‘Toch hebben we in die onmetelijke polder, tussen gele koolzaadvelden, aan een asfaltweg die als water glom van de hitte en die van de ene zinloze groene horizon naar de andere liep, gerookte paling gegeten die we op een boot in Kampen van een visser van Artikel 31 hadden gekocht. We kwamen er geen levend wezen tegen, ook niet nadat we het bordje WELKOM IN LELYSTAD, OOK IN DE KERK voorbij gezoefd waren op die klevende stinkende teertroep. Het leek wel of alle bewoners van die kleine nieuwe huisjes aan insectenverdelgingsmiddelen te gronde waren gegaan. Er heerste een dorre stoffige DDT-vrede, en zelfs het bekende donkerbruine tot een propje geknepen Marspapiertje, dat je altijd voor een diertje aanziet, heb ik niet kunnen waarnemen. Not a breath of wild air.’

Wolkers’ negatieve reisadvies moet in de loop der jaren miljoenen lezers onder ogen zijn gekomen. Geen mooie start voor het gebied dat sinds 1986 door het leven gaat als Neerlands twaalfde provincie.

Of is er sinds de dagen van Jan Wolkers veel veranderd en is er dus toch reden om ter gelegenheid van veertig jaar Flevoland het glas te heffen, zoals het provinciebestuur graag wil? Er is een heus jubilieumprogramma in elkaar gezet, met het hele jaar door festiviteiten.

Lappendeken

Het bekendste cliché over Flevoland is dat het gebied een lappendeken is en als los zand aan elkaar hangt. Want ga maar na:

In het noorden van de provincie liggen de gemeenten Urk en Noordoostpolder, die tot 1986 bij Overijssel hoorden. Het voormalige eiland Urk (22.000 inwoners) is een eeuwenoud vissersdorp van orthodox-protestantse snit; de Noordoostpolder (51.000) viel droog in 1942 en is gespecialiseerd in land- en tuinbouw.

Onder Urk en de Noordoostpolder liggen, afgescheiden door het Ketelmeer, Oostelijk Flevoland (drooggevallen in 1957) en Zuidelijk Flevoland (1968), met de gemeenten Almere, Lelystad, Dronten en Zeewolde.

De meeste inwoners van Almere (232.000) en Lelystad (85.000) hebben roots en werk in de Randstad, met name in de regio Amsterdam. Dronten (45.000 inwoners) en Zeewolde (24.000) hebben een uitgesproken dorpskarakter en een agrarische inslag en zijn van oudsher georiënteerd op Kampen, Zwolle, Elburg en Harderwijk.

Staatkundig gereformeerde vissers, grootstedelijke forenzen en boeren: geen wonder dat het met een gemeenschappelijk provinciegevoel maar niet wil lukken in Flevoland. Volgens onderzoek van onder meer het Sociaal en Cultureel Planbureau is er onder de inwoners sprake van weinig provinciale verbondenheid en weinig provinciale trots. Of zoals De Telegraaf het onlangs samenvatte: ‘Google je op Flevolander, krijg je een schaap, zoek je op bekende Flevolander, popt Ali B op.’

Zou het kunnen dat er veertig jaar geleden bij de instelling van de provincie Flevoland een fout is gemaakt?

Aan Hans Wiegel, VVD-minister van Binnenlandse Zaken in de jaren 1977-1981, heeft het niet gelegen. Hij zag weinig in een nieuwe, twaalfde provincie. De Noordoostpolder was indertijd ‘geannexeerd’ door Overijssel. Konden Oostelijk en Zuidelijk Flevoland dan nu niet bij Gelderland en Noord-Holland worden gevoegd? In een bestuurlijke nota (1979) en in een voorontwerp van de Wet provinciale indeling Zuidelijke IJsselmeerpolders (1981) werd dat het uitgangspunt.

‘Rode provincie’

Wiegels belangrijkste opponenten waren de landbouworganisaties, die nauwe banden onderhielden met het CDA, destijds de grootste regeringspartij. Maar er waren meer belanghebbenden. Zo lonkte voor de PvdA het perspectief van een nieuwe ‘rode provincie’. De sociaaldemocraten waren immers electoraal oppermachtig in Almere en Lelystad, waar verreweg de meeste Flevolandse kiezers woonden.

In 1983 werd de knoop doorgehakt: ten gunste van een nieuwe polderprovincie, die er drie jaar later daadwerkelijk kwam. Wiegel, zo laat zich nu constateren, kreeg geen gelijk, maar had het wel.

Het mooie is: daarbij hoeven we het niet te laten.

Gemeenten worden in Nederland in hoog tempo opgedoekt. Begin jaren tachtig waren het er ruim achthonderd, nu nog maar 342 – een ruime halvering. Kleinere gemeenten gaan samen of worden toegevoegd aan grotere gemeenten. Waarom zouden we dan wel voor eeuwig vastzitten aan twaalf provincies?

Riante bezuiniging

Urk en de Noordoostpolder kunnen zo weer bij Overijssel worden gevoegd. Dronten en Zeewolde passen veel beter bij Gelderland dan bij Almere en Lelystad. Niet toevallig zijn die twee laatste gemeenten sinds 2007 aangesloten bij het bestuurlijke samenwerkingsverband Metropoolregio Amsterdam (MRA). De overstap van Almere en Lelystad naar de provincie Noord-Holland is eigenlijk al half gemaakt.

Zo gloort bij het veertigjarig bestaan van Flevoland een riante kostenbesparing, inclusief schaalvoordelen en efficiencywinst. Mooi meegenomen in tijden waarin met name de zorg en de sociale zekerheid het financieel zwaar hebben te verduren. Waar wachten ze in Den Haag nog op?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht 40 jaar Flevoland: met deze drastische ingreep kan de mislukte polderprovincie ons allemaal geld opleveren verscheen eerst op Wynia's Week.

Theologen hadden bijgevolg een groot en belangstellend publiek. De meest toonaangevende Nederlandse godgeleerden genoten zelfs de status van bestsellerauteur. In boekhandels lag hun werk hoog opgestapeld.

Neem de gereformeerde theoloog en hoogleraar ethiek Harry Kuitert. Van zijn bekendste boek, Het algemeen betwijfeld christelijk geloof, werden in 1992 maar liefst 60.000 exemplaren verkocht.

Die roem bleek vergankelijk. Bij zijn overlijden in 2017 stelde Trouw vast dat Kuitert al bijna een vergeten figuur was. ‘Wie de balans opmaakt, kan concluderen dat Kuitert vooral de theoloog van één generatie is geweest, die van hemzelf. Jonge theologen kennen zijn naam vooral als voetnoot in de collegestof.’

Belachelijke redenering

Dat is jammer, want Kuitert was een theoloog die veel zinnige en nog altijd actuele inzichten verkondigde. Bijvoorbeeld in zijn boek Alles is politiek maar politiek is niet alles, verschenen in 1985.

Onder aanvoering van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) van de gereformeerde activist Mient Jan Faber maakten veel dominees en pastoors zich destijds sterk voor eenzijdige ontwapening. We dienden ervoor te waken, zo was hun boodschap, om Rusland – toen een communistische grootmacht die in heel Oost-Europa, tot in Oost-Duitsland toe, de lakens uitdeelde – door ‘een westerse bril’ te bekijken. Dan bevorderden we het ‘vijanddenken’ en dat was slecht voor de ‘ontspanning tussen Oost en West’. Als de NAVO-landen hun kernwapens wegdeden, zouden de Russen ons goede voorbeeld vanzelf volgen en was het gedaan met de oorlogsdreiging.

Kuitert vond dat een belachelijke redenering. ‘Ethiek was mijn vak en daarin had ik geleerd dat als er twee met een bijl tegenover elkaar staan en er één zijn bijl neerlegt, de ander hem meteen zal doodslaan.’

Theologen kunnen in de politiek alleen maar ‘napraters of beunhazen’ worden, betoogde Kuitert. Ze zijn er immers niet voor opgeleid. Hun politieke acties scheppen bovendien verdeeldheid binnen de kerk doordat elk politiek vraagstuk tot een geloofskwestie wordt gemaakt. ‘Dat ruïneert de kerken en ook de politiek. Kerken kunnen geen verantwoording afleggen, je kunt ze niet naar huis sturen. Ze kunnen gratis iedere mening verkondigen. Doen ze ook. De meningsvorming is er niet democratisch tot stand gekomen, ook dat nog.’

In 1983 proclameerde de gereformeerde synode dat de plaatsing van kruisraketten op Nederlandse bodem in strijd was ‘met een leven in navolging van Christus’. ‘Hoe wist de synode dat?’ vroeg Kuitert zich af. ‘Had ze soms een rechtstreekse telefoonlijn met de Heer?’ Al snel bleek dat de kerkleiding niet had gesproken namens de eigen achterban: slechts een minderheid van de gereformeerden (20 à 30 procent) bleek de bezwaren tegen kruisraketten te delen.

Er is een goede reden om dit allemaal op te rakelen. Dit voorjaar deed de Raad van Kerken een oproep aan de leden van de Eerste Kamer om tegen de asielnoodmaatregelenwet te stemmen. Even later werd een tien pagina’s tellende ‘handreiking’ tegen ‘radicaalrechts gedachtegoed’ gepubliceerd. ‘Kerken schudden hun politieke schuchterheid af’ juichte Trouw, veertig jaar geleden ook al het fanclubblad van vredesapostel Mient Jan Faber.

Intolerantie bij links

Zijn de verpolitiekte jaren zeventig en tachtig weer terug in kringen van Nederlandse theologen? Het heeft er alle schijn van. Wat zou Kuitert de malle linkse asieldominees van katoen hebben gegeven. Kerkleiders die aan politiek doen ontwijken de democratie, waarschuwde hij in 1985 in een interview met weekblad De Tijd:

‘Want voor het oplossen van de concrete sociaal-maatschappelijke vraagstukken hebben we nou net al die politieke partijen opgericht om samen te overleggen en met meerderheid van stemmen beslissingen te nemen. En dan komen plotseling, buiten dat hele proces om, “de” kerken binnenzoemen en doen allerlei politiek-actuele uitspraken. Ze meten zich daarbij een moreel gezag aan dat ze in dit soort zaken helemaal niet hebben. Vroeger probeerde rechts je de mond te snoeren, nu ligt de intolerantie vooral bij links.’

Politieke disciplinering

Kuitert, zo kan daarbij worden aangetekend, was oud genoeg om zich het befaamde Bisschoppelijk Mandement uit 1954 te herinneren. Daarin werd het lidmaatschap van de PvdA aan katholieken ontraden. De VARA en de socialistische vakbond NVV werden zelfs compleet in de ban gedaan, op straffe van weigering van de heilige sacramenten. Tegenwoordig wordt rechts door kerkelijke hotemetoten verketterd, voor de rest lijkt alles hetzelfde gebleven.

Behalve dan dat onze intolerante dominees en pastoors bij de politieke disciplinering van het kerkvolk niet meer voor de voeten worden gelopen door de verstandige theoloog Harry Kuitert. Zonde!

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Was Harry Kuitert er nog maar om de malle linkse asieldominees van de Raad van Kerken eens flink op hun sodemieter te geven verscheen eerst op Wynia's Week.

Een luxe situatie, zo op het eerste oog. Buitenlandse bezoekers die zich voor het eerst in ons landsbestuur verdiepen, zouden zomaar de indruk kunnen krijgen dat Nederland een modeldemocratie is, met burgers die zijn gespecialiseerd in het zelf kiezen van hun bestuurders.

Helaas is dat niet de werkelijkheid. In vergelijking met veel andere democratieën is Nederland juist een land waar burgers betrekkelijk weinig te vertellen hebben.

Burgemeesters zonder kiezersmandaat

Neem de gemeenten. De belangrijkste bestuurder daar is de burgemeester: hij is voorzitter van zowel de gemeenteraad als van het college van B en W en heeft belangrijke eigen bevoegdheden op het terrein van openbare orde en veiligheid. Toch hebben burgemeesters in Nederland – anders dan in vrijwel alle andere beschaafde landen – geen kiezersmandaat.

Ook is gaandeweg de merkwaardige situatie ontstaan dat negen op de tien burgemeesters – hoewel dat nergens verplicht wordt gesteld – lid zijn van een politieke partij. Terwijl van de ‘gewone’ Nederlanders slechts 3,3 procent een lidmaatschapskaart op zak heeft.

Minstens zo curieus: van de 342 burgemeesters staat er niet één bekend als aanhanger van de PVV, JA21, FvD, BBB, DENK, Partij voor de Dieren, 50PLUS of Volt. Terwijl die partijen bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen samen bijna 37 procent van de stemmen kregen.

Op provinciaal niveau is de commissaris van de koning (CdK) de belangrijkste figuur. Ook hij wordt benoemd en niet rechtstreeks door de bevolking gekozen. Er is één partijloze CdK, de andere elf zijn lid van de VVD, PRO, CDA, ChristenUnie en SP. Dat zijn partijen waar 57 procent van de Nederlanders niet (meer) op stemt.

Dan het democratische gehalte van het landsbestuur. Voor de twee kamers van onze volksvertegenwoordiging geldt dat de eerste getrapt wordt gekozen, door de leden van de Provinciale Staten. Ook de minister-president – nota bene de belangrijkste bestuurder van het land – heeft geen eigen kiezersmandaat. Meestal is het de aanvoerder van de partij die bij Tweede Kamerverkiezingen de grootste is geworden.

Zodoende hadden we vroeger nog weleens premiers – Willem Drees, Dries van Agt, Ruud Lubbers – die meer dan dertig procent van de stemmen hadden gekregen. Dat is allang niet meer het geval. De partij van onze huidige premier kwam bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen niet verder dan welgeteld 16,9 procent.

Ook op de politieke kleur van het kabinet dat door de premier wordt voorgezeten heeft de kiezer geen rechtstreekse invloed. Meestal betreft het een regering die veel lijkt op de vorige. Zo is het sinds de invoering van het algemeen kiesrecht nog nooit voorgekomen dat er na verkiezingen een kabinet kwam waarin geen partij zat die daar niet ook vóór de verkiezingen al in zat.

Actieve ontmoediging

Nog een zonderlinge trek van ons bestel: onze politieke partijen hebben in verkiezingstijd de gewoonte kandidaten die lager op de lijst staan actief te ontmoedigen zelf campagne te voeren. Maar zodra lager geplaatste kandidaten in de Kamer komen en moeite blijken te hebben met de fractiediscipline, klinkt bijna automatisch het verwijt dat ze hun zetel niet ‘verdiend’ zouden hebben omdat zij ‘op de slippen van de lijsttrekker’ zijn verkozen.

Wat lager geplaatste Kamerleden al helemáál niet moeten proberen is zich afsplitsen van hun fractie. Dan maken ze zich namelijk schuldig aan ‘zetelroof’ en krijgen ze straf: minder spreektijd en minder budget.

‘Men heeft tussen het kiezersvolk en zijn vertegenwoordigers de partijen geschoven,’ constateerde Hans Gruijters zestig jaar geleden. Als founding father van D66 bepleitte hij daarom herinvoering van het in 1917 afgeschafte districtenstelsel, met anders dan voorheen niet één, maar twee of drie afgevaardigden per district. Met zo’n stelsel konden we, zo meende Gruijters, verlost raken van volksvertegenwoordigers die functioneerden als ‘zetbazen van de partijen’. ‘De verhouding kiezer-gekozene dient zwaarder te wegen dan de verhouding kiezer-partij en de relatie gekozene-partij,’ vermeldde het eerste Politiek Program van D66.

Behalve herinvoering van het districtenstelsel had de partij van Gruijters nog meer goede ideeën om ons land democratischer te maken: rechtstreeks gekozen burgemeesters, premiersverkiezingen, bindende referenda. Zoals bekend zijn al die ideeën inmiddels door D66 begraven.

Was het daar maar bij gebleven. Maar in D66-kringen klinken steeds vaker geluiden om de kleine beetjes democratische vooruitgang die sinds de jaren zestig zijn geboekt, ook nog eens terug te draaien.

Neem de gewoonte om na een kabinetsval automatisch vervroegde Tweede Kamerverkiezingen uit te schrijven.

D66-prominent Thom de Graaf, tot vorige week vicevoorzitter van de Raad van State, stelde onlangs voor om dat gebruik te heroverwegen: er kan na een kabinetscrisis toch ook direct opnieuw worden geformeerd? Terwijl de omstandigheid dat er in 1965, na de val van het kabinet-Marijnen, geen nieuwe verkiezingen kwamen, maar een nieuw kabinet en een nieuwe premier (Jo Cals), voor de oprichters van D66 nu juist de druppel was die de emmer deed overlopen. Nederland was kennelijk zo ‘democratisch’ dat er zonder tussenkomst van de kiezers van regering gewisseld kon worden. Dat nooit meer!

Zomerse boekentip

Verraad: dat is de meest passende typering voor de antidemocratische draai van de voormalige vernieuwers van D66. Wie er literair verantwoorde beelden bij zoekt, is waarschijnlijk het best af met de klassieke slotzin van George Orwells Animal Farm (1945), waarin de dieren de macht op een boerderij overnemen, maar hun leiders – de varkens – gaandeweg sprekend op de voormalige meesters gaan lijken:

‘De schepselen die buiten stonden keken van varken naar mens en van mens naar varken en van varken naar mens; maar het was reeds onmogelijk geworden te zeggen wie een mens en wie een varken was.’

Voilà, een mooie zomerse boekentip voor Thom de Graaf.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Er bestaat een direct verband tussen Thom de Graaf en de varkens op de Animal Farm van George Orwell verscheen eerst op Wynia's Week.

Wouter de Winther, chef van de parlementaire redactie van De Telegraaf, maakte er onlangs bij Vandaag Inside een opmerking over. Natuurlijk, het zijn de eerste letters van Progressief Nederland en die naam is op 3 juni door de Raad van State officieel goedgekeurd. Maar, zei De Winther, we noemen de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie toch ook geen VOLK en het Christen-Democratisch Appèl toch ook geen CHRIST?

Daar zat wel wat in.

Bij nadere bestudering zijn er met PRO meer opvallende dingen aan de hand. Zo is PRO niet zomaar een fusiepartij, maar – en dat is tamelijk uniek in onze parlementaire geschiedenis – een fusiepartij van twee fusiepartijen. De PvdA ontstond immers in 1946 als voorzetting van de sociaaldemocratische SDAP, de vrijzinnig-democratische VDB en de links-protestantse CDU. GroenLinks was sinds 1990 de opvolger van de communistische CPN, de pacifistische PSP, de van oorsprong links-katholieke PPR en de progressief-christelijke EVP.

GroenLinks op de voorste rij

Er zijn nog meer zaken die in het oog springen.

Bij politieke fusies is het gebruikelijk dat – zeker in de eerste jaren – zorgvuldig rekening wordt gehouden met het electorale gewicht van de betrokken partijen. Bij wijze van voorbeeld: iedereen vond het vanzelfsprekend dat de eerste aanvoerders van het CDA – Dries van Agt en Ruud Lubbers – afkomstig waren uit de katholieke KVP. Die partij was immers veel groter dan de gereformeerde ARP en de hervormde CHU, de twee andere christendemocratische fusiepartners.

Hoe is dat bij PRO?

PvdA en GroenLinks waren tussen 1989 en 2021 tien keer elkaars concurrenten bij Tweede Kamerverkiezingen. Slechts bij één gelegenheid – de verkiezingen van 2017 – haalde GroenLinks meer Tweede Kamerzetels dan de PvdA.

Toch is GroenLinks letterlijk gezichtsbepalend bij PRO: niet alleen de politiek leider en fractievoorzitter in de Tweede Kamer Jesse Klaver is uit die partij afkomstig, maar ook diens strategisch adviseur (ex-inbreker Wijnand Duyvendak) en de fractievoorzitter in de Eerste Kamer (Paul Rosenmöller). ‘Groenlinksificatie’ dus, bij een fusiepartij waar rekenkundig beschouwd minstens zoveel voormalige PvdA’ers op de voorste rij zouden moeten zitten.

Eveneens saillant: hoewel fusiepartijen op de lange duur zelden een succes zijn, is het gangbaar dat ze in elk geval in de beginperiode bij de kiezers zichtbaar enthousiasme weten los te maken.

Maar bij PRO valt dat zwaar tegen.

Neem de Tweede Kamerverkiezingen van 2025. Die liepen uit op een gevoelig pak slaag voor de partijen die het kabinet-Schoof mogelijk hadden gemaakt: samen verloren PVV, VVD, NSC en BBB maar liefst 36 zetels. Minstens zo uitzonderlijk: de grootste oppositiepartij GroenLinks-PvdA, zoals PRO toen nog heette, wist van dat echec op geen enkele wijze te profiteren en hoorde – erger nog – zelf ook bij de verliezers (min vijf zetels).

De bizarre electorale afgang werd vreemd genoeg niet door de partij geëvalueerd. Wel ging lijsttrekker Frans Timmermans ervantussen, hoewel hij eerder plechtig had beloofd ook bij een verkiezingsnederlaag in Den Haag te zullen blijven.

Kiezersbedrog

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart hoorde PRO opnieuw bij de verliezers. Ruim tweehonderd raadszetels gingen verloren en het landelijke stemmenpercentage (inclusief de scores in gemeenten waar PvdA en GroenLinks nog zelfstandig meededen) zakte van 17,78 naar 14,57 procent. Jesse Klaver riep heel hard dat de uitslag een enorme overwinning was en werd door niemand in zijn partij – en ook maar door heel weinig Haagse verslaggevers – openlijk gecorrigeerd. Het PRO-sprookje mag kennelijk onder geen beding worden verstoord.

In het kielzog van Frans Timmermans is inmiddels ook Esmah Lahlah, de nummer twee op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer, uit Den Haag vertrokken: ze greep, na een aantal mislukte sollicitaties, de kans om PRO-wethouder te worden in Amsterdam.

‘Kiezersbedrog’ heette dat in de hoogtijdagen van Willem Drees en Joop den Uyl, toen de PvdA nog regelmatig meer dan vijftig Tweede Kamerzetels haalde. Wim Kok kwam in 1998 nog ruim voorbij de veertig. Wat een verschil met de 25 zetels die Maurice de Hond vorige week peilde voor de partij van Klaver, Rosenmöller en Duyvendak.

Maar laten we dat gauw vergeten en nogmaals benadrukken dat PRO een doorslaand succes is.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hun overname van de PvdA is gelukt. Maar wanneer gaan Klaver, Rosenmöller en Duyvendak meer dan 50 zetels halen, zoals vroeger Drees en Den Uyl? verscheen eerst op Wynia's Week.

De vijf jaar geleden overleden PvdA-prominent was fractievoorzitter in de Tweede Kamer, senator en twee keer kortstondig minister, maar werd tussen 1983 en 1994 vooral bekend als burgemeester van Amsterdam.

Daar genoot Van Thijn een reputatie als fervent propagandist van politieke correctheid. In dat kader mocht – er is in het Amsterdam van 2026 niks nieuws onder de zon – ook gelogen en gemanipuleerd worden. Ter opfrissing van het geheugen: toen in 1988 via Het Parool een geheim gemeentelijk onderzoeksrapport uitlekte over de activiteiten van Marokkaanse jeugdbendes in de Amsterdamse binnenstad, kreeg de opsteller ervan door de burgemeester een spreekverbod opgelegd.

De ‘nafjes’, constateerde toenmalig Parool-hoofdredacteur Sytze van der Zee in zijn memoires, mochten onder geen beding voor het hoofd worden gestoten. Na de exodus tussen 1960 en 1985 van zo’n 200.000 Amsterdammers naar Almere, Lelystad, Hoorn en Purmerend, konden de Marokkanen immers een vruchtbaar nieuw electoraat voor de PvdA gaan vormen.

Tweedeling als doel

Groei en bloei van de PvdA gingen Van Thijn altijd zeer ter harte. In dat kader bedacht hij eind jaren zestig de zogenoemde ‘polarisatiestrategie’. Wilden de progressieve partijen in Nederland een meerderheid krijgen, zo luidde de achterliggende gedachte, dat dienden de kiezers in het politieke midden gedwongen te worden tot een keuze voor links of voor rechts. Om zo’n tweedeling te bereiken was het nodig de politieke tegenstellingen zo scherp mogelijk neer te zetten.

De zaak werd zeer serieus genomen. Bij de weduwe van PvdA-leider Joop den Uyl ging het polarisatiestreven zelfs zo ver dat ze in 1987 niet toestond dat voormalig CDA-premier Dries van Agt de herdenkingsbijeenkomst voor haar man bijwoonde.

Geen toverwoord meer

In 2026 is polarisatie allang geen hip progressief toverwoord meer. Anders dan in de hoogtijdagen van Ed van Thijn is links er nu juist zeer beducht voor. Door polarisatie, zo waarschuwt Jesse Klaver keer op keer, dreigt Nederland ‘uit elkaar te worden getrokken’.

Ook de AIVD maakt zich grote zorgen. Onze inlichtingen- en veiligheidsdienst noemt polarisatie steevast in één adem met ‘radicalisering’, ‘discriminatie’ en ‘racisme’. Erger bestaat niet.

Gek genoeg zijn er nauwelijks aanwijzingen dat de polarisatie in Nederland hand over hand toeneemt. Integendeel.

Zo deed aan de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar geen enkele lijsttrekker mee die, zoals vijftig jaar geleden Joop Glimmerveen van de Nederlandse Volks-Unie (NVU), enthousiast was over Adolf Hitler en de Waffen-SS. Ook zijn er in Nederland geen partijen meer die vinden dat de overheid maatregelen moet nemen tegen ‘de publieke uitingen van de homoseksuele subcultuur’, zoals in 1981 stond te lezen in het verkiezingsprogramma van de RPF, een voorloper van de ChristenUnie.

Wat de linkerzijde betreft: de knotsgekke PSP, die zowel het leger, de mobiele eenheid als de strafbaarstelling van pedofilie wilde afschaffen, bestaat niet meer. De SP, tot 1991 een marxistisch-leninistische partij die jarenlang reclame maakte voor de massamoordenaars Josef Stalin en Mao Tse-toeng, is grondig gederadicaliseerd.

PRO heeft minderheidsstandpunten

Bovendien bestaat onder de Nederlandse burgers, zo blijkt uit opiniepeilingen, grote eensgezindheid over de belangrijkste politieke thema’s.

Om een paar in het oog springende kwesties te noemen: al vele jaren wil een ruime meerderheid van de Nederlanders minder bemoeienis van de Europese Unie met onze nationale aangelegenheden. Ook zijn we in grote meerderheid bezorgd over de opmars van de islam en het oprukken van de georganiseerde misdaad – we willen dat rechters strenger straffen – en zijn we massaal voorstander van het bouwen van nieuwe kerncentrales.

Het grootst is de eensgezindheid over asielmigratie. Nog onlangs bleek uit een peiling van Maurice de Hond dat maar liefst 75 procent van de Nederlanders vindt dat de asielinstroom fors moet worden ingeperkt. Zelfs onder D66-aanhangers is een meerderheid (55 procent) daar voorstander van. Bij de kiezers van VVD, CDA, PVV, JA21 en FvD liggen de scores tussen de 86 en 100 procent.

Slim omweggetje

Van de grote(re) partijen heeft alleen de achterban van PRO een dissident standpunt: slechts een kleine minderheid (22 procent) wil minder asielzoekers. Dat is toch wel frappant voor de partij die het hardst roept dat we ten onder dreigen te gaan aan polarisatie.

Of zouden die waarschuwingen deel uitmaken van een nieuwe polarisatiestrategie, nu met als doel om via een slim omweggetje de linkse minderheidsstandpunten over asiel, de islam, misdaad, de EU en kernenergie minstens evenveel soortelijk gewicht te geven als de rechtse meerderheidsstandpunten?

De politiek correcte polarisatiestrateeg Ed van Thijn is ons weliswaar ontvallen – en zijn PvdA inmiddels ook – maar laten we het desondanks maar niet uitsluiten.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Minder asiel, islam en EU, strengere straffen en meer kernenergie: Nederlanders zijn eensgezinder dan ooit. Dus hoezo ‘toenemende polarisatie’? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is een buitengewoon boeiend genre. Want ga maar na: de krant is uiteraard in de eerste plaats een commercieel product, en dus gaat persgeschiedenis over eigendomsverhoudingen, directeuren, commissarissen en financiële beslommeringen. Dat is de institutionele kant van de zaak.

Maar persgeschiedenis gaat natuurlijk ook over journalisten, over hoe ze hun werk doen, over de problemen die ze daarbij ondervinden en over het reilen en zeilen op een redactie.

En dan is er nog de constant veranderende buitenwereld, want daar staan journalisten beroepshalve met hun neus bovenop en daar berichten ze over.

Dynamische wereld

Gerard Mulder, biograaf van de befaamde journalist H.M. van Randwijk en chroniqueur van onder meer Het Parool, bracht het in 1992 in het Historisch Nieuwsblad mooi onder woorden. Goede persgeschiedenis, zei hij, gaat eigenlijk ‘over alles’: over verdienmodellen van uitgevers, over de werkwijze en de belevingswereld van journalisten en over de tijd waarin ze leven.

Om vast te stellen hoe dynamisch de krantenwereld is, hoef je overigens geen pershistoricus te zijn. Ook als abonnee kom je vaak al een heel eind.

Decennialang waren we een verzuild land. Dat gold ook voor een groot deel van de Nederlandse pers. Veel kranten hadden rechtstreekse banden met politieke partijen.

Een paar voorbeelden: Lex Stempels combineerde in de jaren vijftig en zestig het hoofdredacteurschap van NRC met allerlei politieke activiteiten voor de VVD. Een stemadvies voor die partij was in NRC dan ook vaste prik. Carl Romme, fractievoorzitter van de katholieke KVP, was tot 1952 ook ‘staatkundig hoofdredacteur’ van de katholieke Volkskrant. Trouw had in de persoon van Sieuwert Bruins Slot een hoofdredacteur die tussen 1956 en 1963 tevens fractievoorzitter was van de gereformeerde ARP.

Veel Nederlandse journalisten, schreef Jan Blokker later, functioneerden ten tijde van de verzuiling niet zozeer als ‘luizen in de pels’, maar als ‘herdershonden’ voor de eigen kudde. Journalistieke mores als hoor en wederhoor, het scheiden van feiten en opinies en het vermijden van belangenverstrengeling waren ondergeschikt aan de ideologische en machtspolitieke belangen van de elites die de zuilen (en de verzuilde pers) bestuurden.

Toen de samenleving in de jaren zestig begon te ontzuilen, transformeerden ook onze dagbladen. De fusiekrant NRC Handelsblad verklaarde zich in 1970 in het eerste nummer ongebonden ‘aan enigerlei partij of factie’, ging onder hoofdredacteur André Spoor de nadruk leggen op kunst en buitenland en wist zich zo te verzekeren van de meeste snob-appeal. De Volkskrant brak met het Rijke Roomse Leven en werd een seculier progressief dagblad met veel studenten onder zijn lezers. Het gereformeerde karakter van Trouw werd stapje voor stapje ingeruild voor een hang naar linksige spiritualiteit en ‘zingeving’.

Politiek-culturele omwenteling

Net als in de Roaring Sixties voltrekt zich de laatste jaren in Nederland opnieuw een politiek-culturele omwenteling, nu in conservatieve richting. De symptomen zijn vooral bij verkiezingen duidelijk zichtbaar. Zo groeide het aantal Tweede Kamerzetels rechts van de VVD tussen 1998 en 2025 van 3 naar 51.

Hoe reageren onze ‘kwaliteitskranten’ NRC, de Volkskrant en Trouw op deze ontwikkeling? Bewegen ze wederom mee met de tijdgeest, zoals ze ook in de jaren zestig deden?

Nee, opmerkelijk genoeg gebeurt juist het omgekeerde. Vooral aan de politieke signatuur van de tegenwoordig voor kranten zo belangrijke columnisten is dat te zien.

In NRC, waar de conservatieve J.L. Heldring tussen 1960 en 2012 de toon zette met zijn rubriek Dezer dagen, komen geen rechtse columnisten meer aan het woord. Martin Bosma, Thierry Baudet en Hans Wiegel waren vijftien jaar geleden de laatsten – ze waren slechts kortstondig aan de krant verbonden. Eveneens saillant: in 2018 stopte NRC met het uitreiken van de jaarlijkse J.L. Heldringprijs.

De Volkskrant kende in de jaren negentig nog klassiek liberale columnisten van het kaliber Frits Bolkestein en Gerry van der List. Sinds Arthur van Amerongen (2021), Martin Sommer (2023) en Elma Drayer (2025) het veld ruimden, worden lezers met een voorkeur voor opinies rechts van Jesse Klaver nog slechts bediend door Jolande Withuis. Op Bluesky, het ‘beschaafde’ alternatief voor X, is ze inmiddels het doelwit van een lastercampagne. ‘Voor wie hecht aan vrije meningsuiting en publiek debat is het enthousiasme om mij te cancelen onrustbarend,’ schreef Withuis vorige week in haar column.

Politiek correcte kerkbanken

Trouw op zijn beurt kreeg in 1989 onder de titel Letter&Geest een zaterdagkatern dat onder leiding van de eerste chef, filosoof Jaffe Vink, een conservatieve toon aansloeg en ruim baan bood aan scribenten als Ayaan Hirsi Ali, Bart Jan Spruyt, Paul Cliteur, Leon de Winter, Afshin Ellian, Hans Jansen en Paul Frentrop. Ook de Britse psychiater Theodore Dalrymple en de Franse filosoof Alain Finkielkraut konden er hun ei kwijt. Het bleek meer dan de gemiddelde Trouw-redacteur kon verdragen. Vink vertrok in 2006 met een ‘regeling’, Letter&Geest raakte in verval en werd in 2020 opgeheven. Onlangs nam de krant, na 34 jaar, tevens afscheid van columnist Sylvain Ephimenco. In de politiek correcte kerkbanken van Trouw wordt sindsdien door niemand nog gevloekt, zelfs niet zachtjes.

Door steeds driester de veranderende tijdgeest te trotseren, zijn onze zogenoemde kwaliteitskranten in veel opzichten spookrijders geworden. En ook opnieuw, net als tijdens de verzuiling, ‘herdershonden’, maar dan nu voor een linkse kudde die gestaag krimpt.

Twee Belgische uitgevers – DPG en Mediahuis – trekken ondertussen aan vrijwel alle touwtjes. Er wordt door hun kranten – van de grote landelijke titels staat alleen Het Financieele Dagblad nog op eigen benen – op steeds grotere schaal kopij uitgewisseld en ook wordt er meer dan in het verleden door de eigenaren inhoudelijk gestuurd, met behulp van journalistieke directeuren. Eenvormigheid en politiek eenrichtingsverkeer zijn het logische gevolg.

De pershistorici die het over een paar decennia allemaal in kaart gaan brengen, zullen er hun handen vol aan hebben.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Spookrijders: de burgers worden steeds rechtser, maar onze ‘kwaliteitskranten’ steeds linkser. Hoe logisch is dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

Samsom, zo begon Jaspers’ inventarisatie, heeft als PvdA-politicus aan de basis gestaan van de PAS-regeling, het gecompliceerde systeem van geitenpaadjes om, zo dacht hij, het stikstofprobleem langs de Raad van State te loodsen. Nadat de Raad van State daar zijn banvloek over uitsprak, is het in Nederland van kwaad tot erger gegaan met de stikstofwaanzin.

De schade, schreef Jaspers, is gigantisch, maar slechts gedeeltelijk in geld uit te drukken. ‘De 25 miljard euro – of hoeveel het uiteindelijk ook wordt – die expliciet in de begroting staat om de landbouwsector te slopen, is niet meer dan een beginnetje. (-) Daar komt nog bij de vooral immateriële schade van de verergering van het woningtekort door het stikstofslot, en het ontnemen van elk agrarisch beroepsperspectief binnen de EU aan duizenden boerenfamilies en hun kinderen.’

Anti-nucleaire energiepolitiek

Samsom, zo memoreerde Jaspers, was bovendien de grote roerganger van de antinucleaire energiepolitiek van de laatste dertig jaar: eerst als actievoerder van Greenpeace, daarna als PvdA-prominent, als kabinetschef van Frans Timmermans met zijn Green Deal voor de EU, en nu weer als president-commissaris van de Gasunie. ‘In die laatste functie heeft Samsom weliswaar niet direct iets met kernenergie te maken, maar hij fungeert daar als aanjager van de groene waterstof-economie. Die, volgens Samsom, in combinatie met de wiebelstroom uit windmolens en zonnepanelen, kernenergie overbodig maakt.’

Als Nederland rond de eeuwwisseling kerncentrales was gaan bouwen, becijferde Jaspers, hadden we nu een elektriciteitsvoorziening gehad met 70 à 80 procent atoomstroom. ‘Zonder netcongestie die de energie-intensieve industrie het land uit jaagt, zonder windmolenparken die de rest van deze eeuw op subsidie moeten draaien, en zonder Stekker op Zee die een slordige 100 miljard euro kost.’

Geen naoorlogs politicus heeft Nederland meer schade berokkend dan Diederik Samsom, concludeerde Jaspers. Helaas voor Samsom kan aan dat spoor van vernieling nog iets worden toegevoegd.

Binnenkort, op zaterdag 13 juni , vindt het oprichtingscongres van fusiepartij Progressief Nederland plaats. De PvdA houdt dan op te bestaan en – na 145 jaar – ook de Nederlandse sociaaldemocratie.

Hoe de PvdA in de greep raakte van multiculturalisme, eurofilie en klimaatalarmisme, en zo het contact met modale kiezers verloor, is al vaak verteld. Het was een proces waarvan de wortels teruggaan tot de opmars van Nieuw Links in de jaren zestig.

De intellectuelen en ‘nieuwe vrijgestelden’ (dixit Herman Vuijsje) die toen in de PvdA toonaangevend werden, hadden een typische voorkeur voor postmaterialistische thema’s: de Derde Wereld, milieubehoud, emancipatie, internationale verhoudingen. Met het gros van de traditionele PvdA-kiezers hadden ze weinig affiniteit. Dat waren immers arbeiders die de partij primair zagen als belangenbehartiger voor mensen met een smalle beurs. En die (dus) verwachtten dat de PvdA zich sterk maakte voor leefbare woonwijken, betaalbare huren, schappelijke ziekenfondspremies en een fatsoenlijke uitkering bij werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid of ouderdom.

Politieke romanticus

Diederik Samsom, zoon van een internist en een fysiotherapeute, voelde zich aanvankelijk thuis bij GroenLinks. Eind 2001, naar verluidt tijdens een etentje in een Thais restaurant aan de Amsterdamse Prinsengracht, werd hij door Wouter Bos, toen nog een jonge staatssecretaris, overgehaald voor de PvdA te kiezen. In 2012, na het vertrek van Job Cohen, won Samsom een ledenreferendum en werd partijleider.

Het begon mooi. Als lijsttrekker bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen maakte hij dat jaar een debuut dat er mocht wezen: 38 zetels, slechts drie minder dan winnaar Mark Rutte.

Daarna ging alles mis.

Onder Samsom werd de PvdA eind 2012 coalitiepartner van de VVD in het tweede kabinet-Rutte. ‘Ondanks zijn nerdy voorkomen school er in Samsom een politieke romanticus, een man die hield van grootse en meeslepende gebaren,’ analyseerde NRC-journalist Thijs Niemantsverdriet in zijn PvdA-kroniek De vechtpartij (2014). ‘De Haagse politiek had tien jaar stagnatie en verdeeldheid achter de rug. Dat mislukte decennium wilde Samsom goedmaken, en hoe kon dat beter dan door de politieke aartsvijand in de armen te sluiten? Na vijf verkiezingen in tien jaar moest er een kabinet komen dat de volle rit uitzat en achterstallig onderhoud aan de verzorgingsstaat pleegde. Als dat grote politieke risico’s met zich meebracht voor de PvdA, dan moest dat maar.’

De kiezers zagen vervolgens een PvdA die zonder veel morren akkoord ging met onder meer hervorming van het ontslagrecht en een ingrijpende versobering van de langdurige zorg. Wél regelde de partij in het regeerakkoord een kinderpardon en lukte het in 2014 om de eerder met de liberalen afgesproken strafbaarstelling van illegaliteit van tafel te krijgen.

De PvdA kortom maakte de indruk VVD-beleid uit te voeren, en alleen een rode lijn te trekken zodra de belangen van asielzoekers in het geding waren.

Geen koers, zo bleek, waar Koos en Mien Dobbelsteen voor applaudisseerden. In 2014 ging de partij van Samsom hard onderuit bij de Europese en gemeenteraadsverkiezingen en het jaar daarop ook bij de Provinciale Statenverkiezingen. Maurice de Hond peilde in mei 2015 nog maar negen zetels voor de PvdA, een all-time-low.

Historische klap

In maart 2017 werd dat ook de PvdA-uitslag bij de Tweede Kamerverkiezingen, hoewel het lijsttrekker Lodewijk Asscher was die de opdoffer mocht incasseren. Samsom, de veroorzaker van de ellende, was een paar maanden eerder weggestuurd bij een ledenraadpleging.

29 zetels verlies: het was de grootste verkiezingsnederlaag uit onze parlementaire geschiedenis en een klap waarvan de PvdA nooit is hersteld. Met een variant op Arnout Jaspers: geen politicus heeft de Nederlandse sociaaldemocratie meer schade berokkend dan Diederik Samsom.

Dat kan er ook nog wel bij.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met het einde van de PvdA houdt anderhalve eeuw sociaaldemocratie in Nederland op te bestaan. Ook dat kan op het conto van Diederik Samsom worden geschreven verscheen eerst op Wynia's Week.

Want leg het maar eens uit aan, laten we zeggen, een Amerikaan: dat de TV guide naast je toestel is vervaardigd door – het is maar een voorbeeld – de Association of Worker Radio Amateurs (VARA), maar dat we ook zendgemachtigden kennen als Broadcaster Black (Omroep Zwart) en de VPRO, opgericht als Freethinking Protestant Radio Broadcaster. Of vertel een Duitser dat je in ons land kunt kijken naar programma’s van publieke omroepen als Wache Niederlande (WNL), Ungehörte Niederlande (ON) en de Öffentlich-rechtlicher Rundfunk klar denkender Niederlande und ähnliches (PowNed).

Een waaier van angstbeelden

Zoals bekend dateert ons publieke omroepbestel uit het interbellum. De verzuilde elites in ons land waren toen als de dood dat het nieuwe medium van de radio zou kunnen leiden tot ontsporingen bij de eigen godsdienstige of politieke achterban.

‘Een waaier van angstbeelden omgaf de radio,’ schreef mediahistoricus Huub Wijfjes in 1994. ‘Men voorspelde bijvoorbeeld verloedering van de zeden door “hot jazz” en andere voor ongeremd genot bedoelde dansmuziek. Voorts vreesde men onaangename inbreuken op de huiselijkheid door politieke debatten, ontworteling van de jeugd door slechte voorbeelden, verstoring van de relaties met bevriende buurlanden door polemische sprekers en, misschien bovenal, onttakeling van de maatschappelijke rust door beluistering van andersdenkenden.’

En dus werd wantrouwen het centrale begrip bij de inrichting van de Nederlandse omroep. Er kwamen zendgemachtigden die voor de diverse godsdienstige en politieke kuddes als mediareservaat gingen fungeren: voor katholieken de KRO, voor socialisten de VARA, voor orthodoxe protestanten de NCRV, voor vrijzinnige protestanten de VPRO en voor de rest van Nederland de ‘algemene’, maar in de praktijk liberaal-burgerlijke AVRO.

In de propagandapraatjes die de leiding van de NPO graag verspreidt, wordt opvallend genoeg het tegenovergestelde beweerd: de klassieke ‘missie’ van de publieke omroepen zou steeds zijn geweest om voor ‘verbinding’ te zorgen. De founding fathers van KRO, VARA, NCRV, VPRO en AVRO zouden er met verbijstering kennis van hebben genomen. Legendarisch zijn de kopspijkertjes die AVRO-aanhangers op straat gooiden om zo op socialistische hoogtijdagen de feestelijke optochten van de VARA te verstoren. ‘Omroepstrijd’ heette dat. Voor verbinding moest je in die dagen bij de EHBO zijn, niet in Hilversum.

Een ander op het Mediapark bedacht kletsverhaal is dat de NPO ‘onafhankelijk’ zou zijn van de politiek en van commercie. Maar waar komt het geld voor de omroepen vandaan? Eerst en vooral uit Den Haag (de politiek) en van de STER (de commercie). Ook wemelt het in Hilversum al sinds jaar en dag van (oud-)politici. Of zoals Kim van Keken en Joost Ramaer van onderzoekscollectief Spit in 2023 constateerden in Vrij Nederland: ‘De top van het publieke omroepbestel is verworden tot een baantjescaroussel voor Haagse insiders.’

De commando’s van de omroep

Het was afgelopen week precies honderd jaar geleden dat de VPRO werd opgericht. Sinds de vrijzinnige dominees er eind jaren zestig van het toneel verdwenen – alleen Eppe Gremdaat houdt hun herinnering levend – was het decennialang de lievelingsomroep van ‘progressief’ en hoogopgeleid Nederland. De hoogtepunten staan gebeiteld in ons collectieve geheugen en komen vanzelfsprekend ook voorbij in het zeer leesbare, door de 82-jarige VPRO-veteraan Jan Haasbroek geschreven jubileumboek.

De blote borsten van Phil Bloom in Hoepla (1967).

De absurdistische shows van Wim T. Schippers rond Fred Haché (1971-1972), Barend Servet (1972-1973) en Sjef van Oekel (1974-1976).

Het atypische, door Hans Keller bedachte documentaire- en reportageprogramma Het Gat van Nederland (1971-1978).

Het oeuvre van Kees van Kooten en Wim de Bie (1974-1998).

De highbrow talkshow Hier is… Adriaan van Dis (1983-1992).

Het anarchistische jeugdprogramma Theo en Thea (1985-1988).

De Jiskefet-reeks (1990-2005).

Je kon de VPRO-medewerkers vroeger over één kam scheren, zei Michiel Romeyn in 2011. ‘Ze vonden zichzelf het elitecorps, de commando’s van de omroep, het hoogst haalbare.’

In 2026 is dat allemaal vergane glorie. ‘De VPRO bestaat honderd jaar, maar is er eigenlijk wel reden tot feest? Bijna alle iconische VPRO-programma’s zijn geschrapt óf vertrokken naar de commerciële omroep,’ stelde HP/De Tijd onlangs vast, onder verwijzing naar onder anderen Arjen Lubach, Thomas Erdbrink en het naderende einde van Zomergasten. Ook VPRO-directeur Zakia Guernina werd aangehaald. De bezuinigingen op de publieke omroep, zo klaagde ze eind vorig jaar in een persbericht, veroorzaken een ‘kaalslag’ waardoor de VPRO nauwelijks nog ruimte overhoudt voor ‘experiment, innovatie en talentontwikkeling’.

Of is ook die riedel weer zo’n typisch Hilversumse fabel?

Steeds meer personeel

Bij de dertien publieke omroepen en koepelorganisatie NPO werken inmiddels 4171 fte. Dat is 66 fte meer dan een jaar eerder, becijferde De Telegraaf vorige week.

‘Vooral opmerkelijk is het aantal fte’s bij een omroep als de VPRO (355), terwijl die relatief weinig programma’s maakt. De omroep heeft slechts twee keer zoveel mediabudget als PowNed, maar heeft wel bijna zeven keer zoveel mensen in dienst. Vier op de tien medewerkers van de omroep zijn volgens het eigen jaarverslag ook niet bezig met het maken van tv, radio of ander media-aanbod, maar vallen onder “organisatiekosten”, “nevenactiviteiten” en de “vereniging”.’

Tot zover de tragedie van de bijna kapotbezuinigde VPRO. Voor wie het nog niet wist: ook honderdjarigen kunnen in Hilversum liegen als de beste.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Bijna 7 keer zoveel mensen in dienst als PowNed, en maar klagen over bezuinigingen: de 100-jarige VPRO is vooral chagrijn en vergane glorie verscheen eerst op Wynia's Week.

Een interessante rode lijn in die geschiedenis is dat sociaaldemocraten steeds hebben geprobeerd om radikalinski’s en andere malle extremisten buiten de deur te houden.

Anarchisten, communisten, trotskisten

Dat begon al in 1894, bij de oprichting van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP). Met dat initiatief werd een breuk geforceerd met de in anarchistisch vaarwater belande socialisten rond het voormalige Tweede Kamerlid Ferdinand Domela Nieuwenhuis.

In 1909, op het roemruchte Deventer Congres van de SDAP, ontstond opnieuw een schisma en werd een groepje orthodoxe marxisten geroyeerd. Ze richtten later de SDP op, de voorloper van de communistische CPN.

In de jaren vijftig ontstond wederom gedonder, dit keer door toedoen van een clubje trotskisten dat zich onder valse voorwendselen bij de PvdA had aangesloten. ‘Ratten die knagen aan de wortels van de partij,’ waarschuwde PvdA-voorzitter Evert Vermeer en dus werd het functioneren van het door trotskisten gedomineerde Sociaal-Democratisch Centrum (SDC) onmogelijk gemaakt. De angst voor trotskistische binnendringers bleef echter bestaan. Met name Joop den Uyl, partijleider tussen 1967 en 1986, was er beducht voor. Hij informeerde regelmatig bij de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) naar mogelijke risico’s.

De fusie van de PvdA met GroenLinks is zo bezien een cesuur van jewelste. Laatstgenoemde partij werd in 2008 in een hoofdredactioneel commentaar van de Volkskrant nog getypeerd als ‘een reclasseringsinstelling voor politieke delinquenten’.

Directe aanleiding was het GroenLinkse Tweede Kamerlid Wijnand Duyvendak, die betrokken bleek te zijn geweest bij een inbraak in het ministerie van Economische Zaken. Daarbij werden plannen voor kerncentrales gestolen en ook adresgegevens van hoge ambtenaren, wat vervolgens leidde tot bedreiging en brandstichting. ‘GroenLinks,’ memoreerde de Volkskrant, ‘is ontstaan uit een fusie van de linkse splinterpartijen CPN, PSP, PPR en EVP en was van het begin af aan een toevluchtsoord voor militante activisten uit de kraakbeweging, de milieubeweging en de vredesbeweging’.

Verzonnen vluchtverhalen

Ook in 2026 is dat nog altijd een in het oog springend kenmerk van GroenLinks – met als verschil dat de betrokkenen dankzij de aanstaande fusie met de PvdA nu een PN-speldje op hun revers dragen. Sterker nog: ze trekken in de nieuwe partij aan de belangrijkste touwtjes.

Denk aan Paul Rosenmöller, fractievoorzitter van PN in de Eerste Kamer. Tussen 1976 en 1982 was hij (bestuurs)lid van de Groep Marxisten-Leninisten (GML), een op maoïstische leest geschoeide organisatie die streefde naar een ‘gewapende revolutie’ en luidkeels steun betuigde aan de Cambodjaanse massamoordenaar Pol Pot. Op de vraag of hij spijt had van zijn maoïstische verleden, antwoordde Rosenmöller in 2004 voor de EO-microfoon: ‘Spijt is niet het begrip dat bij mij bovenkomt.’

Of denk aan de prominente PN-senator Farah Karimi. In 2005 werd bekend dat ze in de jaren tachtig in haar geboorteland Iran en ook in Duitsland en Frankrijk actief was voor de terreurbeweging Volksmoedjahedien. Vanuit Parijs hielp ze zo’n honderdvijftig Iraanse leden van de beweging aan een verblijfsvergunning door valse vluchtverhalen te verzinnen. ‘Ja, dat is misbruik maken van de asielprocedure,’ bekende Karimi in een interview.

PN-aanvoerder Jesse Klaver was in 2007 bestuurslid van de GroenLinkse jongerenorganisatie Dwars toen in het Utrechtse hoofdkwartier van de club een professionele bomkoffer werd gevonden, compleet met ontstekers, timers en bedrading. De herkomst van de koffer bleef onduidelijk, maar veel media legden een verband met uitspraken van voormalig Dwars-voorman Rugter van den Dool. Die had in 2003 zijn steun uitgesproken voor gewelddadige acties tegen fokkers van pelsdieren.

Nog een voorbeeld: PN wordt ook de partij van Jack Bogers, de voormalige locoburgemeester van GroenLinks in Wageningen. In 2004 werd hij door het gerechtshof in Arnhem veroordeeld omdat hij zijn geheimhoudingsplicht brak vlak na de moord op Pim Fortuyn. Bogers gaf stiekem een seintje aan de compagnon van moordenaar Volkert van der Graaf bij de Vereniging Milieu-Offensief. Kort daarop werden tweehonderd bestanden van de computer van Van der Graaf gewist.

Automatisch aansprakelijk

Bij een fusie – elke notaris weet het – gaan alle lusten en lasten van de verdwijnende rechtspersonen onder algemene titel over op de verkrijgende rechtspersoon. Dit betekent dat de verkrijgende partij automatisch aansprakelijk wordt voor alle schulden, verplichtingen en claims uit het verleden.

Met PN is het niet anders. En dus worden de voormalige PvdA’ers in de fusiepartij nu aanspreekbaar op de gedragingen van extremisten en malloten die ze zelf decennialang uit hun midden wisten te weren, maar die nu aan de knoppen mogen zitten.

Eerst was GroenLinks een reclasseringsinstelling voor politieke delinquenten, nu wordt Progressief Nederland dat. En daar heeft de PvdA helemaal zelf voor gekozen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Eerst was GroenLinks een reclasseringsinstelling voor politieke delinquenten, nu wordt Progressief Nederland dat verscheen eerst op Wynia's Week.

Je weet dan meestal wat er gaan komen. Er worden frappante overeenkomsten gesignaleerd tussen het Nederland van nu en het Nederland van toen, en de portee van het verhaal is steeds dat we ‘waakzaam’ moeten blijven, anders gaat het bij ons helemaal mis, ‘net als in de jaren dertig’.

Wat er toen bij ons helemaal misging? Volgens het historische schrikbeeld dat ons wordt voorgeschoteld, waren we destijds een aan lager wal geraakt land waar economische malaise, vreemdelingenhaat en politiek extremisme de toon zetten. De Holocaust, benadrukte Palache bij Pauw & De Wit, was een natuurlijk gevolg van deze ‘systematische ontwikkeling’. Alsof Nederlanders – als niet de Wehrmacht in 1940 ons land was binnengevallen – zélf 100.000 Joden zouden hebben vermoord.

Dubieus verhaal

Maar ook als het schrikbeeld van de jaren dertig níet wordt gekoppeld aan de Holocaust is het een dubieus verhaal.

Zeker, ook Nederland werd na de fameuze crash van Wall Street (1929) getroffen door de Great Depression, de zwaarste economische crisis van de twintigste eeuw. Maar ondanks alle misère bleef de werkloosheid in ons land tot 1933 lager dan wat internationaal gangbaar was. Na 1936 zette bovendien een daling in.

Minstens zo frappant: afgezien van de muiterij op pantserschip De Zeven Provinciën (1933) en het roemruchte Jordaanoproer (1934), verliepen de jaren dertig in sociaal opzicht buitengewoon bedaard.

Ter illustratie: in de jaren 1925-1929, een periode van hoogconjunctuur, kwamen in Nederland per jaar gemiddeld 227 stakingen voor, waarbij (alweer gemiddeld per jaar) 557.600 arbeidsdagen verloren gingen. De periode 1930-1939 telde jaarlijks slechts 155 conflicten, die een jaargemiddelde van 337.500 verloren gegane arbeidsdagen veroorzaakten. In 1934, 1936, 1937 en 1939 bleef het aantal door geschillen verzuimde arbeidsdagen zelfs ver beneden de 100.000.

Ook in onze politieke arena bleef het in de jaren dertig rustig. Er was zelfs sprake van groeiende steun voor het politieke establishment. De antirevolutionaire premier Hendrik Colijn, de personificatie bij uitstek van de gevestigde orde, kreeg het aureool van een soort vader des vaderlands. De lezers van de Haagsche Post – marktleider onder de weekbladen – riepen hem uit tot ‘grootste Nederlander’, voor Willem Mengelberg en Anton Philips. In 1937 won Colijn de Tweede Kamerverkiezingen en formeerde hij zijn vierde kabinet – een tot dan toe nimmer vertoonde prestatie.

Ontgoochelde Mussert

Maar de NSB dan? Inderdaad, de Nationaal-Socialistische Beweging van Anton Mussert stond bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1935 voor het eerst op het stembiljet en haalde meteen 7,9 procent van de stemmen. Binnen de toenmalige politieke verhoudingen was dat een spectaculair succes.

Het vervolg was minder spectaculair. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 rekende de NSB op (ten minste) een verdubbeling van dat percentage, maar het werd een halvering: 4,2 procent. Mussert was dermate ontgoocheld dat hij weigerde zitting te nemen in het parlement – nog altijd een unicum voor een debuterende, tot Kamerlid gekozen lijsttrekker. Bij de Statenverkiezingen van 1939 zakte de NSB nog verder weg (3,9 procent) en ook het ledental vertoonde een neergaande lijn: van 52.000 in topjaar 1936 naar 32.000 op 1 januari 1940.

Kort en goed: het nationaalsocialisme schoot in het Nederland van de jaren dertig nauwelijks wortel en werd al snel een krimpend fenomeen. Zonder hulp van een buitenlandse bezettingsmacht vormden Mussert en consorten op geen enkele wijze een bedreiging voor onze parlementaire democratie.

De NSB, zo kan daar in het kader van de door Palache gesignaleerde vreemdelinghaat nog aan worden toegevoegd, was aanvankelijk geen principieel antisemitische partij. Sterker nog: ook Joden waren er lid van – pas in 1938 werd de inschrijving van nieuwe joodse leden stopgezet. Datzelfde jaar nog veroordeelde Mussert de gebeurtenissen in de Reichskristallnacht, toen in Duitsland alom synagogen in brand werden gestoken en Joden werden mishandeld en vermoord. Een direct gevolg van deze houding was dat de NSB scherp werd aangevallen in het Duitse naziblad Der Stürmer, zo memoreerde historicus Chris van der Heijden in zijn boek Joodse NSB’ers (2006): Mussert zou aan het hoofd staan van een ‘verjudete’ partij.

Propagandistisch plaatje

De onbenulligheden over Nederland in de jaren dertig zoals die door Palache en anderen worden uitgevent, kunnen eenvoudig worden weerlegd. Maar vermoedelijk ligt het echte probleem een paar laagjes dieper.

Links grossiert in angst en bangmakerij: voor stikstof, voor klimaatverandering, voor Donald Trump, voor nationalisme, voor populisme, voor kernenergie, voor islamkritiek, voor euroscepsis, voor polarisatie. Het grotendeels zelfgefabriceerde schrikbeeld van Nederland in de jaren dertig past té mooi in dat propagandistische plaatje om tot zijn ware historische proporties te worden afgeschminkt.

En dus zullen we er ook in de toekomst nog heel vaak over horen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Loopt het in Nederland helemaal uit de hand, ‘net als in de jaren dertig’? verscheen eerst op Wynia's Week.