Een van de beste afleveringen uit de Asterix-reeks is La Zizanie (1970). Zoals destijds gebruikelijk, werd het verhaal in Nederland eerst voorgepubliceerd in het legendarische stripweekblad Pep. Daarna, in 1972, verscheen het als album onder de titel Asterix en de intrigant.

Ter opfrissing van het geheugen: de intrigant waar het in het verhaal om draait, heet Cassius Catastrofus. Hij heeft het talent om overal waar hij komt onrust te stoken en mensen tegen elkaar op te zetten. In opdracht van Julius Caesar wordt hij daarom naar het Gallische dorp van Asterix gestuurd – om daar tweedracht te zaaien en zo de weerstand tegen de Romeinen te breken. Psychologische oorlogsvoering dus.

Tandeloze Europeanen

Oorlog en psychologie – of beter gezegd: de gedragingen, gedachten en gemoedstoestanden die door psychologen worden bestudeerd – hebben ook in 2026 veel met elkaar te maken. Neem het complexe verschijnsel jaloezie. Willem Melching suggereerde onlangs in Wynia’s Week dat het weleens de hoofdoorzaak zou kunnen zijn van veel anti-Israëlische sentimenten in Europa:

‘De soevereine wijze waarop Israël zich de vijanden van het lijf houdt en indien nodig militaire vergelding inzet, wekt de jaloezie op van de tandeloze Europeanen. Zij zijn namelijk in het geheel niet in staat om zichzelf te verdedigen. Wanneer een land in hun midden – Oekraïne – wordt aangevallen door een agressor, zijn ze niet in staat om dat land te hulp te snellen. Ze trekken een zak geld open, maar de hardware én de software moeten nog steeds uit de Verenigde Staten komen.’

De jaloeziethese van Melching is misschien wel bij uitstek van toepassing op Nederland, een land dat worstelt met zijn identiteit, onder internationale misdaadbestrijders bekendstaat als een narcostaat, en al jaren wordt geregeerd door politici die niet in staat zijn om fundamentele problemen op te lossen – van de asielmigratie tot de woningnood, van het stroomtekort tot het zorginfarct en van het wegkwijnende onderwijs tot de stikstofcrisis. Wat een verschil met Israël: een trots en zelfbewust land, weerbaar, fier op de eigen tradities en ondanks een inwonertal van slechts tien miljoen een technologische en militaire grootmacht.

Het is verleidelijk om de these van Melching nog wat verder door te trekken en een verband te leggen tussen de anti-Israëlische sentimenten in ons land en de psychologische verwerking van de Duitse bezetting en meer in het bijzonder de jodenvervolging.

Als het gaat om de verschrikkingen van de Holocaust is het moeilijk om niet elke keer weer verbijsterd te raken, schreef historicus Hans Blom in 1987 in De Gids. Voor Nederlanders geldt dat wel heel in het bijzonder. Want, schreef Blom, kijk eens naar de statistische gegevens over het aantal omgekomen Joden uit de tijdens de Tweede Wereldoorlog door nazi-Duitsland bezette landen:

‘Speciaal het Nederlandse cijfer valt dan op: ongeveer 75 procent, een alleen met Oost-Europese landen vergelijkbaar aandeel. Voor de andere West-Europese landen waren deze percentages: Noorwegen en België circa 40 procent, Frankrijk bijna 25 procent, terwijl zoals bekend de Joden uit het bezette Denemarken vrijwel allen wisten te ontkomen.’

‘Schuldige omstanders’

De intrigerende vraag waarom de overlevingskansen van Joden juist in ons land zo gering waren, heeft sinds 1945 een stroom van publicaties opgeleverd. Op een handjevol NSB’ers na, zo heette het aanvankelijk, had onze kleine maar dappere natie zich koppig tegen de jodenvervolging verzet. Helaas was de Duitse overmacht te groot en moesten we knarsetandend het onderspit delven.

In de tweede helft van de jaren zestig kantelde het beeld. Een nieuwe, ‘progressieve’ generatie Nederlanders verscheen op het toneel, en tot de talrijke zaken die deze jongeren hun ‘benepen’ en ‘burgerlijke’ (groot)ouders kwalijk namen, behoorde ook hun veronderstelde volgzaamheid in de jaren 1940-1945.

Want, zo heette het nu, als de tot aanpassing geneigde Nederlanders de Duitse bezetters al niet hadden geassisteerd bij de Holocaust, hadden ze wel de andere kant opgekeken toen de Joden werden weggevoerd. De oude verzetsmythe werd zo ingeruild voor wat wel de ‘mythe van de schuldige omstander’ is genoemd.

Bedwelmende geur

Schuld is voor de meeste mensen geen prettig gevoel. Je wilt er het liefst van verlost worden. Het Israëlische optreden tegen moslimterroristen in Gaza en Libanon komt daarbij goed van pas: door ‘de Joden’ van nu af te schilderen als ‘genocideplegers’ en ‘kindermoordenaars’ lijkt het opeens minder erg dat ‘wij’ tijdens de Duitse bezetting nauwelijks een vinger voor ze hebben uitgestoken. Zo verlossen we onszelf van wroeging over de vooral in Nederland zo catastrofaal verlopen jodenvervolging.

Zeker, er hangt een antisemitische putlucht in Nederland, met name ter linkerzijde van het politieke spectrum. Maar wat we ruiken, is waarschijnlijk ook de bedwelmende geur van ontsnappend schuldgevoel.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Door Israël te betichten van genocide en kindermoord proberen we onszelf te verlossen van schuldgevoel over de Holocaust verscheen eerst op Wynia's Week.

Wanneer een familie uitsterft, doet zich dat nog veel sterker voelen, en dat geldt ook nu de Rode Familie op het punt staat te verdwijnen. Op 13 juni is het zover: de Partij van de Arbeid zal dan samen met GroenLinks opgaan in Progressief Nederland (PN), roepnaam PRO.

Politieke koepel

De PvdA en voorloper SDAP vormden lange tijd de politieke koepel boven het pand van de Rode Familie. Als je de voordeur opendeed, kon je ook stuiten op een rode vakbond (het NVV), een rood dagblad (Het Vrije Volk) en een rode omroep (de VARA).

Die legden allemaal al eerder het loodje. Het NVV fuseerde in 1981 met de vakbond van de katholieken en ging verder als FNV. Daar zijn ze de laatste jaren vooral in het nieuws vanwege kelderende ledentallen en ruziënde bestuurders. Het Vrije Volk, tot halverwege de jaren zestig de grootste krant van Nederland, ging in 1991 samen met het Rotterdams Nieuwsblad op in het Rotterdams Dagblad, tegenwoordig een regionale editie van het AD. De VARA fuseerde in 2014 met pretomroep BNN en kondigde onlangs aan een omroephuis te willen vormen samen met Omroep Zwart.

Betere materiële levensomstandigheden voor de arbeidersklasse: met dat streven begon in het laatste kwart van de negentiende eeuw de geschiedenis van de Rode Familie. Maar het was nooit een doel op zichzelf. Er zat een cultuurpolitieke doestelling achter: de materiële welvaartsvergroting moest ten dienste staan van – en uiteindelijk leiden tot – ‘de verheffing van de mens’, zoals Joop den Uyl het in 1951 nog formuleerde. Dat klinkt, 75 jaar later, wat pathetisch, maar in essentie behelsde het verheffingsideaal niets meer – maar vooral ook niets minder – dan een op de maatschappelijke onderklasse gericht beschavingsoffensief.

Tegen de ‘maagmens’

Met name de erudiete essayist en politicus Jacques de Kadt (1897-1988) spande zich jarenlang in om de SDAP en de PvdA op dit punt bij de les te houden. ‘Het criterium van een maatschappij,’ schreef hij, ‘kan nooit zijn: hoe zijn de bezitsverhoudingen in die maatschappij, maar hoe leven de mensen in die maatschappij’. Waar het sociaal-democraten, zo vond De Kadt, in essentie om te doen moest zijn, was dat (ook) de ‘gewone man’ zich bezig kon gaan houden met ándere dingen dan de arbeid voor het materiële bestaan: ‘contact met het grotere en het hogere’, ‘geestelijke groei’, ‘het leiden van een groot, goed en schoon leven’. De hele samenleving zou daar uiteindelijk beter van worden.

Om die reden moesten sociaal-democraten zich volgens De Kadt te allen tijde teweer (blijven) stellen tegen de materialistische ‘maagmens’, voor wie het leven gelijk staat aan ‘in grote wagens rijden en brullen’ en die geen hoger ideaal kent dan ‘een warme stal, goed voer en een pretje op z’n tijd’. Het eigenlijke doel van het socialisme was immers het bestaan ‘zin te geven’.

Dit ‘cultuursocialisme’ waarvan De Kadt de hardnekkigste en meest welbespraakte verdediger was, was lange tijd springlevend. Een heel palet van sociaal-democratische organisaties maakte zich sterk voor de geestelijke en zedelijke verheffing van arbeiders en trachtte hen fatsoen, manieren, smaak en schoonheidszin bij te brengen. Van de Algemene Nederlandse Geheel-Onthouders Bond (ANGOB) tot de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC), van Arbeidersavondscholen tot Arbeiderskunstkringen en van de Nederlandse Arbeiders Sportbond (NASB) tot uitgeverij De Arbeiderspers.

In de jaren zestig kwam daar rigoureus verandering in. Van alle kanten kwam het streven naar geestelijke en zedelijke verheffing onder vuur te liggen. Het postmodernisme sloopte het onderscheid tussen lage en hoge cultuur. Michelangelo en Walt Disney vielen voortaan in dezelfde categorie en op de vraag of de Matthäus Passion beter was dan Sgt. Pepper bleek opeens geen zinnig antwoord meer te geven: de criteria die daar voorheen voor werden gebruikt, heetten nu opeens ‘relatief’. Gerard Reve prees de vocale kwaliteiten van de Zangeres Zonder Naam, de Haagse Post vergeleek de passeerbewegingen van Johan Cruijff met het danstalent van Rudolf Noerejev en wie, zoals Wim T. Schippers, een flesje limonade in zee leegde, mocht zich voortaan ‘kunstenaar’ noemen.

Net zo relatief als het verschil tussen hoge en lage cultuur bleek al gauw het verschil tussen beschaafd en ordinair gedrag. Krijtstreep of een trainingspak, ‘excellentie’ of ‘Ome Joop’, een tepelpiercing of een stropdas: het was eigenlijk allemaal ‘oké’, zolang je je maar ‘lekker’ voelde, je ‘eigen ding deed’ en ‘gewoon jezelf’ was.

Capitulatie

Voor beschavingsidealen was in dit platgetrapte tijdsgewricht geen plaats meer. Wie nog durfde te beweren dat er verschil bestond tussen smaak en wansmaak, fatsoen en onfatsoen, liep het levensgrote risico beschuldigd te worden van ‘betutteling’, ‘zedenprekerij’ en ‘paternalisme’.

Ook de PvdA capituleerde. Nieuw Links was er eind jaren zestig aan de macht gekomen, een beweging die zich niet in de laatste plaats van ‘oud links’ onderscheidde omdat ze het verheffingsstreven van de sociaal-democratie als ‘autoritair’, ‘elitair’ en ‘dus’ verwerpelijk beschouwde – voor zover het streven al niet werd verward met strenge godsdienstige mores waarmee opvallend veel Nieuw Linksers (Hans van den Doel, Han Lammers, Marcel van Dam, Arie van der Zwan) van huis uit bekend waren.

Jacques de Kadt keerde zich in 1969 walgend van de PvdA af en beëindigde zijn lidmaatschap. De legendarische oud-premier Willem Drees, toonbeeld van fatsoen, zelfbeheersing en daadkracht en eveneens een typische representant van ‘oud links’, volgde in 1971 zijn voorbeeld. Eigenlijk viel toen al het doek voor de Nederlandse sociaal-democratie.

Of komt er een revival?

PvdA-prominent Rob Oudkerk, voormalig Tweede Kamerlid en oud-wethouder van Amsterdam, deed vorige week een interessante onthulling. Er wordt, zei hij in het WNL-ochtendprogramma Goedemorgen Nederland, gewerkt aan een nieuwe sociaal-democratische partij die ervoor moet zorgen dat ‘afgehaakt Nederland weer aangehaakt raakt’.

Ouderwets-degelijk

Oudkerk ziet een partij voor zich ‘die sociale elementen in zich heeft, maar die ook bijvoorbeeld bij het asielbeleid zegt: jongens, tot hier en niet verder’. Een partij, kort en goed, ‘die op sociaaleconomisch vlak het vroegere links is, maar sociaal-cultureel veel conservatiever’.

Is dat het ouderwets-degelijke cultuursocialisme van Jacques de Kadt en zijn medestanders? Het lijkt er in elk geval méér op dan de met een hip scheutje antisemitisme aangelengde klimaat- en gendersoep die bij de elitaire wokepartij PRO op het menu staat.

Misschien dat de grafsteen voor de Rode Familie toch nog maar even in de opslag moet blijven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Liever de nieuwe partij van Rob Oudkerk dan de met een hip scheutje antisemitisme aangelengde gender- en klimaatsoep van PRO verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom bestaan politieke partijen eigenlijk? In de wetenschappelijke literatuur, schreef Koole, wordt vooral hun ‘intermediaire rol’ benadrukt: de partij als schakel tussen overheid en burger, tussen kiezer en gekozene en tussen regering en parlement. Dat kun je ook zien aan de vijf functies die van oudsher aan politieke partijen worden toegeschreven. Koole zette ze keurig op een rijtje:

(1) de articulatiefunctie: wensen en eisen van burgers worden door partijen opgepikt en op de politieke agenda gezet.

(2) de aggregatiefunctie: politieke partijen wegen deze wensen en eisen tegen elkaar af en voegen ze samen tot één programma met een coherente totaalvisie.

(3) de mobiliseringsfunctie: partijen bewegen burgers tot het lidmaatschap van hun organisatie en motiveren kiesgerechtigden om de gang naar het stemlokaal te maken.

(4) de socialisatiefunctie: door vorming en scholing worden partijleden geïntegreerd in het politieke bestel.

(5) de rekruterings- en selectiefunctie: politieke partijen werven en kiezen kandidaten voor publieke functies.

De PVV als buitenbeentje

In 2006, veertien jaar na de promotie van Koole, richtte ex-VVD’er Geert Wilders een partij op die slecht in dit schema lijkt te passen. De PVV is immers geen ledenpartij, maar een vereniging met besloten karakter – met Wilders als enige lid.

Is de PVV om die reden een ondemocratische partij? Je hoort het vaak zeggen, maar het is een beetje een mal verwijt. Want natuurlijk is niet het toelatingsbeleid voor leden bepalend voor het democratische gehalte van een politieke organisatie, maar de doelen die worden nagestreefd.

Precies om die reden stond bijvoorbeeld de NSB van Anton Mussert te boek als een ondemocratische partij, hoewel iedereen er lid van kon worden. Idem dito bij de voormalige CPN: leden waren daar van harte welkom en vergaderden er lustig op los. Maar omdat de marxistische beginselen van de partij haaks stonden op de fundamenten van ons parlementaire bestel, werden communisten slechts zelden aangemerkt als democraten.

Een ander verwijt dat de PVV vaak is gemaakt, lijkt zo op het eerste gezicht meer hout te snijden. Want hoe zit het met de rekruterings- en selectiefunctie van een politieke partij zonder leden? Bij gebrek aan netwerk beschikt de PVV, zo bleek toen de partij in 2024 voor het eerst ging meeregeren, nauwelijks over capabele kandidaten die naar voren kunnen worden geschoven als minister of staatssecretaris.

Met name de toenmalige oppositiepartij D66 maakte daar een groot punt van. PVV-asielminister Marjolein Faber werd door Rob Jetten zelfs ‘een schande voor het ambt’ genoemd. D66 bleek de kwestie dermate belangrijk te vinden dat Tweede Kamerlid Joost Sneller vorig jaar het voorstel deed om politieke partijen te verplichten tot het toelaten van leden.

Beloning voor slecht gedrag

Zelf had D66 op 1 januari ruim 36.000 leden, aanzienlijk meer dan de coalitiepartners CDA (28.891) en VVD (22.483). Beschik je dan ook als vanzelf over een netwerk van bekwame kandidaat-bewindslieden? De jongste kabinetsformatie was een mooie test.

D66-Tweede Kamerlid Nathalie van Berkel, die door haar partij was voorgedragen als staatssecretaris van Financiën, trok zich kort voor de beëindiging van de regeringsploeg terug. Even eerder onthulde de Volkskrant dat ze haar cv schaamteloos had opgepoetst.

De comeback van Stientje van Veldhoven, die in de in de nadagen van het derde kabinet-Rutte als een dief in de nacht haar staatssecretariaat verliet voor een baantje bij een organisatie die door haar ministerie werd gesubsidieerd, liet zich interpreteren als een beloning voor slecht gedrag. Had Rob Jetten echt geen betere klimaatminister in huis?

Op Landbouw, dankzij het stikstofdossier misschien wel het zwaarste ministerie van allemaal, schoof D66 een 34-jarige wethouder uit Deventer naar voren: Jaimi van Essen. Hij liet meteen verstek gaan op een zaterdagse bijeenkomst met boeren, burgers, vissers en ondernemers, omdat hij onder meer de verjaardag van zijn zoontje wilde vieren. Snapt Van Essen, zo was toen de vraag, dat hij zitting heeft in een minderheidskabinet dat wil (en moet) ‘investeren in draagvlak’, zoals dat heet, niet in de laatste plaats voor nieuwe stikstofmaatregelen die op het platteland slecht zullen worden gepruimd?

Ook ‘Mager Mannetje’ van het eerste uur Sjoerd Sjoerdsma, die als Tweede Kamerlid China niet in mocht, belandde op het kabinetspluche, nog wel als minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. ‘De drankroddelaar is de verpersoonlijking van alles waar D66 enkele jaren geleden zo om gehaat werd, in Den Haag en ver daarbuiten,’ constateerde Wouter de Winther in De Telegraaf. ‘Dat Sjoerdsma binnen de D66-bubbel een held blijft, is wellicht geen verrassing. Dat de premier een blinde vlek heeft voor het sentiment buiten zijn eigen comfortzone, belooft niettemin weinig goeds.’ Het recente gedoe rond de Nederlandse UNRWA-subsidie bewees dat Sjoerdsma zijn achterbakse streken nog niet is verleerd.

Gebrek aan ervaring

Onder de ruim 36.000 D66-leden bleek zich geen geschikte minister van Volkshuisvesting te bevinden, toch een cruciale post in tijden van ongekende woningnood, zeker voor een partij die tijdens de verkiezingscampagne honderdduizend nieuwe huizen per jaar en tien nieuwe steden beloofde.

De keus van Jetten viel uiteindelijk op een partijloze luchtmachtgeneraal die zich alsnog snel bij D66 aansloot: Elanor Boekholt-O’Sullivan. Haar gebrek aan politieke ervaring bleek meteen toen een ambtenaar de beantwoording van Kamervragen van haar moest overnemen. Vervolgens probeerde de minister de contouren van haar beoogde woonbeleid uit de doeken te doen in een Britse krant, waarbij ze een verzonnen kletsverhaal afstak over douchemuntjes. De enige indruk die Boekholt-O’Sullivan tot dusverre in Den Haag heeft gemaakt, is dat ze vele maten te klein is voor het landsbestuur.

Heeft de ledenpartij D66 betere ministers in huis dan de eenmanspartij PVV? Het antwoord moet zijn dat Rob Jetten dat nog niet heeft bewezen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Heeft D66 (36.000 leden) betere ministers in huis dan de PVV (1 lid)? Dat is door Rob Jetten nog niet bewezen verscheen eerst op Wynia's Week.

In dat kader werd onlangs op Cvandaag de stelling geponeerd dat Nederland dringend behoefte zou hebben aan zogenoemde ‘huiskerken’. In het Nieuwe Testament, zo luidde de toelichting, kwamen gelovigen gewoon samen in huizen. ‘Geen kathedraal, uitgebreide organisatie of professionele lichtinstallatie. Gewoon mensen rond een tafel om samen te eten, te bidden en voor elkaar te zorgen. De tijd is rijp om die eenvoud opnieuw serieus te nemen.’

Zou het?

Voor talloze Nederlanders – gelovig of niet – is het vaak de eerste toeristische activiteit die ze in een vreemde stad ondernemen: het bezichtigen van een oude kerk, kathedraal of basiliek. Wie zo’n antiek, eeuwenoud godshuis binnengaat, snapt vaak meteen waarom het in zo’n gebouw draait: je ziet het, je voelt het, je ruikt het en je hoort het, zelfs als het er doodstil is. Woorden zijn er meestal niet voor en zijn er – zo weten de liefhebbers – ook niet voor nodig.

Cultuurbarbarij

Op zo’n betoverende religieuze piekervaring hoeft niemand te rekenen bij het bezoeken van kerkgebouwen van meer recente datum. Sterker nog: voor bijkans alle godshuizen die in het naoorlogse Nederland uit de grond zijn gestampt, geldt dat ze passen in het rijtje architectonische misverstanden waartoe ook de galerijflat, het drive-in-huis, de wokkelwoning en het woonerf behoren. En hoe vaak deze ‘eigentijdse’ kerkgebouwen ook ‘Open Hof’ of ‘Ontmoetingskerk’ mogen heten, ze lijken steevast op Noord-Koreaanse gymzalen met een door de koster getimmerde kansel. Dat Gods Geest er zou willen rondwaren lijkt – bijgevolg – onvoorstelbaar. Maar het is dus allemaal nog niet goedkoop, dom en lelijk genoeg en daarom moeten er ‘huiskerken’ komen.

Cultuurbarbarij is in christelijk Nederland helaas geen onbekend verschijnsel. Nog een tweede voorbeeld.

Zelfs voor de grootste atheïsten staat het als een paal boven water: de in 1637 gepubliceerde Nederlandse vertaling van de Bijbel is een literair monument van de allerhoogste orde. Omdat de toenmalige Staten-Generaal het project bekostigde, is het pronkstuk bekend komen te staan als de ‘Statenbijbel’. Miljoenen Nederlanders groeiden de afgelopen eeuwen met deze Bijbelvertaling op, en putten er in moeilijke momenten troost uit. En wat te denken van de talloze Nederlandse schrijvers en dichters die aan de Statenbijbel hun gevoel voor taal, stijl en compositie ontleenden?

Scala aan literaire vormen

Toen Jan Wolkers in 1959 in het literaire tijdschrift Tirade zijn eerste verhalen publiceerde, meenden sommige critici dat hij – om zo goed te kunnen schrijven – vast vele jaren in stilte had geoefend. ‘Niets was minder waar,’ zei Wolkers in 1988 in een lezing op de Buchmesse van Göteborg, ‘maar ik liet het maar zo’.

‘Hoe had ik,’ vervolgde Wolkers, ‘kunnen uitleggen dat mijn voorbereiding op het schrijverschap eigenlijk al prenataal een aanvang had genomen? Dat ik tot aan mijn zeventiende jaar, toen ik het ouderlijk huis verliet, niet zozeer gesticht was door een heilsboodschap als wel onderwezen in de wetten van dramaturgie, poëzie en dialoog. Dat ik dagelijks als het ware gebombardeerd was met een scala aan literaire vormen. Dat de kennis van de mens mij met de paplepel ingegoten was. En dat ik, nog voordat mijn eerste baardharen doorkwamen, al alles afwist van incest, sodomie, broedermoord, het gruwelijkste bedrog en het verachtelijkste verraad. Maar dat ik toch door de Bijbel, door die godsdienstige opvoeding, geleerd heb om alles zinvol te beleven en te zien. Om te leven alsof ik onsterfelijk ben terwijl ik me er tezelfdertijd van bewust ben dat ik ieder moment in de aarde weg kan zakken om voor eeuwig tot stof terug te keren.’

Een calvinistische jeugd met dagelijkse lezing uit de Statenbijbel was volgens Wolkers het beste wat hem als schrijver in spe was overkomen. Op zo’n juweel zullen de Nederlandse kerken dus wel uitermate zuinig zijn, zo zou je – zelfs als buitenstaander – kunnen denken.

Tutoyerende Jezus

Maar niets is minder waar. De meeste protestantse kerken schakelden in de jaren vijftig van de vorige eeuw over op een modernere vertaling, verzorgd door het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG). Maar omdat ook die versie van de Heilige Schrift al gauw weer ouderwets werd bevonden, zag in 2004 de zogenoemde ‘Nieuwe Bijbelvertaling’ (NBV) het licht.

Resultaat van dit ‘interconfessionele’ project? Het persoonlijk voornaamwoord ‘gij’ bleek te zijn gesneuveld – Jezus tutoyeerde voortaan zijn discipelen – en Jakob en Esau ‘weenden’ in het 33ste hoofdstuk van Genesis niet meer bij hun weerzien, maar lieten, alsof ze zojuist de finale van The Voice hadden gewonnen, ‘hun tranen de vrije loop’. Ook bleek het zesde van de Tien Geboden getransformeerd van het plechtige ‘Gij zult niet doodslaan’ tot de dienstaanwijzing ‘Pleeg geen moord’.

‘De Bijbel,’ zo concludeerde Rob Schouten in Trouw, ‘is in deze vertaling verwerkt tot hapklare brokken voor de bijdetijdse lezer. Voordeel is dus dat we het voortaan makkelijker begrijpen, maar tegen inlevering van een flinke portie verbijstering, huivering en ontzag.’ Maar verbijstering, huivering en ontzag, waren die drie dingen nu niet juist het unique selling point van het Woord van God?

Niet veel goeds

Al in 2021 verscheen een ‘verbeterde versie’ van de Nieuwe Bijbelvertaling met liefst 12.000 wijzigingen: de ‘NBV21’. Ondertussen werd in 2010 – Jan Wolkers hoefde het gelukkig niet meer mee te maken – ook een ‘revisie’ van de monumentale Statenvertaling gepubliceerd: de ‘Herziene Statenvertaling’ (HSV).

Aan de vruchten herkent men de boom, zo luidt een bekend bijbels principe: ‘Iedere goede boom brengt voort goede vruchten, en een kwade boom brengt voort kwade vruchten.’ Gelet op de hedendaagse bouwkundige en literaire voortbrengselen van kerkelijk Nederland kan dat niet veel goeds betekenen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het is niet aardig om te zeggen, zo vlak voor Pasen, maar behalve kleiner wordt kerkelijk Nederland ook steeds dommer, goedkoper en lelijker verscheen eerst op Wynia's Week.

Veel debatten in de Tweede Kamer gaan over technische detailkwesties waar weinig intellectueel plezier aan valt te beleven. Met originele, zelfbedachte standpunten, hoe intelligent ook, is het bovendien oppassen geblazen, want het partijprogramma, de fractiediscipline en/of het regeerakkoord eisen zoveel mogelijk gehoorzaamheid.

Toch heeft met name D66 altijd het zelfbeeld gekoesterd van een partij waar intellectuelen zich thuis voelen. Daarbij hoort ook het etiket van ‘onderwijspartij’ waarmee D66 graag pronkt.

Beschamende vertoning

Nu was het inderdaad zo dat bij de oprichting van D66 twee mannen vooraan stonden met een bij uitstek intellectuele reputatie: de Amsterdamse journalisten Hans van Mierlo en Hans Gruijters, beiden werkzaam bij het liberale Algemeen Handelsblad. Maar kwam hun intellectuele reputatie bij D66 ook uit de verf?

In 2012, twee jaar na zijn overlijden, verscheen onder de titel Een krankzinnig avontuur een lijvige bundel met een keuze uit Van Mierlo’s politieke beschouwingen. Zijn roemruchte (congres)toespraken, vaak boeiend om te beluisteren, bleken taaie kost om te lezen. Ook inhoudelijk stelden ze teleur. Was dit echt ‘de meest vernieuwende Nederlandse politicus van de tweede helft van de twintigste eeuw’, zoals de flaptekst ons wilde doen geloven?

De bundel bevatte ook de vijf artikelen die Van Mierlo schreef voor dagblad De Tijd na zijn bezoek aan China, in de zomer van 1973. Mao’s Culturele Revolutie (1966-1976), een communistische terreurcampagne waarbij tussen de anderhalf en twee miljoen Chinezen de dood in werden gejaagd, was nog gaande. Maar Van Mierlo kwam in zijn reisverslag niet verder dan frases als ‘de rijstopbrengst gaat ieder jaar omhoog‘, ‘veel fabrieken hebben kindercrèches’ en ‘de communistische partij en het leger hebben grote invloed’. Een beschamende vertoning.

Hans Gruijters op zijn beurt werd in 1973 weliswaar de allereerste minister van D66-huize, maar voelde zich bij zijn partij steeds minder thuis. Zo was hij een uitgesproken voorstander van kernenergie – D66 was daar destijds tegen – en verklaarde hij in 1991 dat het volle Nederland geen immigratieland kon zijn. Bovendien: ‘Veel immigranten zijn afkomstig uit landen waar weinig of geen cultuur bestaat. Als ze wat meenemen, zijn het slechte gewoonten.’ Heel D66 viel over hem heen.

In 2004 beëindigde Gruijters het lidmaatschap van de partij die zonder hem niet had bestaan, maar ‘waar ze niet meer zo op mij gesteld zijn’. Hoe diep de breuk was bleek een jaar later bij zijn crematie: zelfs Van Mierlo stond niet op de lijst van genodigden.

Wetenschappelijk bureau

Net als vrijwel alle andere politieke partijen heeft ook D66 een eigen wetenschappelijk bureau, bij de oprichting in 1972 nog naamloos maar sinds 2011 bekend als de Mr. Hans van Mierlo Stichting. Dat een dergelijk instituut grote impact kan hebben, werd decennialang bewezen door de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

Nog maar een jaar of twintig geleden wist elke politiek geïnteresseerde krantenlezer de naam van de WBS-directeur. Dat was per definitie een intellectuele kanjer die een hoofdrol speelde in het politieke debat. Lang geleden, in de jaren vijftig, Joop den Uyl, later onder anderen Wouter Gortzak, Joop van den Berg en Paul Kalma.

Socialisme & Democratie (S&D), het maandblad van de WBS, werd op parlementaire redacties altijd meteen uit de wikkel gehaald. Dikke kans immers dat er een opzienbarend politiek essay in stond – van Bart Tromp, of Bram Peper, of Paul Scheffer, of Arie van der Zwan, of Jos de Beus. Ook hielden journalisten nauwgezet de nieuwe medewerkers van de WBS in de gaten. De jonge criminologe Femke Halsema begon er in 1993 haar loopbaan en in 2001 ook de uit Somalië afkomstige Ayaan Hirsi Ali. De WBS was een kweekvijver zonder weerga.

De Mr. Hans van Mierlo Stichting heeft het zo ver nooit weten te schoppen. Al meer dan een halve eeuw leidt het wetenschappelijk bureau van D66 een door weinigen opgemerkt bestaan in de luwte, heel anders dan je van een partij met een intellectueel imago zou verwachten.

Dan D66 als onderwijspartij. Op papier klopt die kwalificatie, al was het maar omdat de Democraten de laatste jaren aan de lopende band onderwijsministers leveren: Ingrid van Engelshoven (2017-2022), Robbert Dijkgraaf (2022-2024) en sinds kort Rianne Letschert. Maar heeft ons onderwijs daar baat bij?

De OESO, de club van rijke landen, doet elke drie jaar onderzoek naar de leerprestaties van 15-jarigen. Volgens dit zogenoemde PISA-onderzoek gaan in veel westerse landen de leerprestaties achteruit, maar in ons land meer dan elders. Uit een overzicht dat professor Kristof De Witte en zijn collega’s van de Katholieke Universiteit Leuven maakten – Wim Groot refereerde er onlangs aan in Wynia’s Week – blijkt dat tussen 2009 en 2022 de rekenprestaties van Nederlandse leerlingen daalden met 6,24 procent. De achteruitgang in lezen is een stuk groter: 9,72 procent. Hiermee is Nederland de grootste daler in leesprestaties onder de OESO-landen. Ook de prestaties bij natuurwetenschappen daalden in deze periode en wel met 6,55 procent.

Infantilisering

Ondertussen baarde D66-onderwijsminiser Dijkgraaf in 2023 opzien met zijn voorstel om het bindend studieadvies (bsa) te versoepelen. Vanaf het studiejaar 2025-2026, zo kondigde hij aan, hoefden studenten in hun eerste jaar nog maar dertig van de zestig studiepunten te halen. Volgens de minister zorgde het bsa voor overmatige ‘studiestress’ en was het een aanslag op het ‘studentenwelzijn’.

Maar, zo constateerde Bastiaan Bommeljé in Hollands Maandblad, het (later gecancelde) bsa-plan van Dijkgraaf was bovenal een verdere stap in de infantilisering van het hoger onderwijs. ‘Als iedereen op z’n hurken gaat zitten, is het vanzelfsprekend dat op menige universiteit colleges alleen nog worden gegeven van negen tot drie in één vak, omdat afwijking van de school-uren “te verwarrend” is voor studenten. Dan is het niet verwonderlijk dat men steeds meer klachten van studenten hoort over “gebrek aan huiswerkbegeleiding”. En dan is het welhaast vanzelfsprekend dat het nu gemeengoed is dat studenten aan hun docent vragen: “Meester, hebben we morgen les op school of is het al grote vakantie?”’

De nieuwe D66-minister van Onderwijs is de al genoemde Rianne Letschert. Ze is voormalig rector magnificus en bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht, die – zo bleek onlangs uit een ontluisterende reconstructie in De Telegraaf – onder haar wankelmoedige bewind uitgroeide tot een antisemitisch broeinest. Ben je dan de aangewezen persoon om het Nederlandse onderwijs uit de modderpoel te trekken waar het door je voorgangers – nogal eens partijgenoten – in is geduwd?

D66-intellectuelen: eigenlijk zou daar eens wetenschappelijk onderzoek naar moeten worden gedaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Is D66 een ‘onderwijspartij’ waar het wemelt van creatieve intellectuelen? Nee, dat malle zelfbeeld slaat nergens op verscheen eerst op Wynia's Week.

Specialist op dit terrein is D66. Al drie keer was er een bijna-doodervaring, telkens gevolgd door een glorieuze terugkeer.

De eerste keer was in de jaren zeventig, toen de Democraten zichzelf onzichtbaar hadden gemaakt in het linkse kabinet-Den Uyl. De sympathieke kinderboekenschrijver alias ideale schoonzoon Jan Terlouw wist de partij vervolgens nieuw leven in te blazen. Midden jaren tachtig – toen de weinig charismatische Maarten Engwirda bij D66 aan het roer stond – ging het opnieuw mis. Founding father Hans van Mierlo, die in 1986 na veertien jaar terugkeerde als lijsttrekker, moest eraan te pas komen om de partij te reanimeren.

In 2006 liep het wederom fout. D66 liet het tweede kabinet-Balkenende vallen, raakte verscheurd door een machtsstrijd tussen Lousewies van der Laan en Alexander Pechtold en boekte haar slechtste verkiezingsscore ooit: nog maar drie Kamerzetels. Door zich te profileren als anti-populistische tegenpool van de PVV kwam D66 ook die crisis te boven.

Er zijn ook meer recente voorbeelden van politieke comebacks. Zo zorgde een slimme lijsttrekkerswissel – de afgebladderde Thierry Baudet maakte plaats voor de frisse Lidewij de Vos – voor een onverwachte revitalisering van Forum voor Democratie. Ouderenpartij 50PLUS, na een onwaarschijnlijke reeks interne conflicten in 2023 verdwenen uit de Tweede Kamer, kreeg in 2025 eveneens een tweede leven.

Is zoiets ook mogelijk voor de BoerBurgerBeweging?

BBB, drie jaar geleden bij de Provinciale Statenverkiezingen nog ’s lands grootste partij, kwam bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 niet verder dan vier zetels. Sinds Mona Keijzer werd gepasseerd voor het partijleiderschap, is er daar in peilingen nog maar eentje van over. De situatie lijkt hopeloos. Maar laten we eens wat dieper graven en kijken naar de sentimenten die aan de opkomst van BBB ten grondslag lagen.

Afgepakte tradities

Caroline van der Plas bracht die twee jaar geleden in EenVandaag mooi onder woorden. Natuurlijk, BBB spon aanvankelijk vooral garen bij het boerenprotest tegen de Haagse stikstofmaatregelen. ‘De boeren hadden zoiets van: we doen alles wat de maatschappij van ons vraagt. We krijgen wet op wet, regel op regel. Dat kost ons allemaal geld. Wij maken de eerste levensbehoeften, wij maken voedsel. En toch worden we neergezet als de grootste vervuilers, als dierenbeulen, als gifspuiters.’

Maar, benadrukte Van der Plas, het borrelde al langer op het platteland. ‘Dorpen die uitgekleed worden, de bibliotheek die sluit, het zwembad gaat dicht, de winkels verdwijnen, geen openbaar vervoer meer. Maar ook de levenswijze van mensen op het platteland. Dus carbid schieten, lekker de barbecue aan, een fikkie stoken. Mensen hadden het gevoel dat al hun tradities van ze werden afgenomen.’

Stikstof en belaagde identiteit

Twee dingen dus: stikstof en belaagde regionale identiteit. Vandaar dat BBB bij de Provinciale Statenverkiezingen van 2023 zonder veel kiezers te trekken in de grote steden – in Amsterdam en Utrecht zelfs nauwelijks meer dan 5 procent – toch de grootste partij van het land werd. Spelen die twee factoren in 2026 geen rol meer en kunnen we BBB bij gebrek aan voedingsbodem dus definitief afschrijven?

Dat zou voorbarig zijn. Nadat de Rutte-kabinetten miljarden uittrokken voor het uitkopen van boeren met het doel zo tot stikstofreductie te komen, koos het kabinet-Schoof (en met name BBB-landbouwminister Femke Wiersma) ervoor om de Nederlandse stikstofregels – enig in hun soort – te versoepelen. Maar de regeringsploeg van Rob Jetten, zo constateerde onderzoeksjournalist Geesje Rotgers onlangs in een aflevering van WWTV, gaat het beleid van de kabinetten-Rutte hervatten. Onder leiding van Jaimi van Essen, de nieuwe stikstofminister van – nota bene – D66, de partij die in 2019 bij monde van toenmalig Tweede Kamerlid Tjeerd de Groot voorstelde om de Nederlandse veestapel te halveren en zo onbedoeld het startschot gaf voor het stikstofprotest.

Springlevend plattelandsgevoel

Dan de belaagde regionale identiteit. De peilingen voorspellen bij de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen verdere groei van de lokale partijen, die vier jaar geleden samen 31,2 procent van de stemmen kregen. Daaruit kan worden afgeleid dat het ‘plattelandsgevoel’ nog steeds een belangrijke electorale factor is. Lokale partijen zijn immers vooral sterk in kleinere gemeenten. In de kleinste, met minder dan 25.000 inwoners, haalden ze in 2022 maar liefst 41 procent.

Met name D66 en GroenLinks-PvdA worden in de regio geassocieerd met ‘het Westen’ en ‘de Randstad’.

Waar ze praatjes verkopen zonder de handen uit de mouwen te steken.

Waar ze dwepen met warmtepompen, genderneutrale toiletten en Sylvana Simons, terwijl overal in ‘de provincie’ politiebureaus, scholen en ziekenhuizen worden gesloten.

Waar ze principiële bezwaren hebben tegen vuurwerk, Zwarte Piet en paasvuren, maar waar harddrugs, krakers en haatimams worden gedoogd.

Waar mensen hun buren niet kennen, maar wel heel erg solidair zijn met asielzoekers uit Afrika – mits ze elders in het land worden gehuisvest.

Flink voorschot

Die sentimenten hebben nog niets aan kracht ingeboet – en dat is van essentieel electoraal belang. D66 krabbelde de afgelopen decennia telkens weer op omdat er in Nederland hoe dan ook een markt is voor een partij die zich primair richt op hoogopgeleide welgestelden met een ‘progressief’ levensgevoel. Forum voor Democratie is weer terug omdat er nu eenmaal kiezers zijn met behoefte aan een principiële anti-systeempartij. 50PLUS dook weer op omdat er structurele onvrede bestaat over de sociaaleconomische positie van ouderen. Wanneer je als politieke partij contact hebt met zo’n ‘onderstroom’, hoef je eigenlijk nooit te wanhopen en behoort een comeback vrijwel altijd tot de mogelijkheden.

Ook het anti-Randstad gevoel is zo’n onderstroom. Mits goed en geloofwaardig vertolkt – en daarvoor is Mona Keijzer de op afstand beste kandidaat – valt er op de kiezersmarkt goud mee te verdienen. De lokale partijen in ‘de provincie’ gaan daar woensdag alvast een flink voorschot op nemen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De grote winnaar van de verkiezingen van 18 maart is al bekend: het anti-Randstad gevoel verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat periodiseren gebeurt niet altijd op dezelfde manier. Neem de vraag hoe je de twintigste-eeuwse geschiedenis van ons land het beste zou kunnen opdelen. Lange tijd bestond daarover nauwelijks verschil van mening: je had een Nederland van voor en een Nederland van na de Tweede Wereldoorlog. De bezettingsjaren waren het breukvlak.

Keerpunt jaren zestig

Voor die opvatting viel, zo op het eerste gezicht, wel wat te zeggen. Sociaaldemocraten (PvdA), katholieken (KVP) en liberalen (Partij van de Vrijheid, later de VVD) stichtten direct na de bevrijding nieuwe politieke partijen en de overheid ging zich veel intensiever dan voorheen bemoeien met economische en sociale kwesties. Stapje voor stapje werd de verzorgingsstaat in de steigers gezet. Minstens zo belangrijk: met de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië hield ons land in 1949 op een koloniale grootmacht te zijn. Tegelijkertijd kwam dankzij het Nederlandse NAVO-lidmaatschap een einde aan onze traditionele neutraliteitspolitiek.

Of gebeurden er twee decennia ná de Duitse bezetting veel belangrijkere dingen in ons land? Ja, schreef de gezaghebbende historicus Hans Blom in 1980. ‘Zo er al sprake zou zijn van een breuk in de jongste geschiedenis van Nederland, dan zou die in de jaren zestig te vinden zijn en niet in de bezettingstijd. (-) Pas in de jaren zestig, met enige voorboden in de jaren vijftig, gaat het hele systeem kraken.’

De visie van Blom werd al snel gemeengoed. Het is dan ook geen toeval dat journalist en historicus Hans Wansink zijn onlangs verschenen geschiedenis van hedendaags Nederland laat beginnen op 10 maart 1966, bij de rookbommen die provo’s lieten ontploffen op de trouwdag van kroonprinses Beatrix en de Duitse diplomaat Claus von Amsberg.

In ons collectieve geheugen is vooral blijven hangen dat de provo’s ‘ludiek’ in de weer waren met witte fietsen, ‘happenings’ en het uitdelen van krenten. Het is het suikerzoete beeld dat we vaak krijgen voorgeschoteld in nostalgische boeken en documentaires over de jaren zestig.

Maar de provo’s hadden ook een donkere, meer lugubere kant. In hun publicaties werd opgeroepen tot het ‘liquideren’ van ‘dragers van de technocratie’ en andere ‘overheidsmisdadigers’. ‘Dat geweld geweld oproept, daarvoor zijn wij allang niet bang meer,’ zo heette het.

‘Het moderne klootjesvolk’

Provo werd eerst en vooral gedreven door klassenhaat – tegen al die Nederlanders van eenvoudige komaf die na de oorlog met hard werken en nijver studeren hogerop waren gekomen. ‘Het moderne klootjesvolk’ heetten ze in provo-jargon: die ‘apathische, afhankelijke, geesteloze troep kakkerlakken’, die ‘miljoenen elleboogwerkertjes, succesjagertjes en maatschappelijke-ladder-beklimmertjes’ die hun best deden voor ‘een eigen home, een eigen auto, een eigen tv, een eigen vrouw-van-het-jaar, een eigen ijskast, een eigen positie’. Auteur van deze filippica: Provo-aanvoerder Roel van Duijn, geboren in het Haagse Bezuidenhout, ex-leerling van de Eerste Nederlandse Montessorischool aan de Laan van Poot en zoon van een in theosofie geïnteresseerde accountant. Ook aan zijn geaffecteerde stemgeluid kon je trouwens heel goed horen dat hij niet van de straat was.

De meeste hoofdrolspelers uit de sixties – van Hans van Mierlo tot Robert Jasper Grootveld, van Jan Cremer tot Wally Tax en van Willem de Ridder tot Simon Vinkenoog – zijn ons inmiddels ontvallen. Toch kun je het decennium nog elke dag zien, horen, ruiken, proeven en voelen.

Multiculturele drama

Zo is het multiculturele drama waarover nu al jaren wordt gedebatteerd, een gevolg van het destijds genomen besluit om op grote schaal gastarbeiders naar Nederland te halen. In dat kader werden zogenoemde ‘wervingsverdragen’ gesloten met onder meer Turkije (1964) en Marokko (1969).

Als we horen over het groeiend aantal kinderen dat gebruikmaakt van jeugdzorg (inmiddels bijna een half miljoen), heeft dat direct te maken met de explosieve stijging van het aantal echtscheidingen en eenoudergezinnen, ingezet in de ‘bevrijdende’ jaren zestig.

Wanneer we lezen dat de onderwereld de baas is in Amsterdam en dat Nederland de facto een narcostaat is geworden, is dat een uitvloeisel van de sinds de jaren zestig populair geworden opvatting dat drugsgebruik eigenlijk heel normaal is en dus ‘gedoogd’ moet worden.

Steeds als er opschudding ontstaat over moordenaars, verkrachters en geweldplegers die wegkomen met lichte (taak)straffen, heeft dat te maken met het jaren zestig-denkbeeld dat ‘straffen niet helpt’ en dat we voor daders ‘begrip’ moeten hebben.

Telkens wanneer we vernemen dat de kwaliteit van het onderwijs verder achteruit holt en dat bijna de helft van de studenten geen begrijpelijk Nederlands kan schrijven, is dat een resultaat van het in de jaren zestig doorgebroken idee dat het op scholen niet moet gaan om kennisoverdracht en discipline, maar om ‘ontplooiing’ en ‘jezelf zijn’.

Ook de haat tegen het ‘klootjesvolk’ is nog altijd springlevend, nu uitgedost als elitaire weerzin tegen ‘domrechts’. Volkskrant-columnist Sander Schimmelpenninck is de populairste vertolker ervan. Evenals Roel van Duijn is hij niet van de straat.

Eindeloze sixties

En zo kunnen we nog wel even doorgaan. In zekere zin, schreef historicus en hoogleraar Hans Righart in 1995 in zijn boek De eindeloze jaren zestig, is het decennium nog altijd niet afgelopen. Dat geldt tot op de dag van vandaag en er zijn helaas weinig redenen om daar blij mee te zijn.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht 60 jaar na de rookbommen van Provo: in de zogenaamd bevrijdende sixties begon het links-elitaire gescheld op het ‘klootjesvolk’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Sociologie is een tak van wetenschap die niet bij alle Nederlanders evenveel aanzien geniet. Zelfs staatssecretaris van Onderwijs Ger Klein (PvdA) sprak in de jaren zeventig van ‘een discipline waarmee men hooguit in de brugklas van de wetenschap zit’. Als ’s lands grootste sociologenvreter gold decennialang de veelgelezen, in 2010 overleden Volkskrant-columnist Jan Blokker. ‘De enige wetenschap waar je niet bij na hoeft te denken’ werd door hem voortdurend belachelijk gemaakt.

Hadden Klein en Blokker gelijk? Hun bedenkingen waren in elk geval niet van toepassing op de socioloog en hoogleraar J.A.A. van Doorn (1925-2008). Deze ‘ideeënman en non-conformist’ – een typering van J.L. Heldring – stond niet alleen bekend als co-auteur van het klassiek geworden handboek Moderne sociologie (1959), maar publiceerde ook baanbrekende studies over de dekolonisatie van Nederlands-Indië. Bovendien schreef hij honderden columns en essays in NRC Handelsblad, Trouw en HP/De Tijd.

Prikkelende stelling

In een van die columns poneerde Van Doorn in januari 2000 de nog altijd prikkelende stelling dat Amsterdam in wezen een conservatieve stad is. ‘Men verzet zich tegen het nieuwe, het vreemde, het onwennige. Men leeft in het verleden en wenst geen verandering.’

Want ga maar na, schreef Van Doorn:

‘Prins Claus werd [in 1966] belaagd omdat de rookbommengooiers nog de Duitse bezetting in hun hoofd hadden en van het nieuwe democratische Duitsland niet wisten. De Maagdenhuisbezetters miskenden de nieuwe ontwikkelingen in het universitaire onderwijs en probeerden het oude luie studentenleventje onder een nieuwe firmanaam voort te zetten. Het verzet tegen de metro deed denken aan de aapjeskoetsiers die de eerste auto’s met paardenvijgen bekogelden. De kraakbeweging saboteerde de renovatie van oude gebouwen en stadsgedeelten. De roemruchte Provo’s vertoonden zelfs een vorm van regressie die de interesse van psychiaters verdient. Ze wilden terug naar hun jongste jaren, toen ze nog vrij konden spelen en dachten Kabouters te zijn, en ze bouwden zich een speeltuin waar geen volwassenen werden toegelaten: Oranje-Vrijstaat. Hoofdkabouter Roel van Duyn werd de stad ten slotte te veel en hij week uit naar het platteland, waar hij zich op een kinderboerderij isoleerde.’

Wat een verschil, zo kunnen we daaraan toevoegen, met Rotterdam, de stad waar Van Doorn tot 1987 hoogleraar was. Waar anders in het naoorlogse Nederland was zoveel verandering en zoveel dynamiek?

Na de Duitse bezetting werd Rotterdam hét symbool van wederopbouw, optimisme en economische groei. Het was de eerste Nederlandse stad met een autovrije winkelpromenade (De Lijnbaan, 1953), een metrolijn (tussen het Centraal Station en het Zuidplein, 1968), een popfestival (Kralingen, 1970) en een voetbalclub met een Europacup en een Wereldbeker (Feyenoord, 1970). De Euromast fungeerde sinds 1960 als blikvanger en natuurlijk was er ook de voortdurende expansie van de haven, die in 1962 werd uitgeroepen tot de grootste ter wereld. Rivaal Amsterdam had voortdurend het nakijken.

Politieke stagnatie

Ook bij de politieke eigenaardigheden van Amsterdam past het woord stagnatie. Gemeenteraadsverkiezingen worden al sinds 1919 voortdurend gewonnen door sociaaldemocraten (eerst de SDAP, na de oorlog de PvdA) en anders wel door communisten (1946), D66 (2014) of GroenLinks (2018). Links trekt in de stad van Femke Halsema al meer dan honderd jaar aan alle touwtjes. Nooit is de boel eens flink opgeschud, naar voorbeeld van Leefbaar Rotterdam of Hart voor Den Haag, de stadspartij van Richard de Mos. In geen enkele andere Europese hoofdstad is de lokale politiek zo statisch, zo saai en zo voorspelbaar. Inderdaad: ‘Men verzet zich tegen het nieuwe, het vreemde, het onwennige.’

Gaat daar bij de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart verandering in komen? Daar lijkt het niet op: de peilingen voorspellen een nek-aan-nekrace tussen D66, GroenLinks en de PvdA. Die laatste twee partijen doen in Amsterdam nog op eigen houtje mee – ook al geen blijk van vernieuwingsgezindheid. Ondertussen stevent de hoofdstedelijke VVD af op een historisch verkiezingsdebacle; in sommige peilingen worden de liberalen zelfs voorbijgestreefd door de Partij voor de Dieren. Dat krijg je ervan als je jarenlang op slappe wijze pseudo-oppositie voert omdat je bang bent anders nooit meer te mogen aanschuiven bij de grote linkse jongens.

Gaat er ooit iets veranderen in het door en door anti-moderne en contrarevolutionaire Amsterdam, waar het de laatste jaren – behalve naar niet opgehaald huisvuil – ook nog eens onbedaarlijk is gaan stinken naar jodenhaat? In elk geval voor de volgende raadsperiode kunnen we alle hoop gerust laten varen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het linkse reservaat van Femke Halsema stinkt naar vuilnis en jodenhaat – en daar gaat na 18 maart niks aan veranderen verscheen eerst op Wynia's Week.

Bijgevolg keldert ook de organisatiegraad. In de jaren vijftig, zestig en zeventig van de vorige eeuw was tussen de 35 en 40 procent van de werknemers tot 65 jaar aangesloten bij een vakbond. Vanaf 1980, zo meldt de website van het CBS, zette een daling in, waarbij de organisatiegraad terugliep naar ongeveer een kwart van alle werknemers. Afgezien van een kleine opleving begin jaren negentig is de organisatiegraad na 2000 verder afgenomen tot ongeveer 15 procent nu.

De achterban van de vakbonden slinkt, vergrijst en is steeds minder representatief. Een spoedige comeback lijkt niet waarschijnlijk: volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden heeft 61 procent van de werknemers tot 45 jaar zelfs nooit overwogen lid te worden van een vakbond.

Permanent geruzie

Ondertussen is het bij ‘s lands grootste vakcentrale, de FNV, ook nog eens hommeles. In juni 2025 wees de Ondernemingskamer oud-PvdA-politicus Lodewijk Asscher en oud FNV-voorzitter Ton Heerts aan als tijdelijke toezichthouders, met de opdracht een einde te maken aan de slepende machtsstrijd tussen het algemeen bestuur, de raad van toezicht, het ledenparlement en de uitvoeringsorganisatie. Maar het gelazer is nog steeds niet afgelopen. Oud-leden van het ledenparlement weigeren zich neer te leggen bij de door Asscher en Heerts voorgestelde hervormingen en kondigden onlangs aan naar de Hoge Raad te stappen.

Permanent geruzie, bleef het daar maar bij in de FNV-top. Maar de vakbondsbestuurders – overwegend hoogopgeleide veelverdieners – zijn de laatste jaren ook nog eens in de ban geraakt van allerlei weinig arbeideristische ideeën over klimaat en asiel.

Zo gaat er nauwelijks een klimaatmars voorbij of de FNV is medeorganisator. ‘Klimaat- en vakbeweging: één strijd, één toekomst’ is dan de standaardleus. Zelfs samenwerking met de extremisten van Extinction Rebellion wordt door de FNV niet geschuwd, inclusief bestuurlijke steun voor snelwegblokkades.

Met minstens zoveel energie gaat de FNV tekeer tegen elke poging om het Nederlandse asielbeleid aan te scherpen. Neem de ‘onmenselijke’ asielwetten van het kabinet-Schoof: die zouden zijn gericht op het ‘criminaliseren’ van ‘personen die vluchten voor oorlog en geweld’. Wie aan asielzoekers komt, komt aan de FNV.

Uiterst kostbaar

Zoals bekend zijn klimaat- en asielbeleid helaas niet gratis. Bij het klimaatbeleid werd dat voor het eerst duidelijk in 2021, toen het vierde kabinet-Rutte een klimaat- en transitiefonds van liefst 35 miljard euro optuigde om ons land ‘Europees koploper’ te maken bij ‘het tegengaan van de opwarming van de aarde’.

Ook het Nederlandse asielbeleid is een meer dan reusachtige kostenpost. De druk op de begroting door een voortdurende jaarlijkse instroom van gemiddeld 20.000 asielmigranten bedraagt zo’n 26 miljard euro per jaar, becijferde migratiedeskundige Jan van de Beek in zijn bestseller Migratiemagneet Nederland (2024).

Al dat geld moet ergens vandaan komen. Niet toevallig worden in het coalitieakkoord van het kabinet-Jetten dan ook forse bezuinigingen aangekondigd op de uitgaven aan zorg en sociale zekerheid. Daar valt wat te halen: samen vormen ze ruim de helft van de Rijksbegroting.

Het verplichte eigen risico van de zorgverzekering gaat volgend jaar omhoog van 385 naar 460 euro. Omdat de hoogte van het bedrag niet meer bevroren wordt, komt het in 2030 uit op 520 euro. De fiscale aftrek van zorgkosten wordt geschrapt. De huishoudelijke hulp wordt niet meer voor iedereen vergoed. WIA-uitkeringen voor arbeidsongeschikten worden verlaagd. De maximale WW-duur wordt verkort van twee naar één jaar.

Klap op de vuurpijl: aanpassing van de AOW-leeftijd. Het huidige uitgangspunt dat voor elk jaar dat de levensverwachting stijgt, de AOW-leeftijd met acht maanden omhooggaat, wordt, zo is de bedoeling, per 2033 vervangen door een een-op-een-koppeling: als de levensverwachting met een jaar stijgt, stijgt de AOW-leeftijd ook met een jaar. Volgens eerdere berekeningen van het Centraal Planbureau (CPB) zou de AOW-leeftijd daardoor in 2060 uitkomen op zeventig jaar en negen maanden.

‘Onacceptabel en oneerlijk’

Hoe reageerde de FNV?

De bezuinigingen op de zorg, de WIA, de WW en de AOW zijn ‘onacceptabel, onnodig en oneerlijk,’ brieste interim-voorzitter Dick Koerselman. ‘Dit is een aanval op de sociale zekerheid. Het resultaat van honderd jaar vakbondswerk dreigt met een pennenstreek van tafel te worden geveegd.’ Het plan om de AOW-leeftijd sneller te verhogen zou bovendien ‘een bom’ leggen onder het in 2019 door het kabinet, werkgevers en vakbonden gesloten pensioenakkoord. ‘Dat pikken we niet. Het Malieveld, het Museumplein, als het nodig is zullen we dat zeker gaan doen.’

Wat een malle vertoning. Bij de FNV denken ze kennelijk dat je eindeloos tientallen miljarden euro’s kunt uitgeven aan asielzoekers en klimaatbeleid, terwijl je de verzorgingsstaat ongemoeid laat. Maar dat is op geen enkele wijze te verantwoorden: ook bij overheidsfinanciën moet het uit de lengte of uit de breedte komen. Wie vertelt het de ruziënde vakbondsbobo’s?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Eindeloos miljarden spenderen aan asielzoekers en klimaat zonder de verzorgingsstaat uit te kleden? Nee FNV, dat gaat helaas niet verscheen eerst op Wynia's Week.

Logisch, zo op het eerste oog. Het premierschap is immers het belangrijkste politieke ambt dat we kennen. Je voldoet dan al gauw aan de voorwaarden die de befaamde historicus Jan Romein tachtig jaar geleden aan het ‘object’ van een ‘goede biografie’ stelde: ‘De beschrevene moet niet maar “een” individu, maar een persoonlijkheid wezen en hij moet in de wereld iets van belang hebben verricht, dat zichtbare sporen heeft nagelaten.’

Geen personen maar processen

Toch verschenen in Nederland tot ver in de jaren negentig van de vorige eeuw hoogstzelden premiersbiografieën. Terwijl je in Britse, Franse, Duitse en Amerikaanse boekwinkels struikelde over de vuistdikke levensbeschrijvingen van prime ministers, presidenten en kanseliers uit heden en verleden, was er in ons land nagenoeg niets.

Hoe kwam dat?

Nederlandse historici, zo is al vaak gezegd, waren decennialang in de ban van het idee dat het verloop van de geschiedenis niet zozeer wordt bepaald door personen, als wel door processen: industrialisatie, (de)kolonisatie, emancipatie, verzuiling, ontzuiling, democratisering, enzovoorts.

Dit wereldbeeld sloot niet alleen mooi aan bij de calvinistische angst – in Nederland wijdverbreid – voor alles wat riekt naar het ‘ophemelen’ van individuen, maar ook, sinds de jaren zestig, bij de feministische weerzin tegen geschiedschrijving met ‘grote mannen’ in de hoofdrol. Voor premiersbiografieën ontstond zo een dodelijk klimaat.

De afgelopen dertig jaar is dat zo grondig veranderd, dat het je soms duizelt.

Het begon in 1996, toen Lambert Giebels een biografie publiceerde van oud-premier Louis Beel: Van vazal tot onderkoning. ‘Zijn boek is te uitgebreid,’ oordeelde parlementair journalist Max van Weezel in Vrij Nederland. ‘Maar Giebels heeft een waardevolle bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van een in Nederland te weinig beoefend genre: de politieke biografie.’

Het hek was van de dam. In de jaren die volgden werden we in hoog tempo getrakteerd op doorwrochte premiersbiografieën, soms tevens dissertaties, over – hou u vast, want de lijst is lang – Hendrik Colijn (twee delen, 1998-2004), Piet de Jong (2001), Willem Drees (vier delen, 2003-2014), Jo Cals (2004), Abraham Kuyper (2006 en nogmaals in 2020), Theo Heemskerk (2006), Pieter Cort van der Linden (2007), Dirk Jan de Geer (2007 en nogmaals in 2012), Joop den Uyl (2008 en nogmaals in 2019), Dries van Agt (2008), Barend Biesheuvel (2011), Pieter Sjoerds Gerbrandy (2014), Willem Schermerhorn (2014), Jan de Quay (2014), Charles Ruijs de Beerenbrouck (2015), Johan Rudolph Thorbecke (2018), Jelle Zijlstra (2018) en Ruud Lubbers (2025).

Soepel in de omgang

Welke premiers – laten we ons gemakshalve beperken tot de periode na 1945 – hebben er eigenlijk nog géén biografie?

Natuurlijk: Jan Peter Balkenende, Mark Rutte en Dick Schoof. Maar die zijn nog onder ons en een afgeronde levensbeschrijving is dan lastig. Over Wim Kok verschijnt eind mei het tweede en laatste deel van zijn biografie Een leven op eigen kracht, geschreven door Diederik Smit en de in 2022 overleden Marnix Krop. De enige naoorlogse premier wiens leven dan nog niet is geboekstaafd, is Victor Marijnen.

Victor wie?

De totaal vergeten Marijnen, een katholieke winkelierszoon die tussen 1963 en 1965 een centrum-rechts kabinet van christendemocraten en liberalen aanvoerde, was volgens zijn lemma in het Biografisch Woordenboek van Nederland weliswaar ‘een uitgesproken voorstander van het harmoniemodel’ die ‘soepel in de omgang’ was, maar politiek slaagde hij aanzienlijk minder. ‘Hij sprak niet tot de verbeelding van het publiek, kwam stug en onzeker over, beschikte nauwelijks over originele ideeën, inspireerde daardoor weinig en kreeg geen overwicht op zijn politieke collega’s, en hij beheerste niet de techniek beleid te verkopen.’

Geen memorabele status

Na de voortijdige val van zijn kabinet, memoreert Gerry van der List in Alle 42 premiers (2010), verdween Marijnen uit het centrum van de politieke macht. ‘De minst bekende en minst opzienbarende Nederlandse premier van na de oorlog kreeg nog wel de kans zijn bestuurlijke capaciteiten te demonstreren. Eerst als voorzitter van het Openbaar Lichaam Rijnmond, daarna als burgemeester van Den Haag. Daar stierf hij op 5 april 1975 in het harnas. Bij zijn begrafenis noemde premier Joop den Uyl hem een innemend mens: “Hij was een samenbindende figuur zonder vijanden.”’

Door alleen te grossieren in ‘harmonie’ en ‘verbinding’ kun je het, net als Victor Marijnen, wel een paar jaar uithouden als premier, maar een memorabele status levert het niet op – zelfs geen biografie. Ook de doorgewinterde polarisator Joop den Uyl wist dat natuurlijk. Rob Jetten is gewaarschuwd.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Als Rob Jetten een memorabele premier wil worden, moet hij één ding in elk geval niet doen verscheen eerst op Wynia's Week.