Want leg het maar eens uit aan, laten we zeggen, een Amerikaan: dat de TV guide naast je toestel is vervaardigd door – het is maar een voorbeeld – de Association of Worker Radio Amateurs (VARA), maar dat we ook zendgemachtigden kennen als Broadcaster Black (Omroep Zwart) en de VPRO, opgericht als Freethinking Protestant Radio Broadcaster. Of vertel een Duitser dat je in ons land kunt kijken naar programma’s van publieke omroepen als Wache Niederlande (WNL), Ungehörte Niederlande (ON) en de Öffentlich-rechtlicher Rundfunk klar denkender Niederlande und ähnliches (PowNed).

Een waaier van angstbeelden

Zoals bekend dateert ons publieke omroepbestel uit het interbellum. De verzuilde elites in ons land waren toen als de dood dat het nieuwe medium van de radio zou kunnen leiden tot ontsporingen bij de eigen godsdienstige of politieke achterban.

‘Een waaier van angstbeelden omgaf de radio,’ schreef mediahistoricus Huub Wijfjes in 1994. ‘Men voorspelde bijvoorbeeld verloedering van de zeden door “hot jazz” en andere voor ongeremd genot bedoelde dansmuziek. Voorts vreesde men onaangename inbreuken op de huiselijkheid door politieke debatten, ontworteling van de jeugd door slechte voorbeelden, verstoring van de relaties met bevriende buurlanden door polemische sprekers en, misschien bovenal, onttakeling van de maatschappelijke rust door beluistering van andersdenkenden.’

En dus werd wantrouwen het centrale begrip bij de inrichting van de Nederlandse omroep. Er kwamen zendgemachtigden die voor de diverse godsdienstige en politieke kuddes als mediareservaat gingen fungeren: voor katholieken de KRO, voor socialisten de VARA, voor orthodoxe protestanten de NCRV, voor vrijzinnige protestanten de VPRO en voor de rest van Nederland de ‘algemene’, maar in de praktijk liberaal-burgerlijke AVRO.

In de propagandapraatjes die de leiding van de NPO graag verspreidt, wordt opvallend genoeg het tegenovergestelde beweerd: de klassieke ‘missie’ van de publieke omroepen zou steeds zijn geweest om voor ‘verbinding’ te zorgen. De founding fathers van KRO, VARA, NCRV, VPRO en AVRO zouden er met verbijstering kennis van hebben genomen. Legendarisch zijn de kopspijkertjes die AVRO-aanhangers op straat gooiden om zo op socialistische hoogtijdagen de feestelijke optochten van de VARA te verstoren. ‘Omroepstrijd’ heette dat. Voor verbinding moest je in die dagen bij de EHBO zijn, niet in Hilversum.

Een ander op het Mediapark bedacht kletsverhaal is dat de NPO ‘onafhankelijk’ zou zijn van de politiek en van commercie. Maar waar komt het geld voor de omroepen vandaan? Eerst en vooral uit Den Haag (de politiek) en van de STER (de commercie). Ook wemelt het in Hilversum al sinds jaar en dag van (oud-)politici. Of zoals Kim van Keken en Joost Ramaer van onderzoekscollectief Spit in 2023 constateerden in Vrij Nederland: ‘De top van het publieke omroepbestel is verworden tot een baantjescaroussel voor Haagse insiders.’

De commando’s van de omroep

Het was afgelopen week precies honderd jaar geleden dat de VPRO werd opgericht. Sinds de vrijzinnige dominees er eind jaren zestig van het toneel verdwenen – alleen Eppe Gremdaat houdt hun herinnering levend – was het decennialang de lievelingsomroep van ‘progressief’ en hoogopgeleid Nederland. De hoogtepunten staan gebeiteld in ons collectieve geheugen en komen vanzelfsprekend ook voorbij in het zeer leesbare, door de 82-jarige VPRO-veteraan Jan Haasbroek geschreven jubileumboek.

De blote borsten van Phil Bloom in Hoepla (1967).

De absurdistische shows van Wim T. Schippers rond Fred Haché (1971-1972), Barend Servet (1972-1973) en Sjef van Oekel (1974-1976).

Het atypische, door Hans Keller bedachte documentaire- en reportageprogramma Het Gat van Nederland (1971-1978).

Het oeuvre van Kees van Kooten en Wim de Bie (1974-1998).

De highbrow talkshow Hier is… Adriaan van Dis (1983-1992).

Het anarchistische jeugdprogramma Theo en Thea (1985-1988).

De Jiskefet-reeks (1990-2005).

Je kon de VPRO-medewerkers vroeger over één kam scheren, zei Michiel Romeyn in 2011. ‘Ze vonden zichzelf het elitecorps, de commando’s van de omroep, het hoogst haalbare.’

In 2026 is dat allemaal vergane glorie. ‘De VPRO bestaat honderd jaar, maar is er eigenlijk wel reden tot feest? Bijna alle iconische VPRO-programma’s zijn geschrapt óf vertrokken naar de commerciële omroep,’ stelde HP/De Tijd onlangs vast, onder verwijzing naar onder anderen Arjen Lubach, Thomas Erdbrink en het naderende einde van Zomergasten. Ook VPRO-directeur Zakia Guernina werd aangehaald. De bezuinigingen op de publieke omroep, zo klaagde ze eind vorig jaar in een persbericht, veroorzaken een ‘kaalslag’ waardoor de VPRO nauwelijks nog ruimte overhoudt voor ‘experiment, innovatie en talentontwikkeling’.

Of is ook die riedel weer zo’n typisch Hilversumse fabel?

Steeds meer personeel

Bij de dertien publieke omroepen en koepelorganisatie NPO werken inmiddels 4171 fte. Dat is 66 fte meer dan een jaar eerder, becijferde De Telegraaf vorige week.

‘Vooral opmerkelijk is het aantal fte’s bij een omroep als de VPRO (355), terwijl die relatief weinig programma’s maakt. De omroep heeft slechts twee keer zoveel mediabudget als PowNed, maar heeft wel bijna zeven keer zoveel mensen in dienst. Vier op de tien medewerkers van de omroep zijn volgens het eigen jaarverslag ook niet bezig met het maken van tv, radio of ander media-aanbod, maar vallen onder “organisatiekosten”, “nevenactiviteiten” en de “vereniging”.’

Tot zover de tragedie van de bijna kapotbezuinigde VPRO. Voor wie het nog niet wist: ook honderdjarigen kunnen in Hilversum liegen als de beste.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Bijna 7 keer zoveel mensen in dienst als PowNed, en maar klagen over bezuinigingen: de 100-jarige VPRO is vooral chagrijn en vergane glorie verscheen eerst op Wynia's Week.

Een interessante rode lijn in die geschiedenis is dat sociaaldemocraten steeds hebben geprobeerd om radikalinski’s en andere malle extremisten buiten de deur te houden.

Anarchisten, communisten, trotskisten

Dat begon al in 1894, bij de oprichting van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP). Met dat initiatief werd een breuk geforceerd met de in anarchistisch vaarwater belande socialisten rond het voormalige Tweede Kamerlid Ferdinand Domela Nieuwenhuis.

In 1909, op het roemruchte Deventer Congres van de SDAP, ontstond opnieuw een schisma en werd een groepje orthodoxe marxisten geroyeerd. Ze richtten later de SDP op, de voorloper van de communistische CPN.

In de jaren vijftig ontstond wederom gedonder, dit keer door toedoen van een clubje trotskisten dat zich onder valse voorwendselen bij de PvdA had aangesloten. ‘Ratten die knagen aan de wortels van de partij,’ waarschuwde PvdA-voorzitter Evert Vermeer en dus werd het functioneren van het door trotskisten gedomineerde Sociaal-Democratisch Centrum (SDC) onmogelijk gemaakt. De angst voor trotskistische binnendringers bleef echter bestaan. Met name Joop den Uyl, partijleider tussen 1967 en 1986, was er beducht voor. Hij informeerde regelmatig bij de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) naar mogelijke risico’s.

De fusie van de PvdA met GroenLinks is zo bezien een cesuur van jewelste. Laatstgenoemde partij werd in 2008 in een hoofdredactioneel commentaar van de Volkskrant nog getypeerd als ‘een reclasseringsinstelling voor politieke delinquenten’.

Directe aanleiding was het GroenLinkse Tweede Kamerlid Wijnand Duyvendak, die betrokken bleek te zijn geweest bij een inbraak in het ministerie van Economische Zaken. Daarbij werden plannen voor kerncentrales gestolen en ook adresgegevens van hoge ambtenaren, wat vervolgens leidde tot bedreiging en brandstichting. ‘GroenLinks,’ memoreerde de Volkskrant, ‘is ontstaan uit een fusie van de linkse splinterpartijen CPN, PSP, PPR en EVP en was van het begin af aan een toevluchtsoord voor militante activisten uit de kraakbeweging, de milieubeweging en de vredesbeweging’.

Verzonnen vluchtverhalen

Ook in 2026 is dat nog altijd een in het oog springend kenmerk van GroenLinks – met als verschil dat de betrokkenen dankzij de aanstaande fusie met de PvdA nu een PN-speldje op hun revers dragen. Sterker nog: ze trekken in de nieuwe partij aan de belangrijkste touwtjes.

Denk aan Paul Rosenmöller, fractievoorzitter van PN in de Eerste Kamer. Tussen 1976 en 1982 was hij (bestuurs)lid van de Groep Marxisten-Leninisten (GML), een op maoïstische leest geschoeide organisatie die streefde naar een ‘gewapende revolutie’ en luidkeels steun betuigde aan de Cambodjaanse massamoordenaar Pol Pot. Op de vraag of hij spijt had van zijn maoïstische verleden, antwoordde Rosenmöller in 2004 voor de EO-microfoon: ‘Spijt is niet het begrip dat bij mij bovenkomt.’

Of denk aan de prominente PN-senator Farah Karimi. In 2005 werd bekend dat ze in de jaren tachtig in haar geboorteland Iran en ook in Duitsland en Frankrijk actief was voor de terreurbeweging Volksmoedjahedien. Vanuit Parijs hielp ze zo’n honderdvijftig Iraanse leden van de beweging aan een verblijfsvergunning door valse vluchtverhalen te verzinnen. ‘Ja, dat is misbruik maken van de asielprocedure,’ bekende Karimi in een interview.

PN-aanvoerder Jesse Klaver was in 2007 bestuurslid van de GroenLinkse jongerenorganisatie Dwars toen in het Utrechtse hoofdkwartier van de club een professionele bomkoffer werd gevonden, compleet met ontstekers, timers en bedrading. De herkomst van de koffer bleef onduidelijk, maar veel media legden een verband met uitspraken van voormalig Dwars-voorman Rugter van den Dool. Die had in 2003 zijn steun uitgesproken voor gewelddadige acties tegen fokkers van pelsdieren.

Nog een voorbeeld: PN wordt ook de partij van Jack Bogers, de voormalige locoburgemeester van GroenLinks in Wageningen. In 2004 werd hij door het gerechtshof in Arnhem veroordeeld omdat hij zijn geheimhoudingsplicht brak vlak na de moord op Pim Fortuyn. Bogers gaf stiekem een seintje aan de compagnon van moordenaar Volkert van der Graaf bij de Vereniging Milieu-Offensief. Kort daarop werden tweehonderd bestanden van de computer van Van der Graaf gewist.

Automatisch aansprakelijk

Bij een fusie – elke notaris weet het – gaan alle lusten en lasten van de verdwijnende rechtspersonen onder algemene titel over op de verkrijgende rechtspersoon. Dit betekent dat de verkrijgende partij automatisch aansprakelijk wordt voor alle schulden, verplichtingen en claims uit het verleden.

Met PN is het niet anders. En dus worden de voormalige PvdA’ers in de fusiepartij nu aanspreekbaar op de gedragingen van extremisten en malloten die ze zelf decennialang uit hun midden wisten te weren, maar die nu aan de knoppen mogen zitten.

Eerst was GroenLinks een reclasseringsinstelling voor politieke delinquenten, nu wordt Progressief Nederland dat. En daar heeft de PvdA helemaal zelf voor gekozen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Eerst was GroenLinks een reclasseringsinstelling voor politieke delinquenten, nu wordt Progressief Nederland dat verscheen eerst op Wynia's Week.

Je weet dan meestal wat er gaan komen. Er worden frappante overeenkomsten gesignaleerd tussen het Nederland van nu en het Nederland van toen, en de portee van het verhaal is steeds dat we ‘waakzaam’ moeten blijven, anders gaat het bij ons helemaal mis, ‘net als in de jaren dertig’.

Wat er toen bij ons helemaal misging? Volgens het historische schrikbeeld dat ons wordt voorgeschoteld, waren we destijds een aan lager wal geraakt land waar economische malaise, vreemdelingenhaat en politiek extremisme de toon zetten. De Holocaust, benadrukte Palache bij Pauw & De Wit, was een natuurlijk gevolg van deze ‘systematische ontwikkeling’. Alsof Nederlanders – als niet de Wehrmacht in 1940 ons land was binnengevallen – zélf 100.000 Joden zouden hebben vermoord.

Dubieus verhaal

Maar ook als het schrikbeeld van de jaren dertig níet wordt gekoppeld aan de Holocaust is het een dubieus verhaal.

Zeker, ook Nederland werd na de fameuze crash van Wall Street (1929) getroffen door de Great Depression, de zwaarste economische crisis van de twintigste eeuw. Maar ondanks alle misère bleef de werkloosheid in ons land tot 1933 lager dan wat internationaal gangbaar was. Na 1936 zette bovendien een daling in.

Minstens zo frappant: afgezien van de muiterij op pantserschip De Zeven Provinciën (1933) en het roemruchte Jordaanoproer (1934), verliepen de jaren dertig in sociaal opzicht buitengewoon bedaard.

Ter illustratie: in de jaren 1925-1929, een periode van hoogconjunctuur, kwamen in Nederland per jaar gemiddeld 227 stakingen voor, waarbij (alweer gemiddeld per jaar) 557.600 arbeidsdagen verloren gingen. De periode 1930-1939 telde jaarlijks slechts 155 conflicten, die een jaargemiddelde van 337.500 verloren gegane arbeidsdagen veroorzaakten. In 1934, 1936, 1937 en 1939 bleef het aantal door geschillen verzuimde arbeidsdagen zelfs ver beneden de 100.000.

Ook in onze politieke arena bleef het in de jaren dertig rustig. Er was zelfs sprake van groeiende steun voor het politieke establishment. De antirevolutionaire premier Hendrik Colijn, de personificatie bij uitstek van de gevestigde orde, kreeg het aureool van een soort vader des vaderlands. De lezers van de Haagsche Post – marktleider onder de weekbladen – riepen hem uit tot ‘grootste Nederlander’, voor Willem Mengelberg en Anton Philips. In 1937 won Colijn de Tweede Kamerverkiezingen en formeerde hij zijn vierde kabinet – een tot dan toe nimmer vertoonde prestatie.

Ontgoochelde Mussert

Maar de NSB dan? Inderdaad, de Nationaal-Socialistische Beweging van Anton Mussert stond bij de Provinciale Statenverkiezingen van 1935 voor het eerst op het stembiljet en haalde meteen 7,9 procent van de stemmen. Binnen de toenmalige politieke verhoudingen was dat een spectaculair succes.

Het vervolg was minder spectaculair. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1937 rekende de NSB op (ten minste) een verdubbeling van dat percentage, maar het werd een halvering: 4,2 procent. Mussert was dermate ontgoocheld dat hij weigerde zitting te nemen in het parlement – nog altijd een unicum voor een debuterende, tot Kamerlid gekozen lijsttrekker. Bij de Statenverkiezingen van 1939 zakte de NSB nog verder weg (3,9 procent) en ook het ledental vertoonde een neergaande lijn: van 52.000 in topjaar 1936 naar 32.000 op 1 januari 1940.

Kort en goed: het nationaalsocialisme schoot in het Nederland van de jaren dertig nauwelijks wortel en werd al snel een krimpend fenomeen. Zonder hulp van een buitenlandse bezettingsmacht vormden Mussert en consorten op geen enkele wijze een bedreiging voor onze parlementaire democratie.

De NSB, zo kan daar in het kader van de door Palache gesignaleerde vreemdelinghaat nog aan worden toegevoegd, was aanvankelijk geen principieel antisemitische partij. Sterker nog: ook Joden waren er lid van – pas in 1938 werd de inschrijving van nieuwe joodse leden stopgezet. Datzelfde jaar nog veroordeelde Mussert de gebeurtenissen in de Reichskristallnacht, toen in Duitsland alom synagogen in brand werden gestoken en Joden werden mishandeld en vermoord. Een direct gevolg van deze houding was dat de NSB scherp werd aangevallen in het Duitse naziblad Der Stürmer, zo memoreerde historicus Chris van der Heijden in zijn boek Joodse NSB’ers (2006): Mussert zou aan het hoofd staan van een ‘verjudete’ partij.

Propagandistisch plaatje

De onbenulligheden over Nederland in de jaren dertig zoals die door Palache en anderen worden uitgevent, kunnen eenvoudig worden weerlegd. Maar vermoedelijk ligt het echte probleem een paar laagjes dieper.

Links grossiert in angst en bangmakerij: voor stikstof, voor klimaatverandering, voor Donald Trump, voor nationalisme, voor populisme, voor kernenergie, voor islamkritiek, voor euroscepsis, voor polarisatie. Het grotendeels zelfgefabriceerde schrikbeeld van Nederland in de jaren dertig past té mooi in dat propagandistische plaatje om tot zijn ware historische proporties te worden afgeschminkt.

En dus zullen we er ook in de toekomst nog heel vaak over horen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Loopt het in Nederland helemaal uit de hand, ‘net als in de jaren dertig’? verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Het Veronica van nu,’ oordeelde hij, ‘is een dump vol herhalingen en aangekochte series. Daarvan bloedt je Veronica-hart.’ De slingers konden direct weer worden opgeborgen.

Niet eens meer een B-merk

Iedereen in de mediawereld weet het: het ooit oppermachtige Veronica is niet eens meer een B-merk. Behalve aan de verloederde programmering van de gelijknamige tv-zender, sinds 2017 volledig in handen van Talpa, is dat ook te merken aan de oplagecijfers van Veronica Superguide.

Het programmablad, tegenwoordig eigendom van DPG Media, had aan het begin van de eeuw nog een oplage van meer dan 1,1 miljoen exemplaren en was Neerlands grootste tijdschrift, op afstand. Het meest recente oplagecijfer is 83.346, minder nog dan de programmabladen van Omroep MAX, KRO, VPRO, TROS en VARA.

‘Abonnees van Veronica Superguide zijn automatisch ook lid van de Vereniging Veronica (Kleine Gartmanplantsoen 10, 1017 RR Amsterdam),’ vermeldt het colofon in minuscuul kleine lettertjes. Dat is het adres van debatcentrum De Balie, tevens de werkplek van voorzitter Yoeri Albrecht. Zijn club – anderhalf jaar geleden in stilte omgezet naar een stichting – beheert het vermogen (ruim 70 miljoen euro) dat ‘overbleef’ na de verkoop van de omroep en de gids. Er worden mediaprojecten mee ondersteund. Sinds 2024 hoort daar ook een nieuwe publieke omroep bij met de naam Omroep Blauw, met wederom Albrecht als voorzitter. Door de constructie met Veronica Superguide zouden er meteen al tienduizenden leden zijn. Maar, erkent de inmiddels nog maar weinig actieve website van Blauw, ‘dit zijn nog geen leden in de zin van de omroepwet. Daarvoor moeten de leden een omroepbijdrage van € 8,50 betalen.’

Mister Veronica

Wat een geluk dat Rob Out het allemaal niet meer mee hoeft te maken. Als geen ander was hij in de jaren zeventig en tachtig verantwoordelijk voor de groei en bloei van Veronica. Onder de titel Mister Veronica schreef Van der Veer in 2019 een biografie over hem. Het was een wat slordig gecomponeerde levensbeschrijving en voor wie bekend was met de Veronica-boeken van Arjan Snijders (2007), Auke Kok (2008), Will Luikinga (2015) en Lex Harding (2017 en 2019) stond er weinig nieuws in. Maar toch, wát een verhaal.

De ex-commando en ex-bajesklant Robert Simon Out, in 1939 geboren als zoon van een katholieke Amsterdamse kunstschilder, was aanvankelijk actief als hoofdredacteur van tienerblad Muziek Parade en uitbater van een stomerij en een platenwinkel in de Amsterdamse Kinkerstraat. In 1965 werd hij gevraagd een programma te presenteren op Radio Veronica, het commerciële station met een zendschip enkele kilometers buiten de kust van Scheveningen, net buiten de territoriale wateren.

De luidruchtige en onstuimige Out, tevens drankorgel, vrouwenverslinder en autogek, schopte het al gauw tot programmaleider. In 1973 kreeg hij 80.000 jongeren de straat op om te protesteren tegen het dreigende verbod van Radio Veronica. Zo’n grote demonstratie had Nederland na de oorlog nog niet meegemaakt.

Toen de zeezender een jaar later toch uit de ether verdween, was Out de man die Veronica in 1976 het publieke bestel binnenloodste. Met behulp van pakkende slogans (‘Je bent jong en je wilt wat’), gewiekste campagnes (‘Voor een joet zit je goed’) en natuurlijk de frisse meisjes van het promotieteam (‘Veronica komt naar je toe deze zomer’) werd de omroep van Out in de jaren tachtig de grootste van Nederland.

Op tv onderscheidde Veronica zich met popprogramma Countdown, talkshow RUR, automagazine De Heilige Koe en de soft-erotische PinUp Club. En uiteraard met stoere Amerikaanse actieseries: Starsky & Hutch, Miami Vice, Tour of Duty.

Op non-actief

En passant scoorde Out ook nog een nummer één-hit (Kom uit de bedstee mijn liefste, onder het pseudoniem Egbert Douwe), overleefde hij diverse ernstige autocrashes en ging in het Gooi jarenlang het gerucht dat hij een weigerachtige minnares van het balkon van het Veronica-gebouw had geduwd. Niet waar, verzekerde de betrokkene in het boek van Van der Veer. ‘Hij ging weg, liep naar zijn auto en ik riep hem. En ik verloor mijn evenwicht en ik viel.’

Toen hij in 1992 door zijn eigen bestuur op non-actief werd gezet, kwam aan het bewind van Mister Veronica een einde. Door zijn steeds excessievere drankgebruik was van zijn creativiteit en slagkracht weinig meer over. Alleen financieel ging alles nog crescendo: als mede-aandeelhouder van enkele ondernemingen die hij had opgericht met zijn Veronica-companen Lex Harding en Peter de Jager dook hij in 1998 zelfs op in de Quote 500.

De laatste jaren van zijn leven sleet de vermagerde en grijs geworden Out in zijn kapitale villa in Laren, bijna als een kluizenaar. Hij liet het pand zwaar electronisch beveiligen en keek eindeloos naar de zwart-wit-beelden van de bewakingscamera’s. ‘Met een intensiteit alsof hij in een montagekamer zat,’ schreef Van der Veer.

Syndroom van Korsakov

Rob Out overleed in 2003. Zeven jaar later volgde zijn vrouw Marion en in 2012 ook hun oudste dochter Birgit. Ze was verslaafd geraakt aan heroïne, afgekickt en daarna moslima geworden. ‘Rob, Marion maar ook hun dochter Birgit, zij konden geen maat houden,’ zegt Harding in het boek van Van der Veer.

Voormalig Veronica-boegbeeld Tineke de Nooij is in haar onlangs verschenen biografie wat explicieter: ‘Rob leed aan het syndroom van Korsakov, een hersenziekte gekenmerkt door ernstige geheugenproblemen, vaak in de war zijn, zenuwachtigheid, onrust, agressie en het niet meer herkennen van mensen. Voor iemand die altijd alle besluiten in zijn eentje had genomen, de enige kapitein op het schip, was zo’n ziekte, die erg op dementie lijkt, natuurlijk vreselijk. Rob was niet gek, hij besefte terdege dat hij de greep op de dagelijkse gang van zaken bij Veronica aan het verliezen was.’

Mét Rob Out ging het bij Veronica niet meer, maar zónder ook niet, zo hebben zijn opvolgers bewezen. Wat zijn mediatragedies toch altijd fascinerend.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht 50 jaar Veronica-tv: hoe Neerlands grootste mediamerk kapot ging aan drank en uitspattingen verscheen eerst op Wynia's Week.

Met deze spetterende openingszinnen begon de schrijver, historicus en journalist Chris van der Heijden in 2001 zijn bestseller Grijs verleden. Nederland en de Tweede Wereldoorlog. Het was evident waarom het boek zoveel aandacht trok. Veel Nederlanders zijn gewend aan de gedachte dat de oorlog en het verhaal óver de oorlog wel zo ongeveer zullen samenvallen. Als er dan toch verschillen zijn, zal het ‘in het echt’ wel erger zijn geweest dan naderhand werd beweerd – en niet andersom, zoals Van der Heijden ons kennelijk wilde doen geloven.

‘Rustig slapen’

Grijs verleden ten spijt zijn veel oorlogsmythes nog steeds niet uit ons collectieve geheugen verdwenen. De bekendste fabel is ongetwijfeld dat premier Hendrik Colijn het Nederlandse volk aan de vooravond van de Duitse inval in een radiotoespraak het advies zou hebben gegevens om ‘rustig te gaan slapen’. In werkelijkheid is in mei 1940 in het geheel geen speech van die strekking afgestoken en zéker niet door Colijn, want die was al sinds augustus 1939 geen premier meer.

Ook heeft de Duitse bezetter, anders dan dikwijls wordt beweerd, zich in Nederland nimmer schuldig gemaakt aan gerichte vervolging van homoseksuelen. Net zo onjuist is het hardnekkige, reeds door diverse pershistorici gecorrigeerde verhaal dat De Telegraaf in de jaren 1940-1945 de meest foute, pro-Duitse krant zou zijn geweest.

Een andere populaire oorlogsmythe betreft het verhaal dat de Duitsers onze landbouwproducten in beslag namen, waardoor Nederland tijdens de bezetting zou hebben gekampt met een nijpend gebrek aan voedsel.

In werkelijkheid werden slechts geringe hoeveelheden voedsel (voornamelijk groenten) naar Duitsland geëxporteerd. De agrarische productie bleef bijna volledig in ‘eigen’ land. Mede als gevolg daarvan was er in Nederland tot de herfst van 1944 van honger nauwelijks sprake. Wel was er in de eerste vier oorlogsjaren gebrek aan bepaalde voedingsmiddelen, waardoor de dagelijkse maaltijden een wat ander karakter kregen: minder vette dierlijke producten en meer kool, peulvruchten en bruinbrood.

‘Alles bijeen was het dieet zeker niet ongezond en kreeg de Nederlander voldoende binnen’, concludeerde de Rotterdamse historicus en hoogleraar Hein Klemann in zijn verhelderende boek Nederland 1938-1948. Economie en samenleving in jaren van oorlog en bezetting (2002).

Pas tijdens de Hongerwinter van 1944/1945 ging het mis, met name in het van zijn agrarische achterland geïsoleerde West-Nederland. In de drie ‘hongerprovincies’ Noord- en Zuid-Holland en Utrecht stierven toen circa 22.000 mensen, omgerekend minder dan één procent van de aldaar woonachtige bevolking. ‘Gegeven de extreme situatie waarin de 4,5 miljoen mensen in dit gebied kwamen te verkeren, moet dat aantal – hoe rampzalig de sterfgevallen op zich ook zijn geweest – als een meevaller worden beschouwd’, aldus Klemann. ‘De grote epidemie bleef uit, wat mogelijk een gevolg was van het feit dat het leeuwendeel van de bevolking tot de tweede helft van 1944 naar behoren was gevoed.’

Hoogconjunctuur

En dan is er ook altijd nog het verhaal dat het tijdens de Duitse bezetting erg slecht zou zijn gegaan met de Nederlandse economie. Onjuist, zeker voor wat betreft de jaren 1940 en 1941.

Nederland beleefde toen een periode van hoogconjunctuur zoals we die sinds de late jaren twintig niet meer hadden gekend, met een op volle toerende draaiende industrie en nagenoeg volledige werkgelegenheid. Belangrijkste oorzaak: een vloedgolf van Duitse orders, die met name de scheepsbouw, de luchtvaartindustrie en de metaal- en machine-industrie deed floreren. Ook de explosieve groei van het aantal rijks-, provincie- en gemeenteambtenaren zorgde voor extra werkgelegenheid.

Eind 1941 zakte de hoogconjunctuur ineen doordat Berlijnse functionarissen besloten zoveel steenkool naar Duitsland te halen dat in Nederland een ernstig tekort aan brandstof ontstond. Vanaf 1942 werd ook een steeds groter deel van onze industriële productie zonder reële betaling naar Duitsland afgevoerd, waardoor gebrek ontstond aan cruciale zaken als zeep, kleding en schoeisel. Ook de in 1942 ingevoerde Arbeidseinsatz en de daarmee samenhangende massale onderduik kwamen de Nederlandse economie niet bepaald ten goede.

Maar toch, in tegenstelling tot de depressiejaren die eraan vooraf gingen, had bijna elke Nederlander in de bezettingsjaren een baan. ‘Het zou’, schreef Klemann in 2002, ‘onjuist zijn alleen op grond daarvan te beweren dat daarmee de welvaart onder brede lagen van de bevolking verbeterde, maar hierdoor verdween wel een onderklasse die in de jaren voorafgaande aan de oorlog bittere armoede had geleden’.

Oorlogsschade overschat

Ook over wat je de nasleep van de Duitse bezetting zou kunnen noemen, doen nog altijd veel broodjeaapverhalen de ronde.

Duurde het jaren en jaren voor Nederland zich had hersteld van de oorlogsschade? Nee, de omvang van de schade werd direct na de bevrijding sterk overschat en de wederopbouw verliep betrekkelijk voorspoedig. De industriële productie was al eind 1947 terug op het vooroorlogse niveau en het reëel nationaal inkomen per hoofd van de bevolking bereikte reeds in 1948 het peil van 1938 – en lag daar al in 1950 ruimschoots boven.

Bleven we niettemin nog lange tijd negatieve gevoelens koesteren jegens onze oosterbuur? Nee, ook dat klopt niet. Volgens enquêtes van het gezaghebbende NIPO nam het percentage Nederlanders dat ‘onvriendelijk’ dacht over het Duitse volk snel en gestaag af – van 53 procent in 1947 naar 36 procent in 1950 naar nog slechts 17 procent in 1953.

Sympathie voor Claus

Anders dan linkse intellectuelen en Amsterdamse provo’s ons destijds probeerden wijs te maken, was er evenmin sprake van massale weerzin tegen de Duitse ex-Wehrmacht-soldaat Claus von Amsberg, toen die zich in 1965 aandiende als de verloofde van kroonprinses Beatrix. Volgens een NIPO-peiling had slechts 11 procent van de Nederlanders een negatief oordeel over de verbintenis.

De Duitse bezetting ligt inmiddels 81 jaar achter ons. Een beetje meer tempo bij het opruimen van oorlogsmythes zou misschien helemaal geen kwaad kunnen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Met deze broodjeaapverhalen over de oorlog zouden we op Bevrijdingsdag eindelijk eens moeten afrekenen verscheen eerst op Wynia's Week.

Nogal wat politieke waarnemers waren destijds zwaar onder de indruk van de nieuwe partij. Alles aan D66 maakte immers een moderne indruk: niet alleen de sympathieke partijleider Hans van Mierlo, maar ook zijn boodschap dat we de verkalkte ideologieën van de negentiende eeuw – confessionalisme, socialisme, liberalisme – achter ons moesten laten en dat we toe waren aan meer directe democratie, inclusief rechtstreeks gekozen burgemeesters en een rechtstreeks gekozen premier. En wat te denken van de uit Amerika geïmporteerde reclametechnieken waarmee de partij aan de man werd gebracht: ook al hypermodern.

Ouderwets en achterlijk

In al die opzichten leek D66 haaks te staan op de partij die in 1966 bij de Provinciale Statenverkiezingen 6,8 procent van de stemmen kreeg en haar electorale doorbraak beleefde: de Boerenpartij van Hendrik Koekoek. Ouderwetser en achterlijker bestond niet, zo vond het gros van de commentatoren.

Maar de gelauwerde journalist Henk Hofland trok in 1972 in zijn klassiek geworden boek Tegels lichten een totaal andere conclusie. Het ‘eerste zuiver politieke binnenlandse verzet’ in het naoorlogse Nederland, zo schreef Hofland, kwam niet van Provo’s, Maagdenhuisbezetters, Dolle Mina’s of andere linkse helden van de jaren zestig. Nee, het kwam van rechts en het begon al in de jaren vijftig – dankzij onze boeren.

Hofland doelde op de Landelijke Vereniging voor Bedrijfsvrijheid in de Landbouw (BVL). Deze ‘Vrije Boeren’, zoals ze zichzelf noemden, keerden zich tegen de groeiende overheidsbemoeienis met de agrarische sector. Vooral voor kleine landbouwers pakte de stortvloed aan nieuwe regels en voorschriften vaak funest uit.

De welbespraakte Bennekomse veehouder Hendrik Koekoek werd hun voorman. Aanvankelijk was hij politiek actief binnen de CHU, een protestantse voorloper van het CDA, maar in 1958 begon hij voor zichzelf – met de Boerenpartij.

In 1963 kregen Koekoek en zijn aanhangers landelijke bekendheid. Een aantal keuterboeren uit het Drentse Hollandscheveld weigerde nog langer de verplichte heffingen van het bedrijfschap voor de landbouw, het zogenoemde Landbouwschap, te betalen.

Er volgden beslagleggingen en ontruimingen, die gepaard gingen met hevige botsingen tussen Vrije Boeren, sympathiserende omwonenden en de politie. Barricades, gehelmde agenten met karabijnen en traangas, charges, waarschuwingsschoten, een boerderij die in vlammen opging – het was in het naoorlogse Nederland nog niet eerder vertoond.

‘De boeren verloren de strijd tegen het Landbouwschap uiteindelijk, maar Hendrik Koekoek en de Vrije Boeren werden in het hele land toegejuicht als de morele winnaars,’ memoreert historicus en journalist Hans Wansink in zijn onlangs verschenen boek Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV. Het leverde Koekoek bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1963 drie zetels op. Bijna twintig jaar zou de Boerenpartij het volhouden op het Binnenhof.

Populistische eenmanspartij

Terugkijkend valt op hoe modern Koekoek was. Met zijn Drentse accent, zijn simpele logica en zijn droge humor (‘Als u vijf’ntwintig guld’n stort, krijgt u ons partijblad gratis’) wist hij als eerste Nederlandse politicus volop te profiteren van het toen nog nieuwe medium televisie. In 1974 scoorde hij zelfs een nummer één-hit in de Veronica Top 40, dankzij de samen met Pierre Kartner alias Vader Abraham gezongen carnavalskraker Den Uyl is in den olie. Geen enkel Tweede Kamerlid heeft hem dat ooit nagedaan.

Net als later de LPF en de PVV was de Boerenpartij in essentie een eenmanspartij, met een politieke stijl die we nu ‘populistisch’ zouden noemen. Koekoek was er voor de simpele kiezer die, in de woorden van Hofland, ‘het gevoel had dat hij afgebluft werd door de deskundigen, dat het niets uitmaakte of hij links of rechts binnen het Bestel koos, dat zijn parlementariërs toch niet of onbegrijpelijk uit hun woorden kwamen en dat alles buiten hem om geregeld werd’.

Ook de bestrijding die Koekoek ten deel viel doet – in retrospectief – erg modern aan. ‘De eerste reactie van het Bestel,’ schreef Hofland, ‘was niet te onderzoeken of de boeren misschien enig recht van spreken zouden hebben, maar hun leider tot een domoor, een fascist, oplichter of staatsvijand te verklaren.’

Koekoek wist dat hij een doelwit was. Uit voorzorg liep hij na spreekbeurten in het land nooit alleen terug naar zijn auto. Daarin lag altijd een ‘boerenwapen’, zoals een bijl of een schep. Maar de linkse activisten waar hij bang voor was, bleken inventiever dan Koekoek had voorzien.

Ze haalden stiekem het eten en het water weg bij zijn pony’s en kregen het zo voor elkaar dat hij in 1980 werd veroordeeld tot duizend gulden boete en twee weken voorwaardelijk – wegens het ‘verwaarlozen’ van zijn dieren. Als ponymishandelaar en onder de nieuwe naam Rechtse Volkspartij ging Koekoek de Tweede Kamerverkiezingen van 1981 in.

Het werd zijn Waterloo. Bij de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen van 1982 volgde nog een mislukte comeback, nadat ook een terugkeer in de gemeenteraad van Ede al op niets was uitgelopen. Daarna werd het stil. Wie nog contact zocht met Koekoek, kreeg een verbitterde man aan de telefoon die het – anders dan voorheen – graag kort hield. In 1987 overleed hij, na een hartaanval.

Geen herdenking

Naar de stalinist Marcus Bakker, voormalig aanvoerder van de CPN en later Europees lijstduwer van GroenLinks, werd in 1991 op het Binnenhof een vergaderzaal genoemd. Anders dan in de Tweede Kamer bij overleden fractievoorzitters gebruikelijk is, werd Hendrik Koekoek door toenmalig Kamervoorzitter Dick Dolman (PvdA) niet eens herdacht.

Dat valt allemaal niet meer goed te maken. Maar toch, op de vraag waar in 1966 de grootste politieke vernieuwers zaten, is zestig jaar na dato nog maar één antwoord mogelijk. Niet bij de intellectuelen in Krasnapolsky, die later alsnog kozen voor een ideologisch etiket (‘sociaal-liberaal’) en waar democratisering inmiddels van de agenda is afgevoerd, maar in Bennekom, bij de eenmanspartij van een rechts-populistische veehouder.

‘Een waarheid als een koe,’ zou Koekoek zeggen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De grote politieke vernieuwers van 1966 zaten niet bij de intellectuelen van D66, maar bij de ‘achterlijke’ Boerenpartij van Hendrik Koekoek verscheen eerst op Wynia's Week.

Een van de beste afleveringen uit de Asterix-reeks is La Zizanie (1970). Zoals destijds gebruikelijk, werd het verhaal in Nederland eerst voorgepubliceerd in het legendarische stripweekblad Pep. Daarna, in 1972, verscheen het als album onder de titel Asterix en de intrigant.

Ter opfrissing van het geheugen: de intrigant waar het in het verhaal om draait, heet Cassius Catastrofus. Hij heeft het talent om overal waar hij komt onrust te stoken en mensen tegen elkaar op te zetten. In opdracht van Julius Caesar wordt hij daarom naar het Gallische dorp van Asterix gestuurd – om daar tweedracht te zaaien en zo de weerstand tegen de Romeinen te breken. Psychologische oorlogsvoering dus.

Tandeloze Europeanen

Oorlog en psychologie – of beter gezegd: de gedragingen, gedachten en gemoedstoestanden die door psychologen worden bestudeerd – hebben ook in 2026 veel met elkaar te maken. Neem het complexe verschijnsel jaloezie. Willem Melching suggereerde onlangs in Wynia’s Week dat het weleens de hoofdoorzaak zou kunnen zijn van veel anti-Israëlische sentimenten in Europa:

‘De soevereine wijze waarop Israël zich de vijanden van het lijf houdt en indien nodig militaire vergelding inzet, wekt de jaloezie op van de tandeloze Europeanen. Zij zijn namelijk in het geheel niet in staat om zichzelf te verdedigen. Wanneer een land in hun midden – Oekraïne – wordt aangevallen door een agressor, zijn ze niet in staat om dat land te hulp te snellen. Ze trekken een zak geld open, maar de hardware én de software moeten nog steeds uit de Verenigde Staten komen.’

De jaloeziethese van Melching is misschien wel bij uitstek van toepassing op Nederland, een land dat worstelt met zijn identiteit, onder internationale misdaadbestrijders bekendstaat als een narcostaat, en al jaren wordt geregeerd door politici die niet in staat zijn om fundamentele problemen op te lossen – van de asielmigratie tot de woningnood, van het stroomtekort tot het zorginfarct en van het wegkwijnende onderwijs tot de stikstofcrisis. Wat een verschil met Israël: een trots en zelfbewust land, weerbaar, fier op de eigen tradities en ondanks een inwonertal van slechts tien miljoen een technologische en militaire grootmacht.

Het is verleidelijk om de these van Melching nog wat verder door te trekken en een verband te leggen tussen de anti-Israëlische sentimenten in ons land en de psychologische verwerking van de Duitse bezetting en meer in het bijzonder de jodenvervolging.

Als het gaat om de verschrikkingen van de Holocaust is het moeilijk om niet elke keer weer verbijsterd te raken, schreef historicus Hans Blom in 1987 in De Gids. Voor Nederlanders geldt dat wel heel in het bijzonder. Want, schreef Blom, kijk eens naar de statistische gegevens over het aantal omgekomen Joden uit de tijdens de Tweede Wereldoorlog door nazi-Duitsland bezette landen:

‘Speciaal het Nederlandse cijfer valt dan op: ongeveer 75 procent, een alleen met Oost-Europese landen vergelijkbaar aandeel. Voor de andere West-Europese landen waren deze percentages: Noorwegen en België circa 40 procent, Frankrijk bijna 25 procent, terwijl zoals bekend de Joden uit het bezette Denemarken vrijwel allen wisten te ontkomen.’

‘Schuldige omstanders’

De intrigerende vraag waarom de overlevingskansen van Joden juist in ons land zo gering waren, heeft sinds 1945 een stroom van publicaties opgeleverd. Op een handjevol NSB’ers na, zo heette het aanvankelijk, had onze kleine maar dappere natie zich koppig tegen de jodenvervolging verzet. Helaas was de Duitse overmacht te groot en moesten we knarsetandend het onderspit delven.

In de tweede helft van de jaren zestig kantelde het beeld. Een nieuwe, ‘progressieve’ generatie Nederlanders verscheen op het toneel, en tot de talrijke zaken die deze jongeren hun ‘benepen’ en ‘burgerlijke’ (groot)ouders kwalijk namen, behoorde ook hun veronderstelde volgzaamheid in de jaren 1940-1945.

Want, zo heette het nu, als de tot aanpassing geneigde Nederlanders de Duitse bezetters al niet hadden geassisteerd bij de Holocaust, hadden ze wel de andere kant opgekeken toen de Joden werden weggevoerd. De oude verzetsmythe werd zo ingeruild voor wat wel de ‘mythe van de schuldige omstander’ is genoemd.

Bedwelmende geur

Schuld is voor de meeste mensen geen prettig gevoel. Je wilt er het liefst van verlost worden. Het Israëlische optreden tegen moslimterroristen in Gaza en Libanon komt daarbij goed van pas: door ‘de Joden’ van nu af te schilderen als ‘genocideplegers’ en ‘kindermoordenaars’ lijkt het opeens minder erg dat ‘wij’ tijdens de Duitse bezetting nauwelijks een vinger voor ze hebben uitgestoken. Zo verlossen we onszelf van wroeging over de vooral in Nederland zo catastrofaal verlopen jodenvervolging.

Zeker, er hangt een antisemitische putlucht in Nederland, met name ter linkerzijde van het politieke spectrum. Maar wat we ruiken, is waarschijnlijk ook de bedwelmende geur van ontsnappend schuldgevoel.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Door Israël te betichten van genocide en kindermoord proberen we onszelf te verlossen van schuldgevoel over de Holocaust verscheen eerst op Wynia's Week.

Wanneer een familie uitsterft, doet zich dat nog veel sterker voelen, en dat geldt ook nu de Rode Familie op het punt staat te verdwijnen. Op 13 juni is het zover: de Partij van de Arbeid zal dan samen met GroenLinks opgaan in Progressief Nederland (PN), roepnaam PRO.

Politieke koepel

De PvdA en voorloper SDAP vormden lange tijd de politieke koepel boven het pand van de Rode Familie. Als je de voordeur opendeed, kon je ook stuiten op een rode vakbond (het NVV), een rood dagblad (Het Vrije Volk) en een rode omroep (de VARA).

Die legden allemaal al eerder het loodje. Het NVV fuseerde in 1981 met de vakbond van de katholieken en ging verder als FNV. Daar zijn ze de laatste jaren vooral in het nieuws vanwege kelderende ledentallen en ruziënde bestuurders. Het Vrije Volk, tot halverwege de jaren zestig de grootste krant van Nederland, ging in 1991 samen met het Rotterdams Nieuwsblad op in het Rotterdams Dagblad, tegenwoordig een regionale editie van het AD. De VARA fuseerde in 2014 met pretomroep BNN en kondigde onlangs aan een omroephuis te willen vormen samen met Omroep Zwart.

Betere materiële levensomstandigheden voor de arbeidersklasse: met dat streven begon in het laatste kwart van de negentiende eeuw de geschiedenis van de Rode Familie. Maar het was nooit een doel op zichzelf. Er zat een cultuurpolitieke doestelling achter: de materiële welvaartsvergroting moest ten dienste staan van – en uiteindelijk leiden tot – ‘de verheffing van de mens’, zoals Joop den Uyl het in 1951 nog formuleerde. Dat klinkt, 75 jaar later, wat pathetisch, maar in essentie behelsde het verheffingsideaal niets meer – maar vooral ook niets minder – dan een op de maatschappelijke onderklasse gericht beschavingsoffensief.

Tegen de ‘maagmens’

Met name de erudiete essayist en politicus Jacques de Kadt (1897-1988) spande zich jarenlang in om de SDAP en de PvdA op dit punt bij de les te houden. ‘Het criterium van een maatschappij,’ schreef hij, ‘kan nooit zijn: hoe zijn de bezitsverhoudingen in die maatschappij, maar hoe leven de mensen in die maatschappij’. Waar het sociaal-democraten, zo vond De Kadt, in essentie om te doen moest zijn, was dat (ook) de ‘gewone man’ zich bezig kon gaan houden met ándere dingen dan de arbeid voor het materiële bestaan: ‘contact met het grotere en het hogere’, ‘geestelijke groei’, ‘het leiden van een groot, goed en schoon leven’. De hele samenleving zou daar uiteindelijk beter van worden.

Om die reden moesten sociaal-democraten zich volgens De Kadt te allen tijde teweer (blijven) stellen tegen de materialistische ‘maagmens’, voor wie het leven gelijk staat aan ‘in grote wagens rijden en brullen’ en die geen hoger ideaal kent dan ‘een warme stal, goed voer en een pretje op z’n tijd’. Het eigenlijke doel van het socialisme was immers het bestaan ‘zin te geven’.

Dit ‘cultuursocialisme’ waarvan De Kadt de hardnekkigste en meest welbespraakte verdediger was, was lange tijd springlevend. Een heel palet van sociaal-democratische organisaties maakte zich sterk voor de geestelijke en zedelijke verheffing van arbeiders en trachtte hen fatsoen, manieren, smaak en schoonheidszin bij te brengen. Van de Algemene Nederlandse Geheel-Onthouders Bond (ANGOB) tot de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC), van Arbeidersavondscholen tot Arbeiderskunstkringen en van de Nederlandse Arbeiders Sportbond (NASB) tot uitgeverij De Arbeiderspers.

In de jaren zestig kwam daar rigoureus verandering in. Van alle kanten kwam het streven naar geestelijke en zedelijke verheffing onder vuur te liggen. Het postmodernisme sloopte het onderscheid tussen lage en hoge cultuur. Michelangelo en Walt Disney vielen voortaan in dezelfde categorie en op de vraag of de Matthäus Passion beter was dan Sgt. Pepper bleek opeens geen zinnig antwoord meer te geven: de criteria die daar voorheen voor werden gebruikt, heetten nu opeens ‘relatief’. Gerard Reve prees de vocale kwaliteiten van de Zangeres Zonder Naam, de Haagse Post vergeleek de passeerbewegingen van Johan Cruijff met het danstalent van Rudolf Noerejev en wie, zoals Wim T. Schippers, een flesje limonade in zee leegde, mocht zich voortaan ‘kunstenaar’ noemen.

Net zo relatief als het verschil tussen hoge en lage cultuur bleek al gauw het verschil tussen beschaafd en ordinair gedrag. Krijtstreep of een trainingspak, ‘excellentie’ of ‘Ome Joop’, een tepelpiercing of een stropdas: het was eigenlijk allemaal ‘oké’, zolang je je maar ‘lekker’ voelde, je ‘eigen ding deed’ en ‘gewoon jezelf’ was.

Capitulatie

Voor beschavingsidealen was in dit platgetrapte tijdsgewricht geen plaats meer. Wie nog durfde te beweren dat er verschil bestond tussen smaak en wansmaak, fatsoen en onfatsoen, liep het levensgrote risico beschuldigd te worden van ‘betutteling’, ‘zedenprekerij’ en ‘paternalisme’.

Ook de PvdA capituleerde. Nieuw Links was er eind jaren zestig aan de macht gekomen, een beweging die zich niet in de laatste plaats van ‘oud links’ onderscheidde omdat ze het verheffingsstreven van de sociaal-democratie als ‘autoritair’, ‘elitair’ en ‘dus’ verwerpelijk beschouwde – voor zover het streven al niet werd verward met strenge godsdienstige mores waarmee opvallend veel Nieuw Linksers (Hans van den Doel, Han Lammers, Marcel van Dam, Arie van der Zwan) van huis uit bekend waren.

Jacques de Kadt keerde zich in 1969 walgend van de PvdA af en beëindigde zijn lidmaatschap. De legendarische oud-premier Willem Drees, toonbeeld van fatsoen, zelfbeheersing en daadkracht en eveneens een typische representant van ‘oud links’, volgde in 1971 zijn voorbeeld. Eigenlijk viel toen al het doek voor de Nederlandse sociaal-democratie.

Of komt er een revival?

PvdA-prominent Rob Oudkerk, voormalig Tweede Kamerlid en oud-wethouder van Amsterdam, deed vorige week een interessante onthulling. Er wordt, zei hij in het WNL-ochtendprogramma Goedemorgen Nederland, gewerkt aan een nieuwe sociaal-democratische partij die ervoor moet zorgen dat ‘afgehaakt Nederland weer aangehaakt raakt’.

Ouderwets-degelijk

Oudkerk ziet een partij voor zich ‘die sociale elementen in zich heeft, maar die ook bijvoorbeeld bij het asielbeleid zegt: jongens, tot hier en niet verder’. Een partij, kort en goed, ‘die op sociaaleconomisch vlak het vroegere links is, maar sociaal-cultureel veel conservatiever’.

Is dat het ouderwets-degelijke cultuursocialisme van Jacques de Kadt en zijn medestanders? Het lijkt er in elk geval méér op dan de met een hip scheutje antisemitisme aangelengde klimaat- en gendersoep die bij de elitaire wokepartij PRO op het menu staat.

Misschien dat de grafsteen voor de Rode Familie toch nog maar even in de opslag moet blijven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Liever de nieuwe partij van Rob Oudkerk dan de met een hip scheutje antisemitisme aangelengde gender- en klimaatsoep van PRO verscheen eerst op Wynia's Week.

Waarom bestaan politieke partijen eigenlijk? In de wetenschappelijke literatuur, schreef Koole, wordt vooral hun ‘intermediaire rol’ benadrukt: de partij als schakel tussen overheid en burger, tussen kiezer en gekozene en tussen regering en parlement. Dat kun je ook zien aan de vijf functies die van oudsher aan politieke partijen worden toegeschreven. Koole zette ze keurig op een rijtje:

(1) de articulatiefunctie: wensen en eisen van burgers worden door partijen opgepikt en op de politieke agenda gezet.

(2) de aggregatiefunctie: politieke partijen wegen deze wensen en eisen tegen elkaar af en voegen ze samen tot één programma met een coherente totaalvisie.

(3) de mobiliseringsfunctie: partijen bewegen burgers tot het lidmaatschap van hun organisatie en motiveren kiesgerechtigden om de gang naar het stemlokaal te maken.

(4) de socialisatiefunctie: door vorming en scholing worden partijleden geïntegreerd in het politieke bestel.

(5) de rekruterings- en selectiefunctie: politieke partijen werven en kiezen kandidaten voor publieke functies.

De PVV als buitenbeentje

In 2006, veertien jaar na de promotie van Koole, richtte ex-VVD’er Geert Wilders een partij op die slecht in dit schema lijkt te passen. De PVV is immers geen ledenpartij, maar een vereniging met besloten karakter – met Wilders als enige lid.

Is de PVV om die reden een ondemocratische partij? Je hoort het vaak zeggen, maar het is een beetje een mal verwijt. Want natuurlijk is niet het toelatingsbeleid voor leden bepalend voor het democratische gehalte van een politieke organisatie, maar de doelen die worden nagestreefd.

Precies om die reden stond bijvoorbeeld de NSB van Anton Mussert te boek als een ondemocratische partij, hoewel iedereen er lid van kon worden. Idem dito bij de voormalige CPN: leden waren daar van harte welkom en vergaderden er lustig op los. Maar omdat de marxistische beginselen van de partij haaks stonden op de fundamenten van ons parlementaire bestel, werden communisten slechts zelden aangemerkt als democraten.

Een ander verwijt dat de PVV vaak is gemaakt, lijkt zo op het eerste gezicht meer hout te snijden. Want hoe zit het met de rekruterings- en selectiefunctie van een politieke partij zonder leden? Bij gebrek aan netwerk beschikt de PVV, zo bleek toen de partij in 2024 voor het eerst ging meeregeren, nauwelijks over capabele kandidaten die naar voren kunnen worden geschoven als minister of staatssecretaris.

Met name de toenmalige oppositiepartij D66 maakte daar een groot punt van. PVV-asielminister Marjolein Faber werd door Rob Jetten zelfs ‘een schande voor het ambt’ genoemd. D66 bleek de kwestie dermate belangrijk te vinden dat Tweede Kamerlid Joost Sneller vorig jaar het voorstel deed om politieke partijen te verplichten tot het toelaten van leden.

Beloning voor slecht gedrag

Zelf had D66 op 1 januari ruim 36.000 leden, aanzienlijk meer dan de coalitiepartners CDA (28.891) en VVD (22.483). Beschik je dan ook als vanzelf over een netwerk van bekwame kandidaat-bewindslieden? De jongste kabinetsformatie was een mooie test.

D66-Tweede Kamerlid Nathalie van Berkel, die door haar partij was voorgedragen als staatssecretaris van Financiën, trok zich kort voor de beëindiging van de regeringsploeg terug. Even eerder onthulde de Volkskrant dat ze haar cv schaamteloos had opgepoetst.

De comeback van Stientje van Veldhoven, die in de in de nadagen van het derde kabinet-Rutte als een dief in de nacht haar staatssecretariaat verliet voor een baantje bij een organisatie die door haar ministerie werd gesubsidieerd, liet zich interpreteren als een beloning voor slecht gedrag. Had Rob Jetten echt geen betere klimaatminister in huis?

Op Landbouw, dankzij het stikstofdossier misschien wel het zwaarste ministerie van allemaal, schoof D66 een 34-jarige wethouder uit Deventer naar voren: Jaimi van Essen. Hij liet meteen verstek gaan op een zaterdagse bijeenkomst met boeren, burgers, vissers en ondernemers, omdat hij onder meer de verjaardag van zijn zoontje wilde vieren. Snapt Van Essen, zo was toen de vraag, dat hij zitting heeft in een minderheidskabinet dat wil (en moet) ‘investeren in draagvlak’, zoals dat heet, niet in de laatste plaats voor nieuwe stikstofmaatregelen die op het platteland slecht zullen worden gepruimd?

Ook ‘Mager Mannetje’ van het eerste uur Sjoerd Sjoerdsma, die als Tweede Kamerlid China niet in mocht, belandde op het kabinetspluche, nog wel als minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. ‘De drankroddelaar is de verpersoonlijking van alles waar D66 enkele jaren geleden zo om gehaat werd, in Den Haag en ver daarbuiten,’ constateerde Wouter de Winther in De Telegraaf. ‘Dat Sjoerdsma binnen de D66-bubbel een held blijft, is wellicht geen verrassing. Dat de premier een blinde vlek heeft voor het sentiment buiten zijn eigen comfortzone, belooft niettemin weinig goeds.’ Het recente gedoe rond de Nederlandse UNRWA-subsidie bewees dat Sjoerdsma zijn achterbakse streken nog niet is verleerd.

Gebrek aan ervaring

Onder de ruim 36.000 D66-leden bleek zich geen geschikte minister van Volkshuisvesting te bevinden, toch een cruciale post in tijden van ongekende woningnood, zeker voor een partij die tijdens de verkiezingscampagne honderdduizend nieuwe huizen per jaar en tien nieuwe steden beloofde.

De keus van Jetten viel uiteindelijk op een partijloze luchtmachtgeneraal die zich alsnog snel bij D66 aansloot: Elanor Boekholt-O’Sullivan. Haar gebrek aan politieke ervaring bleek meteen toen een ambtenaar de beantwoording van Kamervragen van haar moest overnemen. Vervolgens probeerde de minister de contouren van haar beoogde woonbeleid uit de doeken te doen in een Britse krant, waarbij ze een verzonnen kletsverhaal afstak over douchemuntjes. De enige indruk die Boekholt-O’Sullivan tot dusverre in Den Haag heeft gemaakt, is dat ze vele maten te klein is voor het landsbestuur.

Heeft de ledenpartij D66 betere ministers in huis dan de eenmanspartij PVV? Het antwoord moet zijn dat Rob Jetten dat nog niet heeft bewezen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Heeft D66 (36.000 leden) betere ministers in huis dan de PVV (1 lid)? Dat is door Rob Jetten nog niet bewezen verscheen eerst op Wynia's Week.

In dat kader werd onlangs op Cvandaag de stelling geponeerd dat Nederland dringend behoefte zou hebben aan zogenoemde ‘huiskerken’. In het Nieuwe Testament, zo luidde de toelichting, kwamen gelovigen gewoon samen in huizen. ‘Geen kathedraal, uitgebreide organisatie of professionele lichtinstallatie. Gewoon mensen rond een tafel om samen te eten, te bidden en voor elkaar te zorgen. De tijd is rijp om die eenvoud opnieuw serieus te nemen.’

Zou het?

Voor talloze Nederlanders – gelovig of niet – is het vaak de eerste toeristische activiteit die ze in een vreemde stad ondernemen: het bezichtigen van een oude kerk, kathedraal of basiliek. Wie zo’n antiek, eeuwenoud godshuis binnengaat, snapt vaak meteen waarom het in zo’n gebouw draait: je ziet het, je voelt het, je ruikt het en je hoort het, zelfs als het er doodstil is. Woorden zijn er meestal niet voor en zijn er – zo weten de liefhebbers – ook niet voor nodig.

Cultuurbarbarij

Op zo’n betoverende religieuze piekervaring hoeft niemand te rekenen bij het bezoeken van kerkgebouwen van meer recente datum. Sterker nog: voor bijkans alle godshuizen die in het naoorlogse Nederland uit de grond zijn gestampt, geldt dat ze passen in het rijtje architectonische misverstanden waartoe ook de galerijflat, het drive-in-huis, de wokkelwoning en het woonerf behoren. En hoe vaak deze ‘eigentijdse’ kerkgebouwen ook ‘Open Hof’ of ‘Ontmoetingskerk’ mogen heten, ze lijken steevast op Noord-Koreaanse gymzalen met een door de koster getimmerde kansel. Dat Gods Geest er zou willen rondwaren lijkt – bijgevolg – onvoorstelbaar. Maar het is dus allemaal nog niet goedkoop, dom en lelijk genoeg en daarom moeten er ‘huiskerken’ komen.

Cultuurbarbarij is in christelijk Nederland helaas geen onbekend verschijnsel. Nog een tweede voorbeeld.

Zelfs voor de grootste atheïsten staat het als een paal boven water: de in 1637 gepubliceerde Nederlandse vertaling van de Bijbel is een literair monument van de allerhoogste orde. Omdat de toenmalige Staten-Generaal het project bekostigde, is het pronkstuk bekend komen te staan als de ‘Statenbijbel’. Miljoenen Nederlanders groeiden de afgelopen eeuwen met deze Bijbelvertaling op, en putten er in moeilijke momenten troost uit. En wat te denken van de talloze Nederlandse schrijvers en dichters die aan de Statenbijbel hun gevoel voor taal, stijl en compositie ontleenden?

Scala aan literaire vormen

Toen Jan Wolkers in 1959 in het literaire tijdschrift Tirade zijn eerste verhalen publiceerde, meenden sommige critici dat hij – om zo goed te kunnen schrijven – vast vele jaren in stilte had geoefend. ‘Niets was minder waar,’ zei Wolkers in 1988 in een lezing op de Buchmesse van Göteborg, ‘maar ik liet het maar zo’.

‘Hoe had ik,’ vervolgde Wolkers, ‘kunnen uitleggen dat mijn voorbereiding op het schrijverschap eigenlijk al prenataal een aanvang had genomen? Dat ik tot aan mijn zeventiende jaar, toen ik het ouderlijk huis verliet, niet zozeer gesticht was door een heilsboodschap als wel onderwezen in de wetten van dramaturgie, poëzie en dialoog. Dat ik dagelijks als het ware gebombardeerd was met een scala aan literaire vormen. Dat de kennis van de mens mij met de paplepel ingegoten was. En dat ik, nog voordat mijn eerste baardharen doorkwamen, al alles afwist van incest, sodomie, broedermoord, het gruwelijkste bedrog en het verachtelijkste verraad. Maar dat ik toch door de Bijbel, door die godsdienstige opvoeding, geleerd heb om alles zinvol te beleven en te zien. Om te leven alsof ik onsterfelijk ben terwijl ik me er tezelfdertijd van bewust ben dat ik ieder moment in de aarde weg kan zakken om voor eeuwig tot stof terug te keren.’

Een calvinistische jeugd met dagelijkse lezing uit de Statenbijbel was volgens Wolkers het beste wat hem als schrijver in spe was overkomen. Op zo’n juweel zullen de Nederlandse kerken dus wel uitermate zuinig zijn, zo zou je – zelfs als buitenstaander – kunnen denken.

Tutoyerende Jezus

Maar niets is minder waar. De meeste protestantse kerken schakelden in de jaren vijftig van de vorige eeuw over op een modernere vertaling, verzorgd door het Nederlands Bijbelgenootschap (NBG). Maar omdat ook die versie van de Heilige Schrift al gauw weer ouderwets werd bevonden, zag in 2004 de zogenoemde ‘Nieuwe Bijbelvertaling’ (NBV) het licht.

Resultaat van dit ‘interconfessionele’ project? Het persoonlijk voornaamwoord ‘gij’ bleek te zijn gesneuveld – Jezus tutoyeerde voortaan zijn discipelen – en Jakob en Esau ‘weenden’ in het 33ste hoofdstuk van Genesis niet meer bij hun weerzien, maar lieten, alsof ze zojuist de finale van The Voice hadden gewonnen, ‘hun tranen de vrije loop’. Ook bleek het zesde van de Tien Geboden getransformeerd van het plechtige ‘Gij zult niet doodslaan’ tot de dienstaanwijzing ‘Pleeg geen moord’.

‘De Bijbel,’ zo concludeerde Rob Schouten in Trouw, ‘is in deze vertaling verwerkt tot hapklare brokken voor de bijdetijdse lezer. Voordeel is dus dat we het voortaan makkelijker begrijpen, maar tegen inlevering van een flinke portie verbijstering, huivering en ontzag.’ Maar verbijstering, huivering en ontzag, waren die drie dingen nu niet juist het unique selling point van het Woord van God?

Niet veel goeds

Al in 2021 verscheen een ‘verbeterde versie’ van de Nieuwe Bijbelvertaling met liefst 12.000 wijzigingen: de ‘NBV21’. Ondertussen werd in 2010 – Jan Wolkers hoefde het gelukkig niet meer mee te maken – ook een ‘revisie’ van de monumentale Statenvertaling gepubliceerd: de ‘Herziene Statenvertaling’ (HSV).

Aan de vruchten herkent men de boom, zo luidt een bekend bijbels principe: ‘Iedere goede boom brengt voort goede vruchten, en een kwade boom brengt voort kwade vruchten.’ Gelet op de hedendaagse bouwkundige en literaire voortbrengselen van kerkelijk Nederland kan dat niet veel goeds betekenen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het is niet aardig om te zeggen, zo vlak voor Pasen, maar behalve kleiner wordt kerkelijk Nederland ook steeds dommer, goedkoper en lelijker verscheen eerst op Wynia's Week.