spijtbetuigingen van oude bekenden’. De Correspondent prentte zijn lezers op 20 juni 2020 in dat we als Nederlanders ‘Onze welvaart deels danken aan het plunderen en koloniseren van andere landen’. Is het koloniale verleden de nieuwe erfzonde?

Gekrakeel over Mauritshuis

Arjen Schreuder beschrijft in NRC van 23 januari 2018 hoe het weghalen van een buste van Johan Maurits van Nassau, naamgever van het Mauritshuis in Den Haag, leidde tot politiek gekrakeel. Maurits zou fout zijn wegens zijn rol in de slavenhandel in Brazilië in de 17^e eeuw en het museum zou zijn gezwicht voor druk van activisten . Anousha Nzume had zich in 2017 in haar boek ‘Hallo Witte Mensen’ al boos gemaakt over de ‘heldenverering’ van Johan Maurits in het Mauritshuis, waar men bovendien nog de term ‘slaven’ in plaats van ‘slaafgemaakten’ gebruikte.

Premier Mark Rutte noemde het bij radioprogramma Met het Oog op Morgen ‘een gekke stap’ en vroeg zich af waarom het museum, dat naast zijn werkplek in het Torentje aan het Binnenhof ligt, dan zijn naam niet veranderde. NRC smaalde in het hoofdredactioneel commentaar van 23 januari 2018 dat Rutte zich hiermee aansloot bij ‘gezondverstandkrant’ De Telegraaf dat het Mauritshuis een ‘beeldenstorm’ verweet.

Directrice Emilie Gordenker kwam in het televisieprogramma Buitenhof uitleggen dat de buste niet was verwijderd maar vervangen door een expositie over Maurits waarin zowel de goede als de slechte kanten van de man zijn belicht. Gordenker meende dat de discussie op scherp was komen te staan onder invloed van discussie over scholen zoals de J.P Coenschool in Amsterdam-Oost – naar eigen zeggen ‘een multiculturele school in een bijzondere buurt met visie en uitstraling van tolerantie en verscheidenheid’ – die aankondigde van naam te willen veranderen vanwege het koloniale verleden van de naamgever.

VOC-mentaliteit

Nu waren er geen actiegroepen voor nodig om in Nederland discussie los te maken over het koloniale verleden. Progressief Nederland geneert zich al sinds de jaren zeventig voor het Nederlandse koloniale verleden. Op 7 maart 2012 stelde Chris van der Heijden in de Groene Amsterdammer ‘De Zwarte Canon van de Nederlandse geschiedenis’ op. Van der Heide noemde daarin zowel de slavernij en de ‘politionele acties’ in Nederlands-Indië als Srebrenica, Nederlands antisemitisme en wangedrag van de Oranjes.

Van der Heijden haalt aan hoe premier Balkenende tijdens de algemene beschouwingen van 2006 in een debat uitriep: ‘Ik begrijp niet waarom u hier zo negatief en vervelend over doet. Laten we blij zijn met elkaar! Laten wij optimistisch zijn! Laten we zeggen: Nederland kan het weer! Die VOC-mentaliteit, over grenzen heen kijken, dynamiek! Toch?’ Een deel van de Kamer trakteerde Balkenende op luid hoongelach.

Schuldbewustheid wekt nog meer boosheid op

In 2019 schreef burgemeester van Amsterdam Femke Halsema in het voorwoord van het boek Sociëteit van Suriname van slavernijhistoricus Karwan Fatah Black het volgende: ‘Met open ogen naar de geschiedenis kijken en de doorwerking ervan onderzoeken zijn de basis voor het bestrijden van racisme en discriminatie die in Amsterdam nog te vaak voorkomen.’

Schuldbewuste politici als Van Engelshoven en Halsema ten spijt is het zelden genoeg voor de antiracistische activisten. BIJ1-activist Sander Philipse ageerde op website One World dat in een uitzending van televisieprogramma Buitenhof in 2017 over de zwarte bladzijden uit de Nederlandse geschiedenis uitsluitend ‘witte mensen’ aanschoven, zoals wederom Femke Halsema en directeur Taco Dibbets van het Rijksmuseum (volgens Philipse ‘een instituut dat is gebouwd op de resultaten van onze historische uitbuiting van mensen van kleur’).

De uitzending van Buitenhof kwam volgens deze Philipse neer op ‘een Nederlands Wir haben es nicht gewußt’ van mensen die ‘heel hard schreeuwen dat ze vooral niet schuldig zijn, en hun voorouders ook niet’. Ook schrijver Arnon Grunberg kreeg onder uit de zak  omdat hij op 2 december 2017 op de voorpagina van De Volkskrant had geschreven dat ‘gegoochel met collectieve identiteiten en begrippen als onschuld en daarmee medeplichtigheid en schuld’ gevaarlijke kanten hebben.

Onderdrukkende huidskleur

Anousha Nzume schrijft in haar pamflet Hallo Witte Mensen dat ‘witheid een systeem is dat verbonden is aan een huidskleur, aan een cultuur, aan een perspectief, aan een systeem van macht’. Op basis van zijn of haar huidskleur is de blanke Nederlander medeverantwoordelijk voor dat systeem, ‘op basis waarvan Europa de rest van de wereld heeft gekoloniseerd’.

De dominante positie van witte mensen in onze maatschappij – getalsmatig én in belangrijke maatschappelijke posities – zouden maken dat ‘witte’ mensen blind zijn voor de ‘lived reality’ van mensen van kleur. Nederlanders zien hun eigen ‘witte privilege’ niet en vertonen ‘witte kwetsbaarheid’ zodra de gekleurde Nederlander kritiek levert.

Nzume somt het nodige huiswerk op waarmee de ‘witte’ Nederlander zichzelf moet bijscholen (‘educate yourself’). Van de Impliciete Associatie Test tot het bekijken van de documentaire Wit is ook een kleur. Racisme als probleem van witte mensen van Sunny Bergman.

Zelf-flagellatie over witte schuld..

Bergman kwam Wit is ook een kleur in eigen persoon aanprijzen bij De Wereld Draait Door en ging in op negatieve en haatdragende reacties die ze had gekregen op haar activisme, onder andere van een kinderpsycholoog uit de provincie waarmee Bergman een geagiteerd telefoongesprek had gevoerd en opgenomen.

Presentator Matthijs van Nieuwkerk haalde opzichtig zijn neus op voor dergelijke ongeciviliseerde onverlaten. De kijker kreeg een duidelijke boodschap mee: racisme was in Nederland een groot probleem. Uiteraard niet binnen de kringen van blanke BNNVARA-presentatoren maar elders, bij Nederlanders die hun ‘witte privilege’ nog niet hadden ‘gecheckt’ en waar je als BBNVARA-kijker niet bij moest willen horen.

 …en wijzen naar anderen

Na een aantal demonstraties tegen racisme in 2020 in onder andere Amsterdam en Rotterdam kwam binnen politieke partijen als D66, GroenLinks en PvdA de opvatting in een stroomversnelling dat Nederland voor ‘mensen van kleur’ een onveilige omgeving is waar de politie discrimineert en ‘witte’ werkgevers racistisch denken. Soms dragen politici van deze partijen de Toeslagen-affaire aan als bewijs.

Die affaire – waarin daadwerkelijk aantoonbaar discriminerende praktijken plaatsvonden – is nu juist ontstaan onder verantwoordelijkheid van ministers als Lodewijk Asscher (PvdA), Wouter Koolmees (D66) en een keur aan VVD-kopstukken waaronder premier Mark Rutte, terwijl GroenLinks in de Tweede Kamer altijd vóór alle wetgeving stemde. Kortom, politici van de regerende partijen beschuldigen hier zichzelf.

Schuld of onschuld

Gloria Wekker schrijft in haar boek Witte Onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras dat juist mensen uit de progressieve bovenlaag van Nederland weigeren in te zien hoezeer ze zelf racistische (denk-)beelden koesteren. Ze noemt als voorbeeld een opiniestuk van Volkskrant-journalist Sander van Walsum met een poging tot zelfreflectie over racisme. Van Walsum toonde volgens Wekker ‘een diep gebrek aan empathie’ omdat hij zijn artikel liet verschijnen op 1 juli 2016. Ook zou hij emotioneel gehecht zijn aan een Nederland met een nationale Dodenherdenking waarbij alleen witte kinderen kransen leggen.  

‘Progressieve weldenkende witte mensen’ schrijven volgens Wekker ‘ontoelaatbaar racistisch gedrag’ zoals online scheldpartijen richting Sylvana Simons exclusief toe aan lager opgeleide Nederlanders. Wekker wil dat alle ‘witte’ Nederlanders de ‘witte onschuld’ – de racistische denkbeelden in zichzelf – erkennen. Ze laveert behendig om het woord ‘schuld’ heen door het steeds om te draaien naar ‘onschuld’. Tegelijk verwijt ze Van Walsum ‘dat hij zich niet schuldig kan voelen’.

Over schuld beginnen en weglopen

Slavernijhistoricus Karwan Fatah Black zei in een interview op 4 januari 2022 met Tayfun Balcik – waarmee hij samen actief was bij de trotskistische Internationale Socialisten – van webmagazine De Kanttekening: “‘We zijn onschuldig’ is een vreemde reactie.’ Fatah Black beklaagde zich in De Correspondent dat ‘gevestigde journalisten, columnisten, museumdirecteuren en politici de slavernij een gevoelig onderwerp  blijven noemen, en omzichtig blijven herhalen dat niemand zich schuldig hoeft te voelen’.

Kortom, de zegslieden van de Nederlandse woke beweging spreken continu van schuld, maar zijn altijd ambigu. Het zou niet gaan om individuele schuldtoewijzing aan witte Nederlanders, maar om besef van de oneerlijkheid van ‘het systeem’. De ‘witte’ Nederlander roept ten onrechte dat hem schuld wordt aangewreven, maar mag zich van de woke antiracisten ook niet onschuldig voelen.

Vermeend taboe in het onderwijs

Barryl Biekman, voorzitter van het Landelijk Platform Slavernijverleden, beweerde ooit dat in het Nederlandse onderwijs de slavernij niet of nauwelijks werd behandeld. Maar hoe kan het dan dat Nederlanders van alle leeftijden bekend zijn met het slavernijverleden?  

Elma Drayer beschrijft in Witte Schuld. Over identiteitspolitiek uit 2019 dat het Historisch Nieuwsblad in 2008 én in 2018 de kennis van Nederlanders van de eigen geschiedenis heeft onderzocht. In antwoord op de vraag waarvoor ze zich schaamden noemden de respondenten het vaakst het koloniale verleden en de slavernij. Ook overschatten de meeste respondenten het aandeel van Nederland in de trans-Atlantische slavernij.

Neiging koloniale verleden van Nederland groter te maken

Die overschatting van de rol van Nederland in de wereldgeschiedenis zien we ook bij Gloria Wekker, volgens wie ‘het best bewaarde geheim in Nederland is dat we een enórm imperium hebben gehad, gebaseerd op kolonialisme en slavernij’.

Ook het boek Roofstaat. Wat iedere Nederlander moet weten van Ewald Vervugt uit 2015 hanteert de overtreffende trap om wandaden van Nederland door de jaren heen te beschrijven. Beide publicisten cultiveren het beeld van Nederland als imperiale ‘metropool’ die rijk werd van uitbuiting op wereldschaal.

Manipuleren

Een aantal antiracisten gedraagt zich als een passief-agressieve partner die bij degene met hij samenwoont schuldgevoelens aanwakkert om zijn zin te krijgen. Als het doelwit zegt zich ongemakkelijk te voelen gooien de antiracisten hun verhaal 180 graden om: ‘Wie heeft gezegd dat je schuldgevoel moest hebben, dat schuldgevoel komt uit jezelf. Zie je wel dat wij gelijk hebben!’.

De functie van het ‘huiswerk’ dat publicisten als Nzume proberen uit te delen is om continu het schuldgevoel te bespelen en geduldig af te wachten totdat het doelwit zichzelf heeft overtuigd van de verplichting de aflaat voor de zonde te betalen.

Niet meer terug kunnen

Helen Pluckrose en James Lindsay beschrijven deze dynamiek in Cynical Theories : wie eenmaal toegeeft aan de basisprincipes van het social justice denken kan niet meer terug. ‘Having accepted the Social Justice idea that the only possible way not to be complicit in racism is to accept the charge and take on an endless amount of antiracism work’. Pluckrose en Lindsay geven het voorbeeld van Evergreen College in de Verenigde Staten waar de progressieve decaan – die braaf meeging in de eisen van woke studenten – uiteindelijk door hen werd uitgejouwd, geïntimideerd en opgesloten.

Wie het Nederlandse verleden kan framen met schuld en boete over onderdrukking en uitbuiting – van andere werelddelen, van mensen van kleur – wint aan aandacht voor de eigen agenda in het heden. In het Rijksmuseum vermeldde in 2021 een bordje dat Willem van Oranje zich nog niet aan slavernij bezondigde maar dat Nederland – eigenlijk: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden – dat zo’n dertig jaar na zijn dood wel ging doen. Wie Willem van Oranje het etiket kan opplakken van geestelijk vader van de Nederlandse VOC-mentaliteit maakt hem tot in het heden verantwoordelijk voor de witte (on)schuld.

Buigzame bestuurders

De Amerikaans-Nederlandse historicus James Kennedy – auteur van Nieuw Babylon in aanbouw. Nederland in de jaren zestig uit 1995 – stelde al vast dat Nederlandse bestuurders steeds meebuigen met protestbewegingen. Het is een observatie die volop actueel is. Politici en bestuurders van progressieve partijen zitten in hun maag met het koloniale verleden – of doen het in elk geval zo voorkomen – en maken graag publieke gestes om de boel te pacificeren: universiteitsbesturen die diversity officers aanstellen, museumdirecteuren die het levensverhaal van een zwarte figurant op een beroemd schilderij laten onderzoeken en optekenen, wethouders die hun gemeenteambtenaren op cursus sturen om hun witte privilege te onderzoeken.

Eindpunt nog niet in zicht

In een reeks uitzendingen die radioprogramma Met het oog op Morgen in 2016 besteedde aan het onderwerp racisme kreeg Gloria Wekker van journalist Syp Wynia de vraag gesteld of het op enig moment mogelijk was dat Nederlanders van hun witte schuld af zouden kunnen komen. Wekker praatte om de vraag heen, zei dat het ging om ‘hele complexe materie, waar macht aan te pas kwam’ en vond dat ‘ook heel Hollands, zo’n kwestie maar even op te willen lossen’. Uiteindelijk zei Wekker tegen presentatrice Mieke van de Weij: ‘Ik kan het wel, maar wil het niet’. Absolutie van de witte erfzonde is onmogelijk.

Coen de Jong is de auteur van het boek Dwingeland, Orwell in de polder. Hij bereidt nu een boek voor over hoe de wokebeweging greep kreeg op Nederland.

Wynia’s Week zorgt twee keer in de week voor verrassend nieuws en verrijkende inzichten. De donateurs maken dat mogelijk. Van harte welkom! Doneren kan HIER.

Het bericht Heeft schuld een kleur? verscheen eerst op Wynia's Week.

En dan die opgelegde raadselachtigheid: werk is geen oplossing.

Oplossing van wat? Geldgebrek? Verveling? Jengelende kinderen? Doodsangst?

Hier had de uitgever moeten ingrijpen onder het motto het is jouw manuscript, maar mijn kaft. Al lezend begon ik echter te vermoeden dat de schrijfster niet erg van het geven en nemen is.

‘Werk, stad en gender’

We hebben het over Marguerite van den Berg, universitair hoofddocent sociologie aan de Universiteit van Amsterdam, gespecialiseerd in ‘werk, stad en gender’.

Ze heeft een strak dogmatisch boek geschreven waarin onder aanroeping van Karl Marx de wereld wordt onderverdeeld in een klein groepje sluwe kapitalisten die de rest van de mensheid zonder pardon uitbuit. Die rest kan geen kant op, want de overheid en de vakbonden vormen samen met de kapitalisten een front. En daar moet met harde hand tegen worden opgetreden, van staken tot stelen.

Op zichzelf heeft Marguerite van den Berg een punt. De flexibilisering van de arbeidsmarkt is volledig doorgeschoten en heeft een nieuwe onderklasse geschapen, die continu in een onzekere en precaire situatie verkeert. Het precariaat, een fraaie samentrekking van precair en proletariaat.

Trouwens, wat heet proletariaat! Het gaat echt niet alleen om pakketbezorgers en schoonmakers. Ook onder hoogopgeleide professionals rukt de flexibilisering op. De meerderheid van het wetenschappelijk personeel aan de universiteiten bijvoorbeeld zit op minuscule tijdelijke contractjes met veel onbetaald overwerk en nul toekomstperspectief. Dit in tegenstelling tot de haves aldaar, de hoogleraren en universitaire hoofddocenten die bijna allemaal een vaste baan hebben en riant worden betaald.

Alleen werken om in eigen behoeften te voorzien

Marguerite van den Berg die in eigen huis dus aan de luxe kant van de streep zit, heeft een groot inlevingsvermogen en een ruim hart. Da’s mooi.

Een mens, zo stelt ze, zou eigenlijk alleen moeten werken om in de eigen behoeften te voorzien. Eten, drinken, wonen, dat soort dingen. Alles wat ‘ie meer doet, komt uitsluitend de kapitalisten ten goede, die zich een kriek lachen om deze ‘schepping uit het niets’. Een citaat uit de werken van Karl Marx aan wie ze ook de rekensom ontleent dat een normaal mens er met dagelijks vijf uur werk te eigen bate wel is.

In de ideale wereld van Marguerite van den Berg zijn er kennelijk geen voorzieningen als wegen en ziekenhuizen, rechtbanken en universiteiten nodig.

Werkplezier is aangeleerd

De tweede eis die ze stelt, is dat ‘reproductieve’ arbeid betaald moet worden. Dat is arbeid die wordt verricht om kinderen op te vangen, de was te doen, schoon te maken en eten op tafel te zetten. Waar het geld vandaan moet komen, las ik nergens, maar dat zal wel muggenzifterij van me zijn.

De lezers krijgen omstandig uitgelegd dat ze nog lichtjaren van deze heilstaat verwijderd zijn. Het is een en al ellende.

Werkplezier is aangeleerd, stelt ze. Vervolgens geeft ze een opsomming van werk waar mensen naar haar idee helemaal geen zin in hebben. In een kantoortuin onder een systeemplafond achter een pc zitten, de hele dag in een kledingwinkel staan, friet frituren, ontevreden klanten te woord staan. Allemaal werkzaamheden die ‘gewone’ mensen verrichten en waarvan onze universitaire hoofddocent zich kennelijk niet kan indenken dat die mensen dat vaak wel leuk en zinvol vinden. En dat er bovendien brood op de plank moet komen.

Het is niks en het wordt niks, dat is de boodschap. Nihilistisch concludeert ze ‘Dat we soms plezier in het werk hebben en dat we soms graag hard werken, zegt niets over hoe wenselijk werk is.’

U en ik begrijpen wel dat mevrouw het niet heeft over haar eigen werk, boeken schrijven in de tijd van haar uitbuitende baas.

Boos op Hamer

Furieus is ze op Mariëtte Hamer, de voorzitter van de SER die van mening is dat ‘rot werk beter is dan geen werk’. Even daargelaten wat precies rot werk is, is de boodschap helder: wie zonder werk is, raakt veelal in sociaal isolement en komt financieel in de problemen. En dan hebben we het nog niet over begeleidend onheil, van verslaving tot apathie. Kijk maar even naar de harde kern van de bijstandstrekkers, al snel een paar honderdduizend mensen.

Zo niet Marguerite van den Berg. Werk, dat is pas erg! En vragen om werk is vragen om uitbuiting. Ik verzin het niet.

Ook die reproductieve arbeid is ellendig. Uiteraard krijgen de mannen een veeg uit de pan – en ten dele terecht – , maar dat het met het huishoudelijk werk steeds beter gaat, lezen we niet. In de jaren vijftig werd in een gezin gemiddeld bijna 60 uur per week schoongemaakt en gewassen. Dat is nu nog geen drie uur per week. Tel je de dagelijkse routines als kopen, eten maken, opruimen en boodschappen doen bij elkaar op, dan kom je op zo’n twee uur per dag.

Ja maar de kinderen! Schijnt ook wel mee te vallen, ongeveer een half uur per dag, behalve als ze heel jong zijn, dan is het aanzienlijk meer.

Meer vrije tijd

Vergeleken met zeventig geleden is de vrije tijd geweldig toegenomen en dan hebben we het beleefdheidshalve maar niet over de tijd van de door de auteur bewonderde Marx.

Door menige vrouw wordt de vrijgevallen tijd (voor een deel) besteed aan werken buitenshuis. Daarbij tekenen we nog maar eens aan dat de Nederlandse vrouwen gemiddeld genomen de ‘kleinste’ banen in Europa hebben. Niet door discriminatie, maar door vrije keuze.

En woelend en wakend brengen we de nachten ook niet door. De overgrote meerderheid van ons blijkt elke nacht ruim acht uur te slapen.

Niet iedereen slachtoffer

Ongetwijfeld maakt het uit waar je in ‘het loongebouw’ zit en of je baan onzeker is. En uiteraard is er een interactie met de thuissituatie, niet alleen met die reproductieve arbeid, maar ook met de gezondheid en persoonlijke leefomstandigheden (relatie, sociaal netwerk, woning). Ik heb ook grote kritiek op de doorgeschoten flexibilisering van de arbeid. Maar niet iedereen is de dupe. Niet elke vrouw, niet elk persoon van kleur en ook niet elke flexwerker en zeker niet alle werkenden.

Anders gezegd, de genoemde cijfers zijn gemiddelden en er zijn vast gedetailleerdere en ook genuanceerdere gegevens te vinden. Maar wie zo radicaal in de aanval gaat, mag wel wat meer empirische onderbouwing leveren.

Bij1

Nu is het alleen maar ideologie en activisme.

Het verklaart wellicht ook waarom op de achterflap van het boek de recensies van twee kopstukken van BIJ1 te lezen zijn. De een bekend om feminisme en Palestina, de ander om de erfschuld van de witte mens.

‘Dit is een noodzakelijk en actueel boek’ (Anja Meulenbelt) en ‘Vanuit onze gemeenschappelijke uitputting zet Marguerite van den Berg aan tot de politisering van onze situatie om ons uit de houdgreep van werk te bevrijden’ (Gloria Wekker).

Toen ik het programma van BIJ1 erop na sloeg, vielen me tal van overeenkomsten met het boek van Marguerite van den Berg op. Had dát op het kaft gezet. En dat ze de levenspartner is van een door haar menigmaal geciteerde hoogleraar en ideoloog van BIJ1 (Willem Schinkel).

Het boek eindigt opvallend genoeg niet met een grand design van de toekomst. De schrijfster houdt het bij een handjevol tips voor kleinschalige acties die wij van het precariaat kunnen ondernemen om ons te ‘verzetten tegen werk.’

Weigeren, staken en stelen is het motto. Natuurlijk niet met hulp van de vakbonden, want vijand, maar met spontane initiatieven van zich organiserende tijdelijke collectieven: ‘Een verzameling lichamen op straat’.

En als collectieve actie niet mogelijk is, kan je altijd als individu iets ondernemen. Spulletjes van je baas pikken. Of arbeidstijd stelen door lekker lange pauzes te nemen of – serieus – op kantoor liefdesbrieven te schrijven.

Collectief stelen, wat u en ik plunderen noemen, mag ook. Immers, in Amerika is wetenschappelijk bewezen dat plunderaars soms best politieke opvattingen hadden die hen tot hun daden brachten.

En dan is het goed natuurlijk.

Het aangehaalde boek betreft ‘Werk is geen oplossing’ van Marguerite van den Berg, Amsterdam University Press, Amsterdam 2021.

Het bericht Iedereen is moe. Niemand heeft tijd. verscheen eerst op Wynia's Week.