Oud-Kamerlid en ex-bewindsman van Defensie Gijs Tuinman treedt binnenkort weer in militaire dienst. Hij keert als reservist terug in een ‘operationele functie’ bij het Korps Commando Troepen. Bij deze Special Forces heeft Tuinman eerder gediend en verwierf hij, tijdens zware gevechten eind 2009 in Afghanistan, de hoogste dapperheidsonderscheiding.

In 2014 werd hij door koning Willem-Alexander voor uitzonderlijke ‘moed, beleid en trouw’ tot ridder in de Militaire Willems-Orde geslagen. Logisch dat de commando’s Tuinman graag terug willen hebben. Maar voor het zover is, moeten nog twee lastige Haagse hobbels worden genomen.

Streng op de regelgeving

Tuinman was staatssecretaris op Defensie en vanwege het integriteits- en ‘anti-draaideur’-beleid mag hij voorlopig niet meer voor dat departement gaan werken. Als hij het toch wil, moet hij groen licht krijgen van het Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers (ARPA).

Dat college let bijzonder streng op de regelgeving. Terecht, want niemand wil dat oud-bewindslieden misbruik maken van hun vorige ambt om eens lekker zakken te vullen. Het ARPA kan er dus ook voor zorgen dat een onderscheiden oorlogsheld niet mag terugkeren naar zijn oude dienstonderdeel, omdat hij zich anderhalf jaar lang als bewindsman verdienstelijk maakte voor Defensie. De enige mogelijkheid is dan nog dat premier Rob Jetten ingrijpt en ontheffing verleent.

Tweede hobbel is dat Tuinman genoegen neemt met de rang van kapitein. Dat valt niet goed bij Defensie, want hem komt de veel hogere rang van luitenant-kolonel toe. Toen hij zich in 2023 kandidaat stelde voor de Tweede Kamer namens de BBB, moest hij weg bij Defensie. Hij zwaaide af in de rang van luitenant-kolonel. Hij verwierf toen het recht om na het Kamerlidmaatschap bij het leger terug te keren in zijn oude rang. Maar doordat Tuinman ook nog een jaar staatssecretaris en een half jaar demissionair staatssecretaris was, geldt dat opeens niet meer.

Tuinman zegt terug te willen naar het leger ‘in een functie waar behoefte aan is’. Aangezien er bij het Korps Commando Troepen een tekort is aan mensen met ‘operationele ervaring’ (een eufemisme voor gevechtservaring), wordt dat dus geen bureaufunctie. Het geld interesseert hem niet. Hij wil als kapitein terug de dienst in.

Kapitein klinkt voor buitenstaanders erg prestigieus, maar het is een van de lagere officiersrangen. Hoger dan luitenant, lager dan majoor. Het was overigens ook de rang die Tuinman in 2009 had tijdens zijn heldhaftige optreden in Afghanistan.

Maar – en hier ontstaat de Haagse hobbel – een dergelijke demotie wringt met de gewoonte bij Defensie om een mooie reservistenstatus toe te kennen aan oud-bewindslieden. Het departement pleegt ministers en staatssecretarissen kort na hun aftreden namelijk te bedanken voor de moeite door ze te rekruteren als reservist. Na een korte militaire basistraining van twee keer vijf dagen wordt hen een voorname officiersrang toegekend. Als ministers van Defensie niet teruggaan naar de Tweede Kamer, worden ze na hun aftreden kolonel. Ex-staatssecretarissen worden luitenant-kolonel. Dat is één rang lager. Want verschil moet er zijn, natuurlijk.

Status in de burgermaatschappij

De oud-bewindslieden vinden die officiersrangen prachtig, want het geeft hen ook in de burgermaatschappij status. Daar is niks mis mee. Als minister en staatssecretaris krijgen ze massa’s kritiek en, zeg maar gerust, een enorme hoeveelheid drek over zich heen. Maar naderhand dragen ook zij zo’n prachtig uniform en dat maakt ze ineens… tja, onaantastbaar.

Wie de democratie een warm hart toedraagt, moet dit soort symboliek niet onderschatten. Hoe je ook over hun beleid denkt, de gewezen bewindslieden hebben het land vol overgave gediend en zich daarbij nogal eens in gevaarlijke omstandigheden begeven. Daar mag best iets tegenover staan en dit kost de belastingbetaler vrijwel niets.

Kolonel Ollongren

Opvallend is wel hoe snel zo’n militaire rang wordt toebedeeld. In juli 2024 trad minister Kajsa Ollongren (D66) terug als demissionair-minister. Amper een paar weken later werd zij beëdigd als reservist en kreeg ze haar kolonelsrang bij de luchtmacht. Haar staatssecretaris Christophe van der Maat (VVD) trad eveneens in juli 2024 af en werd een jaartje later ingelijfd als luitenant-kolonel bij de landmacht. ‘Vandaag ben ik beëdigd als reservist en eerder deze week bevorderd tot luitenant-kolonel,’ schreef hij op 13 september 2025 op zijn LinkedIn-pagina. Curieuze volgorde: eerst de hoge officiersrang, daarna toetreding tot het reservistenkorps.

Hanke Bruins Slot (CDA) – voormalig Kamerlid, oud-minister van Binnenlandse Zaken en vanaf eind 2023 tot juli 2024 demissionair-minister van Buitenlandse Zaken in het toen snel afbrokkelende kabinet-Rutte IV – werd in februari 2025 zelfs generaal-majoor bij de artillerie van de landmacht. Zij was weliswaar vanuit de krijgsmacht naar de politiek gegaan en ze had eerder in de rang van kapitein een periode in Afghanistan gediend op de Pantserhouwitser, maar dit was hoe dan ook een militaire bliksemcarrière. Daar kon Der Hauptmann von Köpenich nog een puntje aan zuigen.

Defensie stelt dat oud-politici niet zullen worden ingezet voor het dagelijkse militaire werk, maar dat ze vanwege een ‘specifieke deskundigheid’ toetreden tot de gelederen der reservisten. Zo werd onlangs ook koningin Máxima gerekruteerd en bevorderd tot luitenant-kolonel van de landmacht. Prinses Amalia is korporaal, een trapje hoger dan soldaat.

Zou het kunnen dat die eervolle rangen voor ex-bewindslieden ook een zeker beloningselement in zich dragen? Dat de ambtelijke staf zo’n benoeming voorkookt om een politicus in zijn of haar nadagen nog even te behagen? Dat alvast een officiersrang wordt voorbereid teneinde de bewindslieden in te palmen, misschien?

Officieel is daar natuurlijk geen sprake van. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan en de snelheid waarmee vers aantredende bewindslieden een paraafje voor ‘gezien’ moeten zetten onder het toekennen van de officiersrang aan hun voorgangers, doet op zijn minst vermoeden dat het bijbehorende uniform reeds vóór de machtswisseling werd geregeld.

Hoe geëngageerd de oud-bewindslieden als reservist ook aan de slag gaan, dat voorsorteren maakt het ook een beetje klef. Het is sowieso strijdig met de ARPA-regel dat je als bewindspersoon niet alvast toekomstige functies mag bedisselen. Het Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers is daar op zijn website heel duidelijk over.

Politieke treintjes

In het geval van D66’er Ollongren is het ook vreemd dat ze – eenmaal benoemd als kolonel van de Koninklijke Luchtmacht – zwaar ging lobbyen bij haar partijleider Rob Jetten om luchtmacht-collega luitenant-generaal Elanor Boekholt-O’Sullivan in het daaropvolgende kabinet benoemd te krijgen. De vooral in D66-kringen goed ingevoerde NRC schreef aan het slot van de kabinetsformatie (februari 2026) dat Boekholt ‘op voordracht’ van Ollongren werd uitverkoren tot minister van Volkshuisvesting in het kabinet van D66-premier Rob Jetten.

Zoiets kan natuurlijk, je mag je partijleider aan kandidaten helpen. Maar het is opnieuw strijdig met de letter van de ARPA-regels en het wekt de verkeerde indruk van ‘politieke treintjes’, waarbij de benoeming van de een weer uitmondt in de promotie van de ander.

Aan de andere kant, het militaire bedrijf houdt van vaste rituelen en die reservistenrang is er zo een. In 2018 werd de eerder afgetreden minister van Defensie, Jeanine Hennis, ook al benoemd tot kapitein-luitenant ter zee bij de marine. (Deze rang is vergelijkbaar met luitenant-kolonel bij de andere krijgsmachtdelen). Elke minister en elke staatssecretaris van Defensie doet enorm zijn of haar best en het is fijn dat ze zich blijven inzetten voor een ‘weerbaar’ Nederland. Voor de VVD-ministers Klaas Dijkhoff en Ruben Brekelmans lag het anders. Zij werden na hun ambtsperiode op Defensie fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer en dan kun je er zo’n reservistenbaantje niet bijhebben.

Daar wringt het dus niet. Maar wel bij de politici die niet terugkeren in de Kamer. Van de een op de andere dag leggen ze een ontzaglijke drukke baan neer. Om niet achter de geraniums te verdwijnen, slaan ze aan het solliciteren en daarbij botsen ze op starre ARPA-regels. Oud-bewindslieden moeten zelf melding maken van sollicitaties en kunnen op de website van het Adviescollege een ‘zelftest’ doen. Kan hun nieuwe job door de beugel?

In het rijtje ‘Belangrijke risico’s voor belangenverstrengeling’ staat als eerste: ‘Het beïnvloeden van toekomstige carrièrekansen tijdens het ambt (voorsorteren).’ Daarnaast mag de oud-bewindspersoon zijn opgedane kennis, contacten en ervaringen niet gebruiken om (de voorbereiding van) lobbyactiviteiten te ondersteunen. Hij of zij mag evenmin belangen vertegenwoordigen ‘die haaks staan op de oude politieke rol’. Ook mag geen vertrouwelijke informatie worden gebruikt die kan leiden tot oneerlijke concurrentievoordelen voor de nieuwe werkgever. Pas na een ‘afkoelingsperiode’ van twee jaar ben je vrij man of vrije vrouw en val je buiten het ARPA-gareel.

Tot het zover is, ben je dus aan strakke regels gebonden. Geeft ARPA een negatief advies en trek je je terug als sollicitant naar die droomfunctie, dan blijft alles onder de pet. Maar als je de nieuwe functie aanvaardt, wordt openbaar gemaakt hoe ARPA erover dacht. Daarop gaan media dan weer analyse plegen en voor je het weet wordt een geur van belangenverstrengeling verspreid. Ook de nieuwe werkgever is daar niet blij mee, want zijn bedrijf of instelling kan zomaar in een kwade reuk komen te staan.

Vrees voor imagoschade

Een minister uit het vorige kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB vertrouwde mij toe te zijn benaderd door een headhunter, met succes een sollicitatie te hebben afgerond en feitelijk al te zijn aangenomen. Op het allerlaatste moment ging die nieuwe baan toch niet door, want het betrokken bedrijf durfde het niet aan. Dat had niks te maken met de persoonlijke kwaliteiten van de oud-minister, maar met de vrees voor imagoschade. De onderneming was bang dat een benoeming door de verplichte ARPA-procedure veel media-aandacht zou krijgen, waarna opiniemakers allerlei verdachtmakingen over het bedrijf zouden uitstorten.

Zuur voor de oud-minister en in strijd met een gezonde werking van de democratie. Wie ooit voor een protestpartij als PVV of BBB aantreedt in een bestuursfunctie of zelfs maar in een door ‘extreem-rechts’ gedoogd kabinet durft te stappen, zal naderhand worden gestraft met een feitelijk beroepsverbod, dat via de linkse media wordt afgedwongen. Dat staat niet in de ambtsinstructies, maar daar komt het praktisch wel op neer.

Eigen terrein

In principe gelden de ARPA-regels alleen voor het eigen beleidsterrein. Ben je bijvoorbeeld minister van Onderwijs geweest, dan mag je dus niet in een universiteitsbestuur gaan zitten, maar je kunt wel in de gezondheidssector aan de slag. Voor die officiersrangen van Defensie geldt dat in principe ook. Oud-ministers van Defensie zijn niet welkom, want dit is hetzelfde ministerie. Maar hier wordt een uitzondering gemaakt en verleent de premier ontheffing. Het zijn per slot reservisten.

Toch riekt het naar enige willekeur. Waar ARPA heel streng is en bij voorbeeld ook spreekt van belangenverstrengeling als een oud-minister een baantje wil op een belendend beleidsterrein waarmee hij zijdelings te maken had, is het adviescollege op andere momenten juist erg soepel. Zeker als het gaat om internationale functies.

Oud-minister Kajsa Ollongren bij voorbeeld, werd in juni 2025 – dus nog geen jaar na haar aftreden – speciaal vertegenwoordiger voor de mensenrechten van de Europese Unie, terwijl ze op Defensie diezelfde mensenrechten hoog in het vaandel voerde.

NSC-minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp trad in augustus 2025 af en werd, een jaar plus een week later, EU-ambassadeur in China, een land waarmee hij vanuit Den Haag ook het nodige te stellen had.

CDA’er Bruins Slot had op Buitenlandse Zaken volop met Defensie te maken, zij was eerstverantwoordelijke voor militaire missies. Ook op Binnenlandse Zaken was zij uiteraard betrokken bij de inzet van militairen in eigen land.

Christophe van der Maat (VVD) richtte na zijn aftreden het adviesbureau Van der Maat & Partners op. Hij werkt – blijkens zijn LinkedIn-pagina – veelvuldig voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Wat doet hij daar precies? Hij schrijft adviezen over militaire transporten en de daarvoor benodigde infrastructuur. Je ziet hem zelfs op de foto met legertrucks.

Alles blokkeren kan niet

In al deze gevallen doet ARPA nergens moeilijk over. Tot zover dus de starre regeltjes.

Dat is te billijken. Alles heeft tegenwoordig met Defensie en Weerbaarheid te maken. Geen minister of hij/zij komt met militaire belangen in aanraking, vanwege de donkere geopolitieke wolken. Elk serieus bedrijf is ermee bezig, al was het maar om cyberdreiging te weerstaan. Bij een 100 procent strikte toepassing van de ARPA-regels, kan dus geen enkele minister nog voor een bedrijf gaan werken.

Omgekeerd kan geen enkele onderneming of instelling nog een voormalig bewindspersoon van Defensie inhuren, want direct of indirect was hij/zij al bij die zaak betrokken gedurende de ambtsperiode. Als je heel stipt bent, moet je alles blokkeren en dat kan ook weer niet.

Geldschieter

Gijs Tuinman stuit hier nu ook op. Na ruim een half jaar thuiszitten, wil hij – naast dus die rol als reservist bij de commando’s – met een eigen bedrijf aan de slag. Hij wil doen ‘waar ik altijd al mee bezig was: Nederland veiliger en weerbaarder maken’.

Een potentiële opdrachtgever van Tuinmans BV is Savin Credit for Defence Fund. Dit is een erkende financiële instelling die wil optreden als geldschieter voor bedrijven in de defensie-industrie, tevens als intermediair tussen grote institutionele beleggers en innovatieve defensiebedrijven. Het is precies de commerciële activiteit waarop Defensie zit te wachten, want de militaire maakindustrie moet dringend opschalen en zit enorm verlegen om werkkapitaal.

Maar zal ARPA deze nevenactiviteit van oud-staatssecretaris Tuinman en zijn advies-BV pruimen? Of krijgt de oorlogsheld de deksel op zijn neus? Het adviescollege staat onder leiding van voormalig minister van Defensie Ank Bijleveld (CDA). Zij is overigens geen reserveofficier. Marco Pastors (Leefbaar Rotterdam, JA21) is een van de collegeleden. Van hen heeft Tuinman weinig te duchten. Maar op de website staat ook D66’er Alexander Rinnooy Kan prominent in beeld, samen met een aantal academische bestuurskundigen en juristen.

Ridder van het slagveld

Gaat een gedecoreerde oorlogsheld de confrontatie aan met zo’n uiterst politiek correct gezelschap, dan weet je eigenlijk bij voorbaat wie er aan het kortste eind trekt. Tuinman is Ridder van het slagveld en dan ben je tegen heel veel dingen opgewassen, maar niet per se tegen de redeneringen van zo’n scherpzinnige Willems-Orde van de ronde schrijftafel.

Misschien loopt het dit keer toch anders. Want als het adviescollege die kapiteinsrol en dat adviesbedrijf van Tuinman gaat blokkeren, dan trekt het onvermijdelijk ook die fraaie traditie van reserve-uniformen voor de gewezen bewindslieden van Defensie ondersteboven. Dat kan natuurlijk niet. Als je coulance betracht tegenover de generaal-majoor en de kolonel, moet je ook soepel zijn voor de kapitein.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom D66-kolonel Ollongren door Defensie heel anders wordt behandeld dan oorlogsheld Tuinman (ex-BBB) verscheen eerst op Wynia's Week.

Massale bewapening

Twee keer eerder, in de twintigste eeuw, bewapende Duitsland zich massaal. In beide gevallen was dat voorafgaand aan een wereldoorlog. In de jaren voor de Eerste Wereldoorlog werd staal- en wapenproducent Krupp de grote monopolist in het toenmalige keizerrijk – daarbij aangespoord door de Duitse keizer zelf – en bouwde het zo’n beetje alle toenmalige bewapening: van complete slagschepen tot kanonnen en munitie. Rivalen werden door Krupp ondermijnd en stiekem opgekocht, zoals de kleinere maar innovatieve fabriek van Ehrhardt – later bekend als Rheinmetall.

In de jaren dertig bouwde Nazi-Duitsland opnieuw een groot leger op en weer kreeg Krupp een sleutelrol, al waren er inmiddels ook andere wapensystemen – zoals gevechtsvliegtuigen en tanks – en andere bedrijven in beeld. En nu, in de jaren twintig van deze eeuw, is het land opnieuw aan het herbewapenen geslagen en lijkt het het grootste en machtigste conventionele leger van Europa te krijgen.

Sinds de Russische inval in Oekraïne in 2022 is de Duitse defensie een hoognodige inhaalslag begonnen. Orders voor eigen gebruik en voor Oekraïne – vooral munitie, luchtverdediging, sensoren en pantservoertuigen – zijn verveelvoudigd. Krupp zelf bestaat niet meer, maar haar oude dochterbedrijf Rheinmetall is nu de barometer van de transformatie van de Duitse defensie-industrie. In 2025 boekte het bedrijf een omzet van bijna 10 miljard, een stijging van bijna 30% ten opzichte van 2024. Voor dit jaar groeit de omzet naar verwachting opnieuw met minstens 30%.

Maar het gaat niet alleen om orders. Een van de belangrijkste veranderingen sinds 2022 zit hem in het feit dat de Duitse defensiesector over de hele linie nieuwe industriële capaciteit opbouwt. Kijk naar de nieuwe munitiefabriek van Rheinmetall in Unterlüß, waar met bijna €500 miljoen investering ongeveer 500 directe banen zijn geschapen en 350.000 155-mm granaten per jaar kunnen worden gemaakt. Rheinmetall wil rond 2030 wereldwijd ongeveer 1,5 miljoen 155-mm granaten per jaar produceren. Ter vergelijking: de productie van die granaten steeg van 70.000 in 2022 naar – zo is de verwachting – ongeveer 1,1 miljoen in 2027, een spectaculaire capaciteitsuitbreiding. Die industriële opbouw is daarmee geen tijdelijke Oekraïne-piek meer, maar een structurele industriële expansie.

Industriële herstructurering

Rheinmetall heeft ook buiten Duitsland de productiecapaciteit voor uiteenlopende defensieproducten sterk uitgebreid, onder meer in Spanje, Hongarije, Litouwen, Australië, Zuid-Afrika, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Daarmee bouwt het concern bewust aan een Europees en wereldwijd productienetwerk. En Rheinmetall is niet het enige bedrijf dat deze strategie voert. De Duitse defensie-industrie richt zich niet alleen op orders van de eigen overheid en op export vanuit eigen land, maar creëert rond de Duitse moederbedrijven een internationaal netwerk van productievestigingen. Dat biedt een belangrijk strategisch voordeel: deze buitenlandse faciliteiten kunnen in de toekomst ook voor andere klanten produceren, zonder dat daarvoor de productiecapaciteit in Duitsland hoeft te worden aangesproken.

De Duitse defensie-industrie, waarvan Rheinmetall slechts één voorbeeld is, is in feite bezig aan een industriële herstructurering: bestaande wapenbedrijven groeien zeer snel, automobielbedrijven en toeleveranciers schuiven gedeeltelijk richting defensie, er worden nieuwe fabrieken gebouwd, buitenlandse bedrijven vestigen zich in Duitsland en Duitse concerns bouwen tegelijk capaciteit op in andere Europese landen.

Geen compleet nieuwe fabrieken

Ja, Duitsland wordt nu zelf ook een vestigingsland voor de internationale defensie-industrie. Buitenlandse topbedrijven, zoals onder meer het Noorse Kongsberg en het Zuid-Koreaanse Hanwha Aerospace, vestigen activiteiten in Duitsland of zoeken Duitse productiepartners.

Duitsland heeft inmiddels voldoende geld gereserveerd en orders uitgezet bij die industrie. De bottlenecks zitten in het verkrijgen van voldoende personeel, machinecapaciteit, explosieven, chemicaliën en andere materialen, motoren, elektronica, vergunningen, elektriciteit/infrastructuur en gespecialiseerde toeleveranciers. Dat betekent dat de groei van de sector waarschijnlijk steeds meer via overnames, joint ventures en conversie van bestaande industriële capaciteit zal plaatsvinden, en minder door het bouwen van compleet nieuwe fabrieken.

Duitsland heeft immers een enorme industriële infrastructuur die technisch uitstekend aansluit bij defensie: producenten van staal, aluminium, composieten, machines, keramiek, hydraulische systemen, motoren, transmissies, kabels, optica, elektronica, sensoren, software, naast automotive productielijnen, kwaliteitscontrole en logistiek: eigenlijk alles wat je nodig hebt voor een uitdijende defensie-industrie. De Duitse auto-industrie heeft bovendien zoals bekend een probleem: de traditionele productievolumes staan onder druk en capaciteit komt beschikbaar voor andere doeleinden.

Rheinmetall kondigde in februari 2025 aan twee voormalige Duitse automotive-fabrieken, in Berlijn en Neuss, om te vormen tot defensieproductielocaties. KNDS Deutschland doet iets vergelijkbaars met haar toeleveringsketen en opende in april 2026 in München een nieuwe productielijn voor haar Boxer pantservoertuigen in partnerschap met Dräxlmaier, een grote Duitse automotive supplier. Die gaat tien Boxer aandrijfmodules per maand produceren.

Duitse economie groeit weer

Het zal daarom niet verbazen dat de defensie-industrie sinds 2025 merkbaar zwaarder is gaan wegen in de Duitse economie. In 2026 is de sector zelfs zeer waarschijnlijk mede verantwoordelijk voor de omslag van jarenlange stagnatie naar lichte groei bij onze oosterburen, al is de sector nog lang niet groot genoeg om dé groeimotor van Duitsland te worden.

Wat gebeurt er nu? In het vierde kwartaal van 2025 groeide de Duitse Wirtschaft weer, met een nog wat magere 0,2%. Maar in het eerste kwartaal van dit jaar kwam daar nog eens een groei van 0,4% bij en in het tweede kwartaal nog eens 0,3%. Dat lijkt klein, maar voor Duitsland is het belangrijk en is het een keerpunt: de economie groeit weer, terwijl de industriële basis lange tijd onder druk stond. En defensie speelt daar rechtstreeks én indirect in mee. Want tegelijk met deze groei steeg de overheidsconsumptie, zegt het Statistisches Bundesamt (Destatis), door hogere federale uitgaven. En daar horen de fenomenaal gegroeide defensie-uitgaven natuurlijk bij.

Zichzelf versterkende groeicyclus

De Duitse herbewapening fungeert daarmee gedeeltelijk als een industriële stimulerings-politiek. Niet omdat Berlijn dat oorspronkelijk als economisch stimuleringsprogramma heeft bedacht, maar omdat defensie nu vraag creëert richting toeleveranciers in delen van de industriële economie die onder druk staan. Wat betekent dat voor de toekomst?

Als Duitsland de komende jaren in dit tempo blijft investeren in defensie én in de bijbehorende industriële capaciteit, kan een zichzelf versterkende groeicyclus ontstaan. Duitsland beschikt immers al over een van de grootste en meest complete industriële ecosystemen ter wereld. De Duitse defensie-industrie zou daardoor tussen 2026 en 2035 kunnen uitgroeien tot een sector met €150–200 miljard aan jaarlijkse directe en indirecte economische activiteit, vergelijkbaar met de omvang van een middelgrote Duitse industriële cluster. Als je ook de toeleveranciers uit de automotive-industrie, staal, chemie, machinebouw, elektronica en logistiek meetelt, is de economische betekenis van de defensieopbouw aanzienlijk groter dan de omzet van de klassieke defensiebedrijven.

Duitsland is ook hard op weg om zowat elk conventioneel wapensysteem te kunnen bouwen, van raketten en drones, luchtafweer, geschut, tanks, pantservoertuigen, gevechtsvliegtuigen, onderzeeboten en andere marineschepen tot munitie, sensoren, radars, etc. – dankzij prime contractors als Rheinmetall, KNDS Deutschland, Diehl Defence, Hensoldt, TKMS, Airbus Defence, MTU, RENK, OHB, Rohde & Schwarz en ESG en natuurlijk tientallen grote en middelgrote toeleveranciers.

Maar die defensie-industrie zal in – tegenstelling tot de twee eerdere herbewapeningsgolven van het land – eerder uitgroeien tot de kern van een internationaal netwerk dan tot een traditionele nationale industrie, met rond 2035 (op basis van aangekondigde en getekende opdrachten) als grootste klanten en productiepartners landen als Italië, Canada, Oekraïne (grotendeels door NAVO-landen gefinancierd), Noorwegen, Nederland, het VK en Roemenië. Nederland is overigens industrieel maar gedeeltelijk goed aangehaakt aan dit ecosysteem, hoofdzakelijk voor de productie van rijdend materieel voor de Koninklijke Landmacht (die volledig in de Duitse Bundeswehr is geïntegreerd).

Is hiermee een monster gecreëerd?

Maar rond 2035 kan de omzet van de Duitse wapenindustrie zomaar verdrievoudigd zijn en kan de sector goed zijn voor misschien 3–4% van de Duitse economie, in plaats van de relatief kleine niche-industrie die het tot voor kort was. In dat jaar zou Duitsland bovendien wel eens de tweede of in ieder geval de derde wapenproducent ter wereld kunnen zijn, vóór Frankrijk en op gelijke hoogte met China, als de Duitse budgetten en industriële investeringen blijven groeien. Die positie zal het land niet alleen te danken hebben aan extra geld, maar juist vanwege de aanwezigheid van de eerder genoemde prime contractors en hun enorme industriële toeleveringsbasis.

De oorlog in Oekraïne heeft Duitsland niet alleen gedwongen meer wapens te kopen, maar heeft tot de groei van een industriële capaciteit geleid waarmee het langdurig een grote conventionele oorlog kan voeren. De tijd zal leren of Berlijn daarbij mogelijk en passant een monster heeft gecreëerd in de vorm van een sector die haar groeispurt dankt aan spanningen en conflicten en die – in geval van detente met Rusland – op zoek zal moeten naar nieuwe markten om de investeringen terug te verdienen en haar aandeelhouders tevreden te houden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland wordt opnieuw het wapenarsenaal van Europa verscheen eerst op Wynia's Week.

Onbemande systemen worden cruciaal voor de Koninklijke Marine. Nederland krijgt een ‘hybride vloot’. De bestaande oorlogsbodems worden de komende jaren vervangen. Daaraan worden grote aantallen drone-schepen toegevoegd, sommige met een lengte van zeventig, tachtig of zelfs honderd meter. Rond deze vloot cirkelen meer dan vijftienhonderd kleine of middelgrote, varende en vliegende drones. ‘Het moet een system of systems worden,’ zegt Commandant Zeestrijdkrachten, viceadmiraal Harold Liebregs.

Vanuit zijn werkkamer op de hoogste etage van het Admiraliteitsgebouw kijken we uit over de zee en de marinehaven van Den Helder. Er liggen Nederlandse en Belgische fregatten, een amfibisch transportschip, een Ocean-going Patrol Vessel, de gloednieuwe Zr.Ms. Den Helder. Nederland kan nog altijd heel wat ‘op de mat’ brengen. Toch moet Liebregs in sneltempo ‘capaciteit en massa toevoegen’. Hij wendt zijn blik naar zee: ‘Over twee jaar kunnen we in oorlog zijn.’

De plannen voor de zeestrijdkrachten van de toekomst staan in een dit voorjaar verschenen document: Toekomstvisie Maritime Uncrewed. Iedereen had gezien hoe op de Zwarte Zee de oppermachtig lijkende Russische vloot ten onder ging, vooral doordat de Oekraïners met explosieven beladen speedbootjes en waterscooters inzetten en per afstandsbediening tegen Russische doelen lieten klappen. Nabij de Golf van Aden vuurden Houthi-rebellen raketten en drones af op geallieerde fregatten. In de oorlog tegen Iran haalden de Amerikanen Shahed-drones van 2000 euro uit de lucht met Patriotraketten van twee miljoen. Ook de oorlog op zee is asymmetrisch geworden.

Effectief en efficiënt

‘Eigenlijk is het niet nieuw,’ zegt Liebregs. ‘De dronesvaartuigen van nu zijn eigenlijk drijvende zeemijnen.’ Hij memoreert dat Michiel de Ruyter in 1667 de monding van de Theems opvoer en de Engelsen versloeg door in zijrivier Medway een ketting te verbreken waarachter zij zich veilig waanden. Dat gebeurde met een ‘brander’. De Ruyter liet een afgeschreven schip vol kruit laden. Het schip zette koers naar Chatham, er werd brand gesticht, alle mannen sprongen overboord en de explosie deed zijn werk. ‘Komt overeen met een drone,’ weet Liebregs.

Behalve goedkope drones, zijn ook geavanceerde high-tech wapens wijdverspreid. De Amerikanen hadden dit voorjaar geen afdoende antwoord op de Iraanse ballistische raketten. Je verdediging moet dus zowel low-tech als high-tech zijn. Massaal en dus goedkoop, maar ook geavanceerd en robuust.

Liebregs: ‘Het is ook een kwestie van geld. Als je kostbare raketten moet verspillen om goedkope drones af te weren, ben je je voorraden aan het uitputten en verlies je het ook strategisch. Je moet een effectief, tevens efficiënt antwoord hebben.’

De ‘hybride vloot’ moet daarin voorzien. De Toekomstvisie legt voor zeven oorlogsscenario’s uit hoe een mix van ‘crewed’ en ‘uncrewed’ schepen kan werken. De bemande schepen worden omringd door een groot aantal drones, sommige van groter formaat dan de huidige Walrusklasse onderzeeboten. Die varende drones worden bestuurd vanuit het moederschip.

Wat nu als de Russen het moederschip uitschakelen met hun hypersonische raket? Leggen ze dan de hele vloot lam?

‘Ja,’ bevestigt Liebregs. Maar het systeem wordt robuuster. ‘De drones zijn geen wegwerpschepen, maar ik heb liever dat zo’n schip geraakt wordt dan een bemand, groot en complex oorlogsschip.’ Dankzij de drones kan hij de moederschepen beter beveiligen, want op die drones worden radar, sensoren, torpedo’s en Israëlische Barak-luchtdoelraketten geplaatst. ‘Je voegt veel capaciteit toe, die je bovendien verspreidt over een groter gebied. Operationeel gezien is het een mooie toevoeging.’

Op een andere manier redeneren

Moeten de drones ook zichzelf kunnen beschermen?

‘Die vraag krijg ik van bijna iedereen in de marine. Het antwoord is nee. Want voor je het weet, ben je alweer een complex fregat aan het bouwen. Dan krijg je een drone met allerlei zelf beschermende wapensystemen en dat wordt een high value target (favoriet doelwit van de vijand, red.). Dat moet je niet willen. Ik accepteer het als ik een onbemand schip verlies.’

Hij vervolgt: ‘Er is altijd de neiging om naar een schip te kijken en dan verbeteringen aan te brengen. Dat maakt het duurder, complexer en geavanceerder. Tegelijk wordt het lastiger om het nieuwe schip te bouwen, te bemensen, te modificeren. We moeten op een andere manier redeneren. We moeten niet van schip naar schip denken, maar naar een system of systems, een vloot waarvan ik de onbemenste delen desnoods verlies.’

Eigenlijk moet u een nieuw vlootconcept uitvinden, de oude oorlogsbodems nog even verslijten en daarna geheel opnieuw beginnen?

‘Ik heb niet de luxe om uiteindelijk met een geheel nieuwe vloot te beginnen, want het kan binnen twee jaar oorlog zijn. Ik moet altijd denken vanuit de dreiging. Maar alles wat ik nu doe, moet berekend zijn op de oorlog van morgen.’

Proxy-war

In de Koude Oorlog had de Koninklijke Marine als taak de Noord-Atlantische aanvoerroutes te verdedigen tegen Sovjet-Russische onderzeeboten. Wat is de taak in een toekomstige oorlog?

‘De Grondwet zegt dat wij het Koninkrijk en de belangen van het Koninkrijk moeten verdedigen. Die belangen liggen in de hele wereld. Als er oorlog komt met de Russen, zullen zij proberen verwarring te stichten. Ze lokken scenario’s uit die ons voor multi-dilemma plaatsen, waardoor wij onze krachten moeten verdelen. Een deel van het conflict wordt als proxy-war uitgevochten door Russische handlangers als Iran en de Houthi’s in Yemen. Wij zullen dus ook de Straat van Hormuz en de Rode Zee moeten beveiligen, plus de kritieke infrastructuur op de bodem van de Noordzee, de haven van Rotterdam. Ook de scheepsroutes over de Atlantische Oceaan zullen beschermd moeten worden. Er zal hoe dan ook een grote aanvoer zijn van Amerikaans materieel en goederen naar Europa. Die routes komen onder druk. Kijk maar naar de samenstelling van de Russische vloot.

‘Het heeft nu al een weerslag op ons werk. Geen schip gaat hier de haven uit zonder een opdracht tot inzet. Zelfs als we op oefening gaan, voorziet het vaarschema in operationele inzet. We monitoren de door de Russen gebruikte schaduwvloot, de zogenaamde onderzoeksschepen en de Russische marineschepen. We kijken elke dag: wat is er nu weer gebeurd? We moeten nu al klaar zijn voor een conflict. Dat kunnen we. We moeten het ook langdurig kunnen volhouden. Daar hebben we nog werk aan de winkel. We moeten weg bij het oude denken dat we eenheden maandenlang opwerken voor een missie. Die luxe hebben we niet meer. Elk marineschip moet er gewoon klaar voor zijn en de mariniers moeten er klaar voor zijn.

‘In de Golf van Oman ligt nu een tanker uit Poetins schaduwvloot olie te lekken. We moeten die schaduwvloot volgen, hinderen, boardings uitvoeren. Daarmee dwingen we dit soort schepen omwegen te maken. Via die schepen exporteert Poetin olie en financiert hij de oorlog in Oekraïne. Dat is zijn businessmodel en wij moeten het kraken.

‘Zorgwekkend is ook wat de Russische schepen op de Noordzee doen. In het Engels Kanaal, vlakbij onze kust, ligt vrijwel permanent een Russisch oorlogsschip. We zien ook schepen vlak boven onze datakabels op de zeebodem. Wat die schepen daar uitspoken? Ze bereiden zich voor op oorlogshandelingen. Dus we willen graag weten wat ze doen, maar je ziet niet altijd wat ze overboord gooien.’

Asymmetrische oorlogvoering

Eerder in zijn marine-loopbaan was Liebregs commandant van een onderzeeboot en commandant van luchtverdedigingsfregatten. Met Zr.Ms. De Ruyter voerde hij een anti-piraterijmissie uit voor de kust van Somalië.

U heeft ervaring met asymmetrische oorlogvoering. Is dat een voordeel in een eventuele oorlog tegen Rusland?

‘Ja, je leert de schaalbaarheid van middelen. Je vuurt geen harpoonraket af op een piratenbootje. Je moet proportioneel reageren. De Russen zullen alle grenzen opzoeken om ons te tarten. Ze zullen situaties uitlokken waarin wij stuiten op onze ethische waarden en normen. Wat ze nu doen met hun schepen is daar de voorbode van. Ze zaaien onrust door telkens een situatie van zie-je-wel-jullie-zijn-kwetsbaar te scheppen. Bij Denemarken voerden ze vanaf schepen dronesoperaties uit. Met GPS-verstoringen brengen ze de scheepvaart en het luchtverkeer in gevaar. Telkens proberen ze een stapje verder te gaan. Het is strategisch gedrag: ze willen hun bewegingsvrijheid vergroten en die van ons te verkleinen.’

De verleiding is groot alles wat de afgelopen jaren op de Zwarte Zee gebeurde te vertalen naar een nieuwe doctrine voor het optreden op de Noordzee en de Atlantische Oceaan. Maar daar zijn de omstandigheden compleet anders dan op een veel kleinere binnenzee als de Zwarte Zee. Het gebied is ook oneindig veel groter. ‘Je moet je nooit voorbereiden op de vorige oorlog,’ vat Liebregs samen.

Hoger geweldsniveau

Het marinewapen is in zijn aard preventief. Je kunt de vijand afschrikken door je schepen slim te positioneren. Het is als een schaakspel, waarin je de tegenstander terugdringt en intoomt. Essentieel daarbij is dat je voortdurend duidelijk maakt dat je de vijand kunt overtroeven en bereid bent te escaleren naar een hoger geweldsniveau. Maar misschien werkt het met drones niet op deze manier en gaan de Russen met jouw drones spelen.

In maart 2023 veroorzaakte een Russisch jachtvliegtuig boven de Zwarte Zee een crash van een Amerikaanse vliegende drone door er brandstof op te dumpen en de propeller te beschadigen. Zou iets dergelijks met een bemand vliegtuig zijn gebeurd, dan had een Amerikaans-Russische oorlog op uitbreken gedaan. Nu bleef het bij een diplomatiek incidentje.

Lokken drones de Russen uit om straffeloos aanvallen te ondernemen? In plaats van zich gedeisd te houden uit angst voor escalatie, treden de Russen stapje voor stapje provocatiever op tegen westerse drones. In elke drone zien ze een buitenkans om NAVO-landen te testen en de eigen bewegingsvrijheid te vergroten. Intussen zetten de Russen de eigen drones steeds agressiever in tegen West-Europa, steeds kijkend tot hoever ze kunnen gaan.

Liebregs zegt dat een hybride vloot in principe over dezelfde escalatie-dominantie beschikt als de huidige vloot. ‘Drones kunnen ook afschrikken, al hebben ze natuurlijk een andere rol dan bemande schepen. Met drones kun je een groter gebied bestrijken, je kunt je mensen buiten de gevarenzone houden en je kunt efficiënter werken. Dat is echt een goede ontwikkeling. Drones versterken je geloofwaardigheid en je slagkracht. Dat zijn de kenmerken van afschrikking.

‘Moet je een eiland verdedigen, dan kun je daar veel drones neerzetten, waardoor je de vijand duidelijk maakt dat hij met zijn aanval geen enkele kans maakt. Dat heet bij ons deterrence by denial. Daarnaast kun je – maar dat lukt niet met de huidige drones – de vijand jouw wil opleggen en jouw belangen veiligstellen door duidelijk te maken dat je zijn eventuele offensief met een grote klap zult beantwoorden. Dat is deterrence by punishment. Hiervoor heb je een combinatie van systemen nodig: grote bemenste schepen en daaromheen drones die je bij voorbeeld als sensoren gebruikt.

‘De afschrikking met drones is dus nog beperkt. Je kunt ze niet inzetten voor de zogenoemde naval diplomacy. Je kunt geen artikel 5 NAVO-verdrag operatie beginnen, omdat de Russen een drone van duizend euro neerhalen. Vallen ze boven internationale wateren een varende drone van 70 meter lengte aan, dan ligt het alweer anders.’

Raketten op koopvaardijschepen

Omdat grote dronesvaartuigen nog in ontwikkeling zijn, voorziet Liebregs dat ze aanvankelijk ‘licht bemenst’ zullen zijn. ‘Een mannetje of acht. Vooral voor onderhoud en reparatie.’

Geeft de onmacht van de huidige Russische Zwarte Zee-vloot te denken? In de Tweede Wereldoorlog voer de Russische marine ook niet of nauwelijks uit, want de angst voor de Duitse U-boten was te groot.

Viceadmiraal Liebregs waarschuwt voor die redenering: ‘Onderschat hun vloot niet. De dreiging van hun onderzeeboten in de Atlantische Oceaan blijft. De Russen zijn heel goed in rakettechnologie. Hun strategische raketten zijn voor een deel geplaatst op onderzeeboten. Mogelijk stationeren ze ook raketten op koopvaardijschepen, zodat een spiderweb van raketdreiging ontstaat.’

De Russen zullen bovendien hun fouten op de Zwarte Zee niet herhalen. Liebregs: ‘Op het slagveld leren ze sneller dan wij.’

Op zichzelf aangewezen

De oorlogssituatie waarover Liebregs spreekt, kan zich voordoen na een wapenstilstand in Oekraïne. De Russen hebben dan de handen vrij, zullen even op krachten moeten komen en scheppen dan een conflict in de Baltische staten. Tegelijkertijd proberen de Chinezen hun ‘afvallige provincie’ Taiwan in te lijven. De Amerikanen hebben zoveel raketten verspild tegen Iran, dat ze niet in staat zijn om tegen Russen en Chinezen op te treden. Europa is dan op zichzelf aangewezen.

Liebregs heeft daarom grote haast met de opbouw van zijn hybride vloot. In het Toekomstvisie-document staat een tijdpad: 2025 tot 2035. Dat lijkt onhaalbaar. Grote, varende drones moeten nog worden ontworpen. Ook de nieuwe luchtverdedigingsfregatten zijn nog niet eens getekend. De bouw van nieuwe ASW-fregatten (anti-submarine warfare) is zo traag, dat België zich wil terugtrekken. Intussen pakken zich politieke wolken samen boven het Brits-Nederlandse project voor acht amfibische transportschepen: de Britten willen het Nederlandse ontwerp wijzigen.

‘Kijk eens naar buiten,’ zegt Liebregs. ‘Daar lig het combat support ship Zr.Ms. Den Helder. Dat is echt een heel goed schip, waar andere landen jaloers naar kijken. Nederlands ontwerp. Nederlandse scheepswerf. Damen maakt hele goede schepen. Elk nieuw schip kampt met storingen, maar dit schip is perfect. Toen we het in gebruik namen, haperde slechts één ding: de vaatwasser in de kombuis.’

Hij begrijpt dat de Britten – met wie Nederland acht amfibische transportschepen wil bouwen; voor elk land vier – een ‘aanpassing van het Nederlandse ontwerp willen, want hun helikopters zijn iets groter dan onze NH-90’. Maar het blijft een Nederlands ontwerp, stelt Liebregs.

Met de Belgen is er onenigheid over de gezamenlijke bouw van de Anti-submarine warfare-fregatten (ASWF’s). De Belgische minister van Defensie Theo Francken spreekt van ‘een ontwerpcrisis’ en lijkt in zee te willen gaan met Turkse scheepsbouwers. Onderwijl kijkt de Haagse politiek als een konijn in de koplampen. Maar daarover wil Liebregs niet oordelen. ‘Wij denken dat we hele goede schepen krijgen. Hoe sneller, hoe beter. De rest is politiek.’

De Belgen hadden drie ASW-fregatten van Damen in gedachten. De Nederlanders willen er vier. De ‘ontwerpcrisis’ wordt in de media beschreven als het falen van scheepsbouwer Damen, maar de diepere oorzaak ligt bij de onzekere aard van toekomstige zeeslagen. Telkens moet het ontwerp worden gemodificeerd, waardoor het nieuwe wapenplatform oneindig veel ingewikkelder wordt, kosten stijgen en vertragingen zich opstapelen. Haken de Belgen af, dan krijgt de Koninklijke Marine het lastig.

Zover is het nog niet, maant Liebregs tot rust. ‘Het is vervelend als er vertragingen ontstaan, maar we werken voorbeeldig samen met de Belgische marine en we zitten nog steeds samen in het traject naar de ASW-fregatten. De vlootvernieuwing is niet in gevaar.’

Snellere aanschafprocedures

Volgens zijn Toekomstvisie heeft de Koninklijke Marine in 2035 een volwaardige hybride vloot met tientallen schepen en vele honderden drones. Maar dat gaat met de oude aanbestedingsprocedures niet lukken.

Liebregs: ‘Eerst wordt er een plan gemaakt, dan volgt een behoeftestelling, een pakket technische eisen van duizenden pagina’s, dan mag de industrie het gaan bouwen, maar dan ontstaan problemen waardoor alles nog drie keer op en neer gaat. Met heel veel geluk had je dan na vijf jaar wat je besteld had. Zo kan het niet meer. De aanschafprocedures moet veel sneller verlopen, want zoveel tijd hebben we niet meer.’

Briljante toekomst

Hij roemt nog maar eens de kwaliteit van scheepsbouwer Damen, plus de samenwerking met de Belgische, Amerikaanse, Britse en vooral Franse marine. Bij het uitbreken van de Amerikaans-Iraanse oorlog stuurde Frankrijk het vliegdekschip Charles de Gaulle naar het Oosten van de Middellandse Zee.

Liebregs: ‘Ik belde mijn Franse collega en zei dat wij met luchtverdedigingsfregat De Evertsen zouden meevaren. De politiek moest het nog wel goedkeuren, maar dat begreep hij meteen. Wij verzorgden de raketverdediging van de hele carrier strike groep (vlooteskader rondom het Franse vliegdekschip, red). Ik voorzie een briljante toekomst voor de Frans-Nederlandse samenwerking. Het project voor de bouw van onze vier nieuwe onderzeeboten loopt ook uitstekend. De Orca-klasse krijgt Franse torpedo’s, zo is besloten. Deze F21 torpedo’s zijn de beste die in de wereld verkrijgbaar zijn.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Marinebaas Harold Liebregs wil snel een ‘hybride vloot’: ‘Over twee jaar kunnen we in oorlog zijn’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat de Amerikanen willen dat Europa meer eigen verantwoordelijkheid voor de eigen veiligheid ontplooit is duidelijk, dat de VS Europa laat vallen in geval van een conflict – met bijvoorbeeld Rusland – is niet het geval.

De Amerikaanse terugtrekking uit Europa is geen afscheid van de NAVO, maar een waarschuwing: wie zijn eigen veiligheid niet kan dragen, kan niet verwachten dat Washington daar onbeperkt voor blijft zorgen. Israël en Zuid-Korea hebben dat eerder ondervonden. Europa staat nu voor dezelfde keuze.

Geen Amerikaanse terugtrekking

De Amerikaanse beslissing om circa vijfduizend militairen uit Duitsland terug te trekken, kwam in mei niet helemaal als een verrassing. Washington had al langer duidelijk gemaakt dat Europa meer verantwoordelijkheid voor zijn eigen verdediging moet nemen. De aankondiging kreeg echter extra politieke lading doordat zij samenviel met spanningen tussen Trump en de Duitse bondskanselier Friedrich Merz.

Het moge echter duidelijk zijn dat deze ontwikkeling niet uitsluitend als een ruzie tussen Trump en Europese regeringsleiders is te beschouwen. De Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa wordt opnieuw bekeken. Ook in Oost-Europa zijn Amerikaanse troepen en geplande rotaties verminderd, tot groeiende bezorgdheid van landen aan de oostflank van de NAVO.

Dat betekent echter nog geen Amerikaanse terugtrekking uit Europa. De NAVO blijft bestaan en Washington heeft zich niet uit de Europese veiligheid teruggetrokken. Maar er verandert wel iets fundamenteels: de vanzelfsprekendheid van de Amerikaanse veiligheidsgarantie verdwijnt.

En precies daar wordt een oude les van Henry Kissinger (1923-2023) interessant. Hij was Secretary of State en veiligheidsadviseur van de Amerikaanse presidenten Richard Nixon en Gerald Ford. Steun was in de ogen van Kissinger iets anders dan het afgeven van een blanco cheque.

Een recent artikel in The Times of Israel over Kissingers omgang met Israël (en Zuid-Korea) legt een ongemakkelijke waarheid bloot. De Verenigde Staten kunnen hun bondgenoten krachtig steunen en tegelijkertijd van hen verlangen dat zij zelf meer verantwoordelijkheid nemen. Dat is geen tegenstelling. Het is de kern van een duurzame alliantie.

Tijdens de Jom Kipoer-oorlog van 1973 voorkwam de regering-Nixon met een omvangrijke luchtbrug dat Israël militair ten onder zou gaan. Maar nadat het onmiddellijke gevaar was geweken, gebruikte Kissinger de Amerikaanse invloed om Israël tot terughoudendheid te bewegen. Zijn shuttle diplomacy leidde tot afspraken tussen Israël en Egypte en Syrië die de kans op een nieuwe oorlog moesten verkleinen.

De boodschap was duidelijk: Amerika zou Israël niet laten verslaan, maar dat betekende niet dat Israël kon verwachten dat Washington iedere Israëlische keuze zou steunen.

Herijking van belangen

In Zuid-Korea gebeurde iets vergelijkbaars. In lijn met de Nixon-doctrine werden rond 20.000 Amerikaanse militairen uit Zuid-Korea teruggetrokken. Tegelijkertijd hielp Washington Zuid-Korea zijn eigen strijdkrachten aanzienlijk te versterken. De Amerikaanse verplichting verdween niet; de verdeling van de verantwoordelijkheid veranderde.

Dat is de methode-Kissinger in een notendop: geen verlaten bondgenootschap, maar een herijking van belangen, risico’s en lasten.

De vergelijking met Europa moet natuurlijk niet te ver worden doorgetrokken. Israël ligt in een uiterst instabiele regio en wordt geconfronteerd met Iran en met verschillende door Iran gesteunde proxies. Zuid-Korea leeft onder de permanente dreiging van Noord-Korea, terwijl China een strategische uitdaging vormt. Europa verkeert in een andere positie. Maar de vergelijking gaat niet volledig mank.

Europa beschikt over een bevolking van honderden miljoenen mensen, een enorme industriële basis, geavanceerde technologie en economieën die gezamenlijk vele malen groter zijn dan die van Rusland. Het is geen klein land dat afhankelijk is van een buitenlandse beschermheer.

Toch heeft Europa zich decennialang gedragen alsof zijn veiligheid in laatste instantie een Amerikaanse verantwoordelijkheid was. Dat was begrijpelijk tijdens de Koude Oorlog. De Sovjet-Unie vormde een directe existentiële bedreiging en de Verenigde Staten waren bereid daartegen een enorme prijs te betalen. Maar na 1991 verdween de Sovjetdreiging en leek de Amerikaanse veiligheidsgarantie vrijwel gratis geworden.

Andere tijden

Europa profiteerde daarvan. Amerikaanse satellieten, inlichtingen, strategisch transport, luchtverdediging, precisiewapens, logistiek, commandostructuren en nucleaire afschrikking vormden de onzichtbare infrastructuur onder de Europese veiligheid. Europese regeringen konden daardoor relatief weinig uitgeven aan defensie en tegelijkertijd aannemen dat in een ernstige crisis Amerika uiteindelijk zou bijspringen.

Die tijd loopt nu ten einde.

De situatie in Zuid-Korea laat zien wat er gebeurt wanneer een bondgenoot beseft dat Amerikaanse middelen niet onbeperkt beschikbaar zijn. Washington kan immers worden geconfronteerd met meerdere crises tegelijk.

Stel dat China Taiwan blokkeert. Amerikaanse vliegdekschepen, vliegtuigen, raketverdediging, inlichtingenmiddelen en munitie zullen dan naar de Indo-Pacifische regio worden getrokken. Wat gebeurt er wanneer ook Noord-Korea precies op dat moment besluit de Amerikaanse aandacht te testen?

Hetzelfde probleem bestaat in het Midden-Oosten. Een grote oorlog met Iran kan enorme hoeveelheden Amerikaanse interceptoren, precisiewapens, inlichtingenmiddelen en militaire aandacht vergen.

De Amerikaanse militaire capaciteit is groot, maar niet oneindig. En Europa moet daar een conclusie uit trekken. Want als Washington tegelijkertijd met China, Iran, Rusland en andere potentiële tegenstanders moet dealen, kan Europa niet langer rekenen op de veronderstelling dat Amerikaanse troepen automatisch beschikbaar zijn wanneer ergens een crisis uitbreekt.

Daarom is het eigenlijk te simpel om de discussie te beperken tot de vraag hoeveel Amerikaanse soldaten Europa verlaten. Vijfduizend militairen meer of minder zijn strategisch minder belangrijk dan de vraag welke capaciteiten verdwijnen. Een Amerikaanse brigade is vervangbaar. Amerikaanse satellietinlichtingen zijn veel moeilijker te vervangen. Strategische luchttransportcapaciteit, tankvliegtuigen, geïntegreerde lucht- en raketverdediging, precisiewapens, commandovoering en logistiek zijn evenmin eenvoudig in enkele jaren opgebouwd.

Europa kan dus duizenden extra militairen op de been brengen en toch militair afhankelijk blijven van Amerika. Dat is de werkelijke uitdaging.

Geen paniek

De juiste Europese reactie op de Amerikaanse terugtrekking is daarom niet paniek, maar volwassenwording. Europa moet zijn eigen oorlog kunnen voeren. De Europese NAVO-landen zouden zichzelf één eenvoudige vraag moeten stellen: kunnen wij een conventionele oorlog met Rusland gedurende de eerste weken en maanden grotendeels zelf voeren als Amerikaanse versterkingen tijdelijk niet beschikbaar zijn?

Als het antwoord ‘nee’ is, is er werk aan de winkel. Dat betekent niet dat Europa de NAVO moet verlaten of een Europees leger moet oprichten. Evenmin betekent het dat de Verenigde Staten uit Europa moeten verdwijnen. Integendeel. Een sterk Europa maakt de trans-Atlantische alliantie sterker.

Maar daarvoor moeten de Europese landen wel ophouden defensie te beschouwen als een begrotingspost die vooral geld kost. Munitievoorraden moeten worden aangevuld. Lucht- en raketverdediging moet worden uitgebreid. Drones en antidronesystemen moeten massaal beschikbaar zijn. Strategische transportcapaciteit, satellieten, cybercapaciteit en langeafstandsraketten moeten worden ontwikkeld. En vooral: Europa moet zijn defensie-industrie weer opbouwen. Want een land dat in oorlogstijd voor munitie afhankelijk is van Amerikaanse fabrieken, kan moeilijk spreken van ‘strategische autonomie’.

De stijl van Trump is ongetwijfeld anders dan die van Kissinger. Maar onder de soms chaotische retoriek zit een strategisch uitgangspunt dat al veel langer bestaat: Amerika wil niet langer de disproportionele verantwoordelijkheid dragen voor de verdediging van rijke bondgenoten. Dat is geen geheel nieuwe Amerikaanse gedachte. De Verenigde Staten hebben Europa al jaren aangespoord meer aan defensie te besteden. Trump maakt daar alleen een veel hardere politieke voorwaarde van.

Tijdens de NAVO-top in Den Haag hebben Europese landen en Canada zich verplicht tot aanzienlijk hogere defensie-uitgaven, met een doelstelling van 5 procent van het bbp tegen 2035. De vraag is dus niet meer óf Europa meer moet doen. De vraag is of Europa het ook werkelijk gáát doen.

Zelfredzaamheid zonder vervreemding

Daarmee komen we terug bij Kissinger.

Zijn les voor Israël en Zuid-Korea was niet: heb geen vertrouwen in Amerika. De les was subtieler: vertrouw Amerika, maar vertrouw niet uitsluitend op Amerika. Een bondgenoot die zichzelf kan verdedigen, is voor Washington waardevoller dan een bondgenoot die bij iedere crisis om Amerikaanse versterkingen moet vragen. Dat geldt evenzeer voor Europa.

Een Europa dat zijn eigen oostflank kan verdedigen, beschikt over voldoende munitie, luchtverdediging, langeafstandswapens, inlichtingen en logistiek en bovendien bereid is daadwerkelijk militair risico te nemen, hoeft niet bang te zijn voor een gedeeltelijke Amerikaanse terugtrekking. Sterker nog: zo’n Europa kan de Verenigde Staten in staat stellen hun strategische aandacht elders te concentreren zonder dat de Europese veiligheid instort.

Dat is precies wat Kissinger met Zuid-Korea en Israël probeerde te bereiken: zelfredzaamheid zonder vervreemding van Amerika. Europa zou die les ter harte moeten nemen.

Begin van een volwassen relatie

De Amerikaanse troepenvermindering is daarom niet noodzakelijk het einde van de trans-Atlantische relatie. Zij kan ook het begin zijn van een volwassenere relatie. Maar daarvoor moet Europa één fundamentele illusie laten varen: dat Amerika altijd zal komen. Misschien komt Amerika. Maar de echte bondgenoot is degene die zich gedraagt alsof het ook een keer níét kan komen.

Europa zal een sterkere partner binnen de NAVO-structuur moeten worden. Een eigen leger is niet aan de orde. Daarvoor is de EU – en dat geldt voor heel Europa – te verdeeld. De drie voorwaarden daarvoor ontbreken: er is geen gezamenlijk buitenlands beleid, er is geen centraal gezag en er bestaat geen eigen Europese identiteit.

De EU is geen politieke unie. De EU is geen land. Het heeft geen regering die kan besluiten over oorlog en vrede. Wie kan derhalve beslissen over de inzet van een Europees leger, wie beslist over de rules of engagement en wie voert het commando? Een Europees leger is tot mislukken gedoemd vanwege de onvermijdelijke kakofonie over hoe het moet worden opgetuigd, wie het gaat betalen en hoe over de inzet ervan wordt beslist.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Nee, Trump laat Europa niet vallen. Maar we moeten wel eindelijk eens leren op eigen benen te staan verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor de levering van artillerie aan Nederland was Krupp feitelijk monopolist. Ons land was daarin overigens geen uitzondering: ook Zwitserland, België, Denemarken, het Ottomaanse Rijk, Chili, Argentinië, Japan, China en Bulgarije waren grote afnemers van Krupp-artillerie. Tussen 1859 en 1913 kocht Nederland bijna 2000 kanonnen, waarmee het de zesde grootste buitenlandse klant van Krupp was.

Deze afhankelijkheid had uiteindelijk rond 1910 tot een publiek debat en een parlementair onderzoek geleid. Hoewel sommige politici vreesden dat Krupp te veel invloed uitoefende op Nederlandse militaire en bestuurlijke kringen, leverde het parlementaire onderzoek geen bewijs voor bijvoorbeeld omkoping op.

Wel werd kritiek geuit op voormalige Nederlandse officieren die na hun militaire loopbaan voor Krupp gingen werken. Terwijl in Duitsland en België corruptiezaken rond Krupp tot veroordelingen leidden, bleven die in Nederland uit. Niettemin leefde onder het Nederlandse publiek sterk het beeld dat ‘kanonnenkoning’ Krupp een uitzonderlijk grote invloed had op de Nederlandse defensie.

In Krupp Guns in the Tropics, het eerste deel van een serie van vier boeken over de Nederlandse afhankelijkheid van Krupp en aanverwante bedrijven, wordt beschreven hoe ook de strijdkrachten in Nederlands-Indië (de Zeemacht, Indische Marine en het N.I.L) volledig afhankelijk waren geraakt van Krupp-kanonnen. De verwevenheid met het Duitse bedrijf was enorm. Die nauwe contacten waren evenwel niet uitsluitend negatief: het Duitse bedrijf was enorm responsief als het ging om verzoeken en het uitwerken van ideeën, wat zou leiden tot een uniek, exotisch en nooit eerder beschreven Indisch wapenarsenaal.

Hoewel er contacten werden gelegd met andere Europese fabrikanten en bij de laatste aanbestedingen (na afloop van het parlementair onderzoek) vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wel expliciet andere partijen waren uitgenodigd, kwam dit in de praktijk niet verder dan de participatie van de eveneens Duitse Ehrhardt-fabrieken (nu beter bekend als Rheinmetall) – waarin Krupp inmiddels een minderheidsbelang had verworven.

Na het uitbreken van de vijandelijkheden, waarbij Nederland buiten schot bleef, brak dit monopolie van Krupp de Nederlandse strijdkrachten – zowel op zee als op land als in koloniën – natuurlijk op. Krupp kon niets meer leveren, hoe dichtbij de fabriek ook bij ons land was gelegen. Het bedrijf had het te druk met de wapenproductie voor de strijdkrachten van het Duitse Keizerrijk, net zoals wapenfabrieken in andere landen het druk hadden om voor hun eigen regeringen te produceren.

Na de Eerste Wereldoorlog: wat nu?

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog dreigde een nog veel groter probleem voor de volledig op Krupp gerichte Nederlandse strijdkrachten: het bedrijf mocht op grond van het vredesverdrag van Versailles nauwelijks meer wapens produceren en al helemaal niet exporteren.

Paniek in enkele van Krupp afhankelijke landen, zoals Nederland en Denemarken, en de zakelijke belangen van Krupp zelf zorgden ervoor dat er snel een oplossing werd gevonden in de vorm van een voortzetting van productie van bestaande én nieuwe Krupp-ontwerpen bij het Zweedse bedrijf Bofors – waar Krupp ook snel een minderheidsbelang in kocht. De toelevering van geschut aan de Nederlandse strijdkrachten – inclusief het Nederlandsch-Indisch Leger – was hiermee gered, al bleef de afhankelijkheid van Krupp in feite grotendeels overeind.

Deze publicatie onderzoekt echter niet alleen de modernisering van de Nederlandse koloniale artillerie in het begin van de twintigste eeuw, maar plaatst die ook in een bredere internationale context. Nederland en Nederlands-Indië waren afhankelijk van Duitse technologie, expertise en industriële partners, maar moesten eveneens rekening houden met de rol van Britse strategische belangen en van toeleveringsketens die zo maar afgesneden konden worden.

Zo vreedzaam was het vreedzame Nederland niet

De geopolitieke en logistieke uitdagingen van het handhaven van militaire macht in een uitgestrekt overzees rijk aan de andere kant van de wereld vormden een onmogelijke opgave. Hoewel een koloniaal perspectief nu vanzelfsprekend lastig is voor te stellen, zijn de Nederlands-Indische vraagstukken over strategische afhankelijkheid, toeleveringsketens, industriële capaciteit en internationale machtspolitiek vandaag de dag echter opmerkelijk actueel.

De complete afhankelijkheid van Duitse en Oostenrijks-Hongaarse bedrijven voor wat betreft de bewapening van de Nederlandse strijdkrachten in de periode voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog is natuurlijk ook voer voor een andere discussie. Was Nederland wel zo neutraal? Ja, Nederland deed niet mee aan de oorlog en was geen strijdende partij oftewel ons land was non-belligerent. Maar Nederland voerde geen officiële neutraliteitspolitiek, zoals bijvoorbeeld Zwitserland dat al sinds mensenheugenis doet. Voor Nederland lag dat toch wat genuanceerder. Ook was ons land allesbehalve vredelievend.

In de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog werkte Den Haag doelbewust aan de afronding van de territoriale uitbreiding van Nederlands-Indië. Lombok, Nieuw-Guinea, Jambi, West-Borneo (op wat nu heet Kalimantan), Celebes (Sulawesi), Bali, Flores en natuurlijk Atjeh (nu Aceh) werden tussen 1894 en 1906 bloedig onderworpen (al duurde de guerrilla op Atjeh tegen de Nederlanders zeker tot 1914). Deze voortdurende koloniale oorlogvoering, waarbij ook zwaar geschut werd ingezet, stond in schril contrast met het beeld van Nederland in Europa. Internationaal gold het koninkrijk immers als een vreedzame, neutrale handelsnatie die zich buiten de grote machtsconflicten hield.

Balanceren tussen de buren

In werkelijkheid was de Nederlandse neutraliteit vooral een zorgvuldig bewaakt evenwicht. Enerzijds was Groot-Brittannië de dominante zeemacht, die met haar Royal Navy de verbindingen met Nederlands-Indië zomaar kon afsnijden, anderzijds was het Duitse Keizerrijk de snel opkomende continentale grootmacht en bovendien Nederlands belangrijkste handelspartner.

Te veel toenadering tot Berlijn zou Londen tegen Nederland in het harnas jagen; een al te pro-Britse koers kon juist aanleiding geven tot een Duitse bezetting van de Nederlandse Noordzeekust in geval van een conflict. Koningin Wilhelmina, zelf verwant aan de Duitse Keizer Wilhelm II, herinnerde haar ministers geregeld aan deze geopolitieke werkelijkheid als één van hen partij dreigde te kiezen.

We zijn dat anno 2026 misschien vergeten, maar de internationale maatschappelijke oriëntatie in Nederland vóór 1914 was overduidelijk Duits. Politieke, economische, wetenschappelijke en militaire elites keken in belangrijke mate naar het Duitse Keizerrijk. Ook economisch groeiden beide landen steeds nauwer naar elkaar toe. Rotterdam ontwikkelde zich tot de natuurlijke zeehaven van het Ruhrgebied: het aandeel van de Rotterdamse goederenstroom dat bestemd was voor Duitsland steeg van ongeveer 40 procent in 1880 tot bijna 80 procent in 1913. Op energiegebied was de afhankelijkheid al even groot. Van de tien miljoen ton steenkool die Nederland in 1913 verbruikte, werd ongeveer zeventig procent uit Duitsland ingevoerd.

Waarom Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog buiten de strijd kon blijven, hebben we dan ook deels te danken aan onze oosterburen. De Duitse generale staf had al vanaf 1908 haar plannen voor een oorlog tegen Frankrijk uitgewerkt. Daarbij zou België worden binnengevallen, maar Nederland ongemoeid worden gelaten. Niet alleen militaire, maar vooral economische argumenten lagen hieraan ten grondslag.

Chef van de Duitse Generale Staf Helmuth von Moltke stelde in 1909 dat de Nederlandse neutraliteit voor Duitsland waardevoller was dan een bezetting. Nederland moest de Luftröhre – de luchtpijp – blijven waardoor Duitsland handel kon blijven drijven met de wereldmarkt. Vooral de industrie van het Ruhrgebied was afhankelijk van de vrije toegang tot de Rotterdamse haven.

De banden met Duitsland waren hartelijker dan die met de Britten

Met Groot-Brittannië waren de betrekkingen aanzienlijk minder hartelijk. De Boerenoorlog had in Nederland een golf van anti-Britse gevoelens losgemaakt. De vernietigingsoorlog die de Britten voerden tegen de etnisch verwante Boerenrepublieken maakte diepe indruk op de Nederlandse publieke opinie. Daar kwam bij dat Groot-Brittannië zich in 1902 met Japan had verbonden en in 1904 met Frankrijk de Entente Cordiale sloot. Vanuit Nederlands perspectief leken deze nieuwe bondgenootschappen de kwetsbaarheid van onze defensie alleen maar te vergroten. Vooral de Brits-Japanse alliantie werd gezien als een potentiële bedreiging voor de Nederlandse positie in Azië.

Intussen was ook het Duitse Keizerrijk actief bezig zijn koloniale positie in de Stille Oceaan uit te bouwen. Nadat Duitsland in 1888 het noordwesten van Nieuw-Guinea had verworven, kocht het in 1899 van Spanje diverse uitgestrekte eilandengroepen in de Stille Zuidzee. Daarmee kreeg Nederlands-Indië een nieuwe buur. Voortaan grensde de kolonie in het oosten aan Duitse gebieden en in het noorden en zuiden aan het Britse rijk. Opmerkelijk genoeg weerspiegelde deze situatie bijna letterlijk de geopolitieke positie van Nederland zelf: ook in Europa lag het koninkrijk ingeklemd tussen Duitsland en Groot-Brittannië.

Je zou kunnen stellen dat Nederland enerzijds niet deelnam aan de oorlog omdat het geen partij kon kiezen en in een geopolitieke spagaat zat gevangen tussen het Duitse Keizerrijk en het Britse koloniale rijk. Andersom hadden noch de Centralen, noch de Entente de intentie om Nederland bij de oorlog te betrekken. Berlijn zag meer baat bij een neutraal en handeldrijvend Nederland, terwijl Londen – zoals in het boek te lezen valt – zich vanaf 1915 afhankelijk zou maken van Borneo-olie, in Nederlands-Indië gewonnen door de B.P.M. (een voorloper van Shell).

Krupp Guns in the Tropics. Dutch Colonial Artillery, 1900-1923 is het eerste deel van een viertal publicaties van de hand van de Arnout Nuijt over de Nederlandse afhankelijkheid van de Duitse wapenindustrie aan het begin van de twintigste eeuw. Krupp Guns in the Tropics is deze week verschenen en is te verkrijgen is bij Fortress Books en bij boekhandel De Vries van Stockum in Den Haag

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onmisbaar. De duizenden donateurs maken dat samen mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe het Duitse Krupp de defensie van Nederlands-Indië in zijn greep had verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe serieus is die nieuwe Duitse defensiestrategie? Volgens Roderick Kiesewetter, kolonel buiten dienst en lid van de Duitse Bondsdag (CDU), is er niet veel aan de hand. Deze militaire strategie is hoofdzakelijk bedoeld om Washington ervan te overtuigen dat Duitsland eindelijk zijn verantwoordelijkheid neemt, schreef hij in het Amerikaanse defensieblog War on the Rocks. De stoere taal van de strategie laat volgens hem onverlet dat de Duitse defensie nog lang niet op orde is.

Meer eigen defensiecapaciteiten

Dat de defensienota is ingegeven door Amerikaanse eisen is duidelijk. De Bundeswehr gaat ervan uit dat de VS in de toekomst de handen vol zullen hebben aan dreigingen en conflicten in Azië. De Verenigde Staten eisen daarom – conform hun eigen nationale defensiestrategie – dat hun bondgenoten hun inspanningen opvoeren om hun eigen veiligheid te waarborgen. Duitsland moet, zegt de nieuwe strategie, daarom een nog sterkere militaire bondgenoot van de Verenigde Staten worden en meer verantwoordelijkheid nemen voor de veiligheid van het Euro-Atlantisch gebied.

Gezien de dreiging vanuit Rusland en de oorlog in Oekraïne betekent dat dat Duitsland extra conventionele taken op zich moet nemen. De Bundeswehr moet daarom meer eigen defensiecapaciteiten opbouwen en structureel versterkt worden. De strijdkrachten moeten zelfstandig ingezet kunnen worden op het grondgebied van de NAVO, de lasten voor de Verenigde Staten verlichten en de militaire kracht van Europa vergroten. Binnen de NAVO en op nationaal niveau zal de Bundeswehr ook langeafstandsprecisiewapens (Deep Precision Strike) ontwikkelen om de vijand af te schrikken.

Dat betekent een veel sterkere rol van Duitsland binnen de NAVO en in Europa, maar dan als voorpost van de VS, een rol die eerder op die van een lokale deputy van de sheriff in Washington lijkt, dan die van een primus inter pares binnen de veel gehypete en gedroomde nieuwe Europese defensiestructuur. Die laatste moet van ons continent een autonome, geopolitieke en militaire speler maken, los van de VS. Die Duitse rol staat ook haaks op de nieuwe Nederlandse defensiestrategie, die het liefst onze veiligheid laat opgaan in een vaag omschreven Europees veiligheidsideaal.

Een nationale dreigingsanalyse

Maar wat opvalt aan de Duitse militaire strategie is dat het land zich verantwoordelijk voelt voor Europa, maar niet mét Europa, zo luidde een analyse van de Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik (DGAP). Het instituut neemt de nieuwe plannen wel serieus, maar stelt dat deze nieuwe Duitse positie gebaseerd is op een uitgesproken nationale dreigingsanalyse. De planning zal vooralsnog in samenhang met de NAVO gebeuren. De nieuwe strategie moet daarom vooral worden gezien als een stap richting een eigen strategische onafhankelijkheid, geïnspireerd door de grilligheden van de huidige Amerikaanse president. De precieze relatie tussen de eigen opbouw en het NAVO-planningsproces blijft, volgens de analyse van de DGAP, vooralsnog vaag, net als de aansluiting op de Europese partners – met name in het geval van een verdere terugtrekking van de Verenigde Staten.

Voor de VS is Duitsland het belangrijkste Europese land

Duitsland gaat dus sterker focussen op samenwerking met de VS in plaats van een Europese koers te varen. Dat verklaart in ieder geval de irritaties bij de grotere Europese bondgenoten en met name bij Frankrijk. Het verklaart ook waarom Duitsland vasthoudt aan de lokale aanmaak van een aantal cruciale Amerikaanse wapensystemen (zoals Patriot- en Tomahawk-raketten) en de aanschaf van Poseidon onderzeebootbestrijdingsvliegtuigen, terwijl de meeste Europese landen kiezen voor Europese, Oekraïense en Israëlische alternatieven.

Duitsland is voor de VS het meest strategische land van Europa, met een grote bevolking, een enorme industriële basis, een nog grotendeels onbenut potentieel aan militaire productie en havens aan zowel de Noordzee als de Oostzee. Duitsland is het grootste logistieke knooppunt voor de NAVO en het heeft al belangrijke Amerikaanse bases. Het land moet dan ook in de ogen van Washington de organiser en enabler van Europa’s veiligheid worden.

Zo’n focus op Washington ondermijnt natuurlijk – in de ogen van Frankrijk, Italië en het VK (dat onder de linkse Starmer de special relationship op defensiegebied met de VS definitief lijkt te zijn verloren) – het nieuwe Europese veiligheidsbeleid. Maar realpolitik is nu eenmaal een Duits woord en Merz moet schipperen tussen de VS en Europa. Of is Europa’s grootste industriële speler – die broodnodig is voor de ontwikkeling van de Europese strategische autonomie – nu door Trump uit het eigen kamp losgeweekt? Wellicht, maar laten we even kijken naar de meest recente wapenaankopen en samenwerkingsverbanden van Berlijn.

Oostzee is topprioriteit

De Duitse regering zette enkele maanden geleden een streep door de aanschaf van vier nieuwe super-fregatten – de F126, naar ontwerp van Damen – uit onvrede met het ontwikkelproces. In plaats daarvan koopt het acht stuks, drie keer kleinere maar lokaal ontworpen fregatten, die sneller leverbaar zouden zijn. Deze fregatten zijn echter – in tegenstelling tot de F126 – geschikt voor de strijd op de Oostzee en de Noordzee en niet bedoeld voor wereldwijde inzet. Er is dus geen sprake van rechtstreekse vervanging door een nationaal product, maar van een volledig ander schip op basis van veranderende, dichterbij huis liggende, strategische prioriteiten.

Ook de Duitse mariniers van het 1200-man sterke Seebataillon oefenen al enkele jaren intensief met amfibische eenheden van nieuwe NAVO-landen Zweden en Finland in plaats van met ons Korps Mariniers – na eerdere aankondigingen dat het Seebataillion in ons Korps zou worden geïntegreerd. Het Duits-Nederlandse legerkorpshoofdkwartier wordt verplaatst naar Estland en moet in geval van oorlog leiding geven aan de NAVO-troepen in de Baltische staten, terwijl de Bundeswehr zelf in Litouwen een geheel nieuwe pantserbrigade opbouwt. Duitsland bereidt zich steeds concreter voor op een oorlog in het Baltisch gebied. De Oostzee is daarom voor Duitsland topprioriteit.

Opbouw van een eigen gevechtsdatanetwerk

Terug naar Frankrijk. Betekenen de veranderende strategische prioriteiten van Berlijn en de focus op de VS dat de Frans-Duitse as gebroken is? Eind vorige week kondigden beide regeringen juist verregaande defensiesamenwerking aan. Samen bouwen van tanks en vliegtuigen is niet meer aan de orde, maar dat is nooit de praktijk van de Frans-Duitse as geweest. Andere zaken zijn belangrijker: gezamenlijke satellietsystemen, deep strike-raketten en waarschuwingssystemen. Bovendien gaat Duitsland later dit jaar voor het eerst meedoen aan een Franse nucleaire oefening.

Maar het meest opvallende is dat, nu het gezamenlijke gevechtsvliegtuig FCAS van de baan is, de ontwikkeling van het besturingssysteem ervan – de combat cloud – gewoon doorgaat. Waarom zou Duitsland die systemen nodig hebben als het uit de ontwikkeling van het vliegtuig zelf is gestapt? ‘Misschien zijn de cloud en het complete besturingssysteem op de lange termijn wel veel belangrijker dan een nieuw vliegtuig’, zei Merz onlangs enigszins mysterieus.

Met die combat cloud wordt een eigen, niet-Amerikaans, gevechtsdatanetwerk opgebouwd, waar bestaande en toekomstige bemande én onbemande vliegtuigen op kunnen worden aangesloten. Want de Duitse luchtvaartindustrie maakt grote stappen op het gebied van onbemande gevechtsvliegtuigen, met onder andere de Boeing Ghostbat (lokaal door Rheinmetall te bouwen), de Airbus U760b Ravenstorm (een zwaar wapenplatform) en de Helsing CA-1 (die de systemen van de vijand kan verstoren).

Deze intelligente Collaborative Combat Aircraft zullen binnen de combat cloud in samenhang met bemande gevechtsvliegtuigen voorop gaan in de strijd. Ook een door Frankrijk zelf te bouwen opvolger van het eigen Rafale gevechtsvliegtuig kan hierin worden geïntegreerd.

De Frans-Duitse as is dus allerminst dood, maar naar een hoger niveau en naar een andere dimensie getild – zonder de Amerikanen, maar met groot potentieel voor de toekomst.

Bovendien kan Duitsland met de door het afblazen van de FCAS vrijgekomen fondsen (mogelijk zo’n 25 miljard euro) andere vliegtuigen kopen, zoals extra F35s. Maar ook valt samenwerking met Zweden niet uit te sluiten. Daar wordt het KFS (Koncept för Framtida Stridsflygplan) ontwikkeld: een ecosysteem van bemande en onbemande vliegtuigen, dat eigenlijk voorsorteert op een toekomst waarin voor bemande gevechtsvliegtuigen geen plaats meer is. Dat concept staat niet ver af van de Duitse plannen en bovendien: Zweden is een strategisch belangrijke bondgenoot aan de Oostzee.

Nederland krijgt ongekende strategische diepte

Ja, Duitsland is hard bezig het militair centrum en de sterkste conventionele macht van Europa te worden, maar doet dat vooralsnog in NAVO-verband en met twee cruciale strategische partners: de VS en Frankrijk. Merz mag dan geregeld binnenslands in de problemen komen, onderschat hem niet. Het lijkt er in ieder geval op dat Europa’s beste strategen in Berlijn werken en niet in Brussel, Parijs of Londen.

En Nederland? Terwijl de regering-Jetten droomt van nevelige Europese vergezichten, leveren de drie in de Bundeswehr geïntegreerde Nederlandse landmachtbrigades een kwart van de gevechtskracht ter land van het Duitse leger. Onder Duits opperbevel, dat wel. Maar ons landje krijgt er een enorme strategische diepte voor terug, een luxe die onze defensie nooit eerder heeft gekend.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland wordt de sterkste militaire macht van Europa, maar vooralsnog wel in NAVO-verband verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Onze kracht ligt in de diepte,’ zeggen de officier en de onderofficier. ‘We raken de vijand voordat hij ons raken kan. Wij moeten de vijand slijten, zodat onze troepen kunnen oprukken. Zo steunen wij het eigen personeel.’

Beslissend wapen

Een PzH2000 schakelt op een kleine 20 kilometer zijn doel uit door, met een precisie van enkele meters, een of enkele salvo’s 155 mm-granaten af te vuren. Het maximale bereik is afhankelijk van de munitiesoort. Tegenwoordig is de reguliere munitie de Assagaai en daarmee is het bereik zelfs 35 km. Met speciale Excalibur-granaten is het bereik 50 kilometer met nagenoeg dezelfde precisie: op een paar meter nauwkeurig.

Tijdens het conflict in Afghanistan werd de Pantserhouwitser veelvuldig ingezet. Dat kwam meestal niet in de krant, maar het wapen was beslissend in belangrijke vuurgevechten met de Taliban. Liepen Nederlandse patrouilles in een hinderlaag, dan vroegen ze om vuursteun. Kreeg de PzH2000NL-bemanning een vuuropdracht, dan werden de GPS-coördinaten ingetikt van de plek waar het schot moest vallen. Even later werden de vijandelijke vuurposities door exploderende granaten weggevaagd en was het gevecht voorbij.

Opperwachtmeester Van Beek weet nog precies hoeveel granaten hij in Afghanistan heeft afgeschoten. Het waren er honderden. Hij loopt even naar zijn werkkamer op de kazerne en komt terug met een stuk donkerbruin metaal, waarvan je de vorm niet kunt beschrijven. Het is een metaalscherf met vlijmscherpe uitsteeksels. Van Beek wijst met zijn pink naar de restanten van een stukje schroefdraad. ‘Zie je wel, dit was een 155 mm granaat.’

Je zou het roestige object in een vitrine kunnen leggen, dan denkt iedereen dat het avant-garde kunst is of een brokje van een komeet. Voor Van Beek echter is de 20 centimeter lange scherf ‘een stukje erkenning’. In Afghanistan kwam voor de zoveelste keer een patrouille in moeilijkheden. De PzH deed zijn werk. Naderhand kwamen de jongens hem bedanken. Zonder vuursteun hadden ze het niet gered. Een van de soldaten had de granaatscherf – inmiddels afgekoeld – als een trofee meegenomen en gaf hem aan de opperwachtmeester: ‘Bedankt, man. En deze was geloof ik nog van jullie, haha.’ Vele jaren later ziet Van Beek het puntige metaal als een bewijs van de teamgeest waarmee bij de Rijdende Artillerie gewerkt wordt.

Per schot goedkoper

Een jachtvliegtuig of een aanvalshelikopter van de luchtmacht kan natuurlijk ook te hulp schieten, zodra een infanterie-eenheid onder vuur ligt. Maar dan moeten de toestellen in de buurt zijn en moeten de weersomstandigheden meezitten. Een Pantserhouwitser daarentegen, doet het altijd. Zelfs bij laaghangende bewolking, mist, zandstormen. Als de precieze GPS-coördinaten bekend zijn, schiet de PzH2000 zijn granaten met 1.400 meter per seconde (ruim 5.000 km per uur) naar hun doelwit.

Het artilleriewapen is per schot ook veel goedkoper. ‘Een raketbeschieting door de luchtmacht loopt in de miljoenen. Met granaatvuur van de artillerie kun je voor een paar duizend euro hetzelfde effect bereiken,’ weet De Meijer.

Ballonnetjes

Het schijnt dat de Duitse fabrikant Krauss-Maffei Wegmann weleens 100 kilometer ver heeft geschoten. In de praktijk gaat het om een bereik van 20 tot 50 kilometer. Enorme hoeveelheden data worden verwerkt in de berekeningen. Het projectiel bereikt een hoogte van soms wel acht kilometer en ploft dan neer op zijn doel. Dus moeten de richting en de snelheid van de wind op alle luchtlagen tot acht kilometer worden gecompenseerd, anders mist het schot doel. Zelfs de draaiing van de aarde wordt meegewogen in de computerberekeningen.

Het oude idee was dat je eerst ballonnetjes opliet om de windrichting te bepalen, vervolgens een paar proefschoten loste, terwijl iemand met een verrekijker toekeek en opdracht gaf om te corrigeren. Net zolang totdat raak werd getroffen. Maar dat kan in de moderne oorlog niet meer. De afstanden zijn te groot en bovendien is er weinig tijd.

Vuursteunmachinerie

Wel is de munitie preciezer. De waarnemingen worden uitgevoerd via drones of vanuit Fenek-verkenningsvoertuigen. Na het leveren van een serie schoten moet je wegwezen, want de vijand ziet precies van waar het schot kwam en zal op zijn beurt de coördinaten intikken.

Het komt erop neer dat je onmiddellijk moet vertrekken, terwijl de andere zeven stukken geschut van jouw artilleriebatterij de ‘vuurmissie’ overnemen. Zo lossen acht pantserhouwitsers elkaar voortdurend af, ontstaat een ‘vuursteunmachinerie’, raakt de vijand in ontreddering en komen diens geschutstukken niet tot een tegenaanval.

Het vergt enorme discipline. De granaten wegen 42 kilo per stuk. In het krappe interieur van de PzH2000 haalt een robotarm de granaten een voor een uit de wapenkluis. Een andere robotarm stopt telkens een granaat in de schietbuis (kanonsloop), waarna de ‘munitiewerker’ er nog een ‘kardoes’ aan toevoegt. Een kardoes is een standaard hoeveelheid kruit in een katoenen zak. Dat kruit schiet de lading weg.

Door extra kardoezen in de schietbuis te plaatsen en dus extra kruit toe te voegen, kun je hoogte en afstand van het schot laten toenemen. Het plaatsen van kardoezen vergt ook enorme discipline. Je gooit ze er snel in met je rechterhand en drukt vervolgens met diezelfde hand op een knop om de schietbuis te sluiten. Je hebt amper een seconde. Zou je ook maar heel even aarzelen, dan komt je hand onder de afsluiting, sluit het systeem met kracht de schietbuis en zit je ertussen. Meteen volgt de klap en ben je je arm of in ieder geval je hand en pols kwijt.

Denk niet dat dit simpele routine is, want soms werkt de robotarm niet en moeten de zware granaten onder grote haast handmatig worden geladen. Snel die kardoes erbij. En meteen het volgende schot.

Ineens weer hip

De landmacht verwierf tussen 2004 en 2009 in totaal 54 PzH2000’s. Daarvan stonden er al gauw 29 in de opslag. Met de andere 25 werd geoefend en enkele stukken werden langdurig ingezet in Afghanistan. In 2010 waren er serieuze plannen de eenheid compleet op te heffen. Bij het uitbreken van de Oekraïne-oorlog echter, waren de pantserhouwitsers ineens weer hip. Oekraïne zat er enorm om verlegen. Nederland gaf het voorbeeld door een aantal van deze geschutstukken aan Kiev beschikbaar te stellen. Vervolgens kwam ook Duitsland hiermee over de brug. De Koninklijke Landmacht heeft momenteel 46 PzH’s, die echter niet allemaal operationeel inzetbaar zijn.

In het eerste jaar van de oorlog was artillerievuur voor de Oekraïners cruciaal om de Russische offensieven te vertragen en af te slaan. Oekraïense soldaten dienden liever op een PzH2000 dan op het eigen artilleriegeschut, dat vaak nog uit de Sovjetperiode dateerde. De PzH2000 heeft een extra pantser op het bovendek en dat is veiliger. De dreiging van drones was toen nog niet zo groot als in de latere jaren van de oorlog. Van de door Nederland aan Oekraïne geleverde pantserhouwitsers is er ten minste een door een drone geraakt en beschadigd. Het wapensysteem kon worden opgeknapt.

Betere bescherming tegen drones

Anno 2026 is er in Oost-Oekraïne niet zoiets als een met loopgraven afgebakende frontlinie. Beide kampen worden gescheiden door een breed niemandsland waarboven de dronesdreiging maximaal is. De pantserhouwitsers moeten zich tamelijk ver terugtrekken en verschuilen zich in de bossen. Er zijn ook pogingen om het geschut met grote metalen hekwerken en kooiconstructies tegen drones te beschermen.

In ’t Harde zegt opperwachtmeester Van Beek: ‘Maar als dergelijke constructies verwrongen raken, doordat je al rijdend in het bos altijd wel een boom raakt, kun je dan nog je pantserluik openen en kun je dan nog naar buiten?’ Een innovatief Nederlands bedrijf werkt aan een betere bescherming van de pantserhouwitsers tegen drones. Alles in het diepste geheim.

Drones dwingen je om de achterdeuren en dakluiken van de PzH2000 zoveel mogelijk gesloten te houden. Maar door de herrie van de rupsbanden, de motor en het eigen wapensysteem, ben je doof voor wat er om je heen gebeurt. Je kunt geen drones aan horen komen. Evenmin zie je of vijandelijke voetsoldaten je misschien besluipen. Erg onbehaaglijk.

In principe is het dus veiliger om een van de bemanningsleden ‘bovenluiks’ te hebben. Als het voertuig rijdt, steekt hij zijn hoofd door het luik en kijkt waakzaam rond. Een PzH2000 heeft een vijfkoppige bemanning m/v. De chauffeur zit voorin en tuurt door een smal raampje of door een periscoop. Aan de achterzijde zit, tamelijk hoog, de commandant. Tussen hen in zit de plaatsvervangend commandant, die ook de verbindingen met de buitenwereld voor zijn rekening neemt. Twee munitiewerkers wisselen elkaar af. Nu eens zit de een links bovenin op de schutterspositie en bevindt de ander zich in het midden onderin om de granaten in de schietbuis te laden. Dan weer lossen schutter en lader elkaar af, anders is het niet vol te houden.

Vuurbal

De binnentemperatuur tijdens een artilleriegevecht stijgt enorm. Er ontwikkelt zich een enorme vuurbal in de schietbuis. De hitte en de giftige gassen worden met het schot de buitenlucht in geblazen en er is een rookgasafzuiging. In principe blijft er niks hangen in de loop en komt er geen stank de werkruimte binnen als de schietbuis aan de achterzijde weer opengaat voor de volgende granaat. Onder het personeel op de Tonnetkazerne hoor je echter wel enig gemopper dat de arbeid niet erg gezond is.

Er is iets van een luchtverfrissing aan boord, maar ‘niet zoals de airco van je auto’, zeggen De Meijer en Van Beek. Voortdurend is er die afweging of je benedenluiks dan wel bovenluiks moet gaan. ‘De afstand naar je doelwit is te groot om met een verrekijker vast te stellen of je raak schiet. Nee, het is meer voor je eigen veiligheid.’ Met de luiken dicht, is het gissen naar je eigen lot. Met het luik open, kan de schutter als ‘de ogen en oren van de commandant’ fungeren.

Geen fosforgranaten

In Afghanistan speelde dit niet. De Taliban hadden geen drones. Maar in een confrontatie met Rusland zal dat anders zijn. Van Beek zegt dat ‘je daar op den duur ook weer laconiek in wordt’. Hoezo? Hij beschrijft het als een lotsbestemming: ‘Het is wat het is. Als je gaat, dan ga je. Je moet doen, wat je moet doen.’

De M107 granaten (155 mm kaliber) zijn er in verschillende soorten. Afhankelijk van de missie kunnen brisantgranaten (scherfwerking), fosforgranaten (brand), rookgranaten (mist boven het slagveld) of lichtgranaten (ze vallen aan een parachuutje naar beneden en verlichten een uitgestrekt terrein) geladen. Doorgaans gaat een mix van de diverse soorten mee op missie. Alleen geen fosforgranaten, die zijn om humanitaire redenen taboe. ‘We hebben ze zelfs niet meer in onze oorlogsvoorraad,’ zegt een defensiewoordvoerder. In de munitievoorraadkamer van een PzH2000 is plaats voor 60 granaten.

Door te variëren met de stuwlading (de kardoezen) kan de afstand van het schot worden bepaald. Hoe meer kruit, hoe verder wordt geschoten. Tegenwoordig wordt niet meer met katoenen zakken kruit gewerkt, maar met kruit in de vorm van grote legoblokken. Zo kan de hoeveelheid kruit makkelijker en dus sneller worden bepaald. Belangrijk is ook de temperatuur en de vochtigheidsgraad van deze kruitblokken. De precisie van het schot kan daarvan afhangen. Een recente verbetering van de PzH2000 behelst de opslag van stuwladingblokken in een soort koeling om ze op constante kwaliteit te houden.

Milliseconden

Elke granaat kan tot vlak voor lancering worden bijgesteld. Moet het projectiel kort vóór of tijdens inslag exploderen met maximale scherfwerking of juist enkele milliseconden later? In het tweede geval krijg je een explosief dat enigszins in de buurt komt van de befaamde bunkerbuster van de Amerikanen. De granaat gaat door het dak, eventueel door de eerste verdieping en ontploft na vijf milliseconden op de begane grond of zelfs in de kelder. Dit afstellen van de granaat – in het jargon ‘de buis’ – gebeurt aan de hand van een draaiknopje op het projectiel. De munitiewerker hoeft dit niet meer handmatig te doen. Het elektronisch systeem neemt die taak over.

Alle granaten gaan superscherp afgesteld de wapenkluis in. Krijgt de bemanning een vuurbevel, dan zit daarbij ook een instructie voor lading en detonatie. In het theoretische geval dat je fosforbommen zou moeten afschieten, dan weet de Rijdende Artillerie in ’t Harde nog wel hoe dat moet: de krengen mogen zeker niet boven de grond ontploffen. Dus nooit vóór impact. Dat zou in strijd zijn met de Geneefse Conventies. Moeten ze een vijandelijke infanterie-eenheid of een ander niet-bepantserd doel uitschakelen, dan kiezen ze een brisantgranaat vanwege de scherfwerking. Is het doelwit een ondergrondse munitieopslag dan stellen ze de granaat heel anders in.

Dat instellen heet als vanouds ‘tempering’ (spreek uit: tempéring). De ‘schietbuis’ is wat buitenstaanders zouden beschrijven als de loop van de houwitser. De binnenzijde van de schietbuis – dus zeg maar wat je ziet als je recht in de loop zou kijken – heet ‘de ziel’ van het geschut.

Tussen kanon en mortiergeschut

En als we dan toch aan het uitleggen zijn: een houwitser is geen tank en geen kanon. Een tank schiet min of meer recht vooruit. De kogel volgt dan een licht gekromde, ballistische baan om doel te treffen. Een mortier schiet recht omhoog en enigszins naar voren om vervolgens bijna loodrecht naar beneden op het doelwit te ploffen. Een houwitser zit tussen een kanon en een mortiergeschut in. Het schot reikt tot 8 kilometer hoog en tientallen kilometers ver. Het projectiel maakt in de lucht een kromming en komt dan neer.

Een PzH2000 is niet geschikt om tankslagen uit te vechten, daarvoor is hij ook onvoldoende bepantserd. Maar met de schietbuis in een vlakke stand kun je zo nodig ook recht voor je uit schieten om bij voorbeeld een vijandelijke schutterspositie of een plotseling aangetroffen munitiedepot op te ruimen. Het zou zonde zijn om zo’n buitenkans niet te benutten. ‘In tien seconden kun je drie granaten eruit janken,’ stelt Van Beek nuchter vast.

De PzH2000 is nog altijd een geavanceerd wapenplatform, maar de technologische ontwikkeling zit ’m in de munitie. Er wordt al tien jaar lang gesproken over GPS-gestuurde granaten. Die worden niet meer fire and forget afgevuurd, maar kunnen tijdens hun vlucht nog worden bijgestuurd. Het projectiel baant zich een weg richting doel en in de slotfase zorgen infanteristen in vooruitgeschoven posities voor de fine-tuning. Zij leiden de granaat uit de pantserhouwitser met moderne richtmiddelen exact naar het beoogde doel. Maar de benodigde sensoren en andere elektronica voor deze targetting-procedure zijn extreem duur. Ook is het een groot nadeel dat vuur wordt uitgebracht in de buurt van eigen militairen, die dus gevaar lopen. Defensie kiest daar niet voor, zegt een woordvoerder.

Er wordt nu gekeken naar Sensor Fused Munition: het projectiel zoekt in de slotfase zelf zijn doel en kan een tank uitschakelen. Een verdere ontwikkeling is de Course Correction Fused Munition. Dit zijn granaten met vleugeltjes die de gevoeligheid voor bij voorbeeld zijwind minimaliseren.

Zwevende munitie

Defensie heeft geld uitgetrokken voor een ‘midlife update’ van het PzH-wapensysteem. Daar zit volgens betrokkenen echter weinig schot in. Het overleg hierover met de Duitse Bundeswehr – die ook zoiets wil, zij het net weer anders – vergt tijd.

Ook valt te denken aan loitering ammunition (zwevende munitie), maar dat is voor de Nederlandse artillerie vooralsnog toekomstmuziek. De PzH kan er niet mee overweg. Defensie heeft in 2023 voor de Rijdende Artillerie en de Veldartillerie circa twintig PULS-raketsystemen aangekocht. Daarmee worden nu experimenten uitgevoerd – zelfs een keer vanaf de Afsluitdijk – maar de exacte kwalificaties van dit wapensysteem zijn vooralsnog onduidelijk.

In Afghanistan mocht nooit vuur worden uitgebracht zonder eyes on target. Er moest iemand zijn die via een verrekijker, via een verkenningsdrone of vanuit de cockpit zicht had op het doelwit. Zodra burgers in de buurt werden waargenomen, werd de targetting-procedure gestopt om nevenschade te vermijden. In een conflict met de Russische Federatie zullen de geweldsinstructies anders zijn. Weliswaar zal altijd worden geprobeerd collateral damage te vermijden, maar eyes on target is vermoedelijk niet meer de standaard. De afstanden zijn te groot, de vijand is te geavanceerd. In de toekomst worden hiervoor drones of satellieten ingezet.

Gele Rijders

Wat is het karakter van de mannen en vrouwen die op dit wapensysteem werken? De 11 Rijdende Artillerie wordt ook wel ‘Gele Rijders’ genoemd. De eenheid werd opgericht aan het eind van de 18^de eeuw, ten tijde van Napoleon. De Gele Rijders zijn herkenbaar aan de donkerblauwe baret (‘kwartiermuts’, ook wel ‘schuitje’) met gouden versierselen. Aan de voorzijde van hun hoofddeksel bungelt een gouden kwastje. Het staat wel vast dat de mannen en vrouwen trots zijn op de traditie van hun eenheid.

Wat voor militairen zijn het als ze tot actie overgaan? ‘Je moet fysiek sterk zijn,’ zegt kapitein De Meijer. ‘We werken hier niet op kantoor,’ vult opperwachtmeester Van Beek aan. Einzelgängers en twijfelaars passen evenmin in de eenheid, bezweren ze.

Kippenvel

In een pantserhouwitser wil het systeem nog wel eens stilvallen en dan schakelt iedereen terug op handwerk. Kruipend over de vloer haal je dan zes granaten van 42 kilo uit de munitiebunker om ze een voor een in de schietbuis te duwen. ‘Je weet niet waarop je vuurt. Je krijgt alleen een fire-mission met coördinaten. Je beseft dat kameraden jouw inzet dringend nodig hebben,’ zegt De Meijer.

Van Beek beschrijft nog maar eens hoe in die bedompte kleine ruimte van de PzH2000NL wordt samengewerkt en hoe op zo’n hels moment alle vermoeidheid wegvalt omdat onmiddellijk vuur moet worden uitgebracht. ‘En als het schot dan valt en van emotie verschijnt er kippenvel op je armen, dan hoor je thuis op dit wapenplatform.’

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Pantserhouwitser PzH2000NL: ‘In tien seconden kun je drie granaten eruit janken’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Als de Oekraïne-oorlog eindigt en Rusland concentreert zijn troepen aan de grens met de Baltische staten, kan allicht een oorlog met de NAVO ontbranden. Is Nederland daar klaar voor? Nu nog niet. Pas na 2030. Commandant der Strijdkrachten generaal Onno Eichelsheim maakte tijdens de presentatie van de Defensienota op vliegbasis Gilze-Rijen duidelijk dat de jaren 2028–2030 uiterst kritiek zijn.

Defensie handelt onder grote tijdsdruk, kiest voor een nieuwe manier van bewapening, maar betaalt nog altijd een hoge prijs voor de zware bezuinigingen van weleer. In een vloek en een zucht wil Defensie samenwerken met innoverende bedrijven. Het departement slaat de handen ineen met Economische Zaken om te komen tot een op militaire slagkracht toegespitst industriebeleid. Maar zo makkelijk is dat nou ook weer niet.

Uit het schap trekken

Nieuw wapentuig laat zich niet zomaar bij een bouwmarkt uit het schap trekken. Het is eigenlijk al verouderd als het een paar maanden in voorraad ligt. Tijdens een oorlog moet je de kennis en de productiecapaciteit hebben om je wapensystemen voortdurend te updaten. De Oekraïne-oorlog laat dat zien. Ondernemers staan te trappelen om met defensie samen te werken, maar niet allemaal hebben ze evenveel te bieden. Sommigen zien gewoon handel. Ze willen drones assembleren met uit China geïmporteerde onderdelen. In Oekraïne is dat ook gebeurd, maar dat land stond met de rug tegen de muur en accepteerde dergelijke afhankelijkheid.

Voor Defensie zijn Russische of Chinese onderdelen een no-go. Maar hoe ver wil het departement daarin gaan? Een Nederland-Fins bedrijf dat militaire onderdelen levert en pertinent weigert Russisch aluminium te gebruiken, wordt bijna kapot geconcurreerd door Spaanse bedrijven die via Turkije geïmporteerd Russisch aluminium inslaan. Twee Nederlandse bedrijven hebben een toppositie als het gaat om kunststofvezels, die nodig zijn voor geavanceerde militairen goederen als scherfvesten, bepantsering en motoronderdelen. Maar Chinese bedrijven proberen ze te laten klappen door middel van grootscheepse dumping van hun kunstvezels.

Anders dan in de Verenigde Staten, was Defensie in Den Haag niet meteen op haar hoede voor dit soort praktijken. Dit is het eerste punt van kritiek op Samen Voorwaarts! Defensie doet het voorkomen alsof er al die jaren in de defensie-industrie een marktfalen is geweest, dat snel moet worden hersteld. In feite is de huidige stresssituatie te wijten aan beleidsfalen, niet aan tekortkomingen of sloomheid in de industrie.

Oudjes en jongelui

Het is ook een generatiekwestie. Alle lof voor Eichelsheim en de andere generaals, maar als je ziet welke jongelui tegenwoordig een leidende positie hebben in de innovatie defensie-industrie, vallen de leeftijdsverschillen nogal op. Minister Yeşilgöz (VVD) is 49 en staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) is 37 jaar. De generaals zijn veel ouder. Maar CEO Maurits Korthals Altes van defensie-techbedrijf Intelic – gespecialiseerd in software voor drones – is net 31 jaar geworden. Willem-Jan van Loon, CEO van 3D-printspecialist Beamler, is ook ongeveer zo jong. De presentatie van de Defensienota 2026 was eigenlijk een feest waarbij de oudjes opeens het licht zien en als bij toverslag de jonkies omarmen. Zou het?

Menno Tamminga heeft eerder deze week in de kolommen van Wynias Week gewezen op de risico’s van geldsmijterij door Defensie en een oncontroleerbaar militair-industrieel complex. Want Defensie is niet ingericht om te fungeren als regiekamer voor innovatieve wapenleveranciers. Simpelweg omdat het zich – ook in tijden van oorlog – moet verantwoorden volgens de regels van de Comptabiliteitswet.

Generaties van ambtenaren zijn opgegroeid met het kunnen verantwoorden van elke uitgave. De Algemene Rekenkamer weet achteraf alles beter. Elke overheidsdienaar voelt nu al aan dat ooit een snoeiharde parlementaire enquête zal worden gehouden rond de vraag of al die plotselinge defensiemiljarden wel keurig terechtkwamen.

Je kunt de vragen van de toekomstige enquêteurs nu al uittekenen: ‘Waarom koos u in juni 2026 voor de aanschaf van de Deense Sky-Watch RQ35 drones voor Intelligence, Surveillance and Reconaissance, terwijl u in 2024 nog een dergelijke aankoop aankondigde, maar toch weer schrapte, terwijl u in 2025 bekendmaakte dat de toen bestaande ISR-drones van de Amerikaanse leverancier Puma zouden worden vernieuwd en terwijl u ook in 2026, maar dan in mei tijdens een handelsmissie naar Riga, voor Nederlandse makelij leek te willen kiezen door een Nationaal Plan Autonome Systemen te presenteren? Kunt u dat eens helder uitleggen?’

Je kunt zeggen dat de parlementaire controle op Defensie in de afgelopen decennia is doorgeslagen. Het was een enorme papierwinkel met voor elke wapenaankoop achtereenvolgens de A-brief, de B-brief, de C-brief en de D-brief. Kamerleden deden of ze alle details wilden weten, terwijl achter de schermen de beslissingen al waren genomen. Maar de bureaucratie op het departement hield zich stijf aan de verantwoordingsprocedures. Jarenlange bezuinigingen hebben een cultuur geschapen van risico mijden.

Juridisch was het misschien ook lastig. De overheid kan niet zomaar particuliere bedrijven tot innovatiefavoriet benoemen en opzadelen met vette contracten. Maar waarom kan dit in Frankrijk dan wel? Kwestie van traditie.

Hoe intelligent en toegewijd al die Haagse topmilitairen en topambtenaren ook zijn, als organisatie ontloopt Defensie in wezen liever alle politieke risico’s. Het handelt liefst volgens de aanbevelingen van de NAVO, houdt zich stipt aan de normen van het ministerie van Financiën, wil zich niet vergalopperen in de linkse media en houdt zich bij elke snelheid stevig vast aan de vangrail van een Kamermeerderheid. Dit is gewoon géén departement dan kan functioneren als een venturecapitalist, ook al is dat het streven in de nieuwe Defensienota.

Risico’s nemen

Nu opeens jubelt de defensietop dat er risico’s moeten worden genomen, maar de grote vraag is natuurlijk door wie? Door henzelf en de gevestigde ambtenarij? Of door de jonge ambitieuze ondernemers die soms bij ‘friends, family and fools’ moeten aankloppen om hun researchprojecten of hun bijdrage aan de Oekraïense oorlog te financieren?

Defensie was altijd vrijgevig als het ging om technologische experimenten, maar zodra het aankwam op serieproductie van bruikbare sensoren of wapensystemen, gingen de subsidieloketten dicht. Dan wilde Defensie ‘niet op de stoel van de ondernemer gaan zitten’, deed het departement niet aan voorfinanciering en weigerde het in termijnen vooraf te betalen. Banken verstrekten intussen geen krediet, omdat ze zwart op wit het leveringscontract van Defensie wilden checken. Dergelijke contracten werden echter pas getekend als het product tiptop was ontwikkeld. Betaald werd er pas door Defensie, nadat alles was geleverd en compleet van kinderziektes was verlost. Het is nog niet gebleken dat Defensie ineens een ander gedragspatroon vertoont, hoe luid de Samen Voorwaarts!-retoriek ook klinkt. Dat is ook logisch, het parlement zal dat niet slikken.

Innovatie

In het regeerakkoord van de minderheidscoalitie staat dat tien procent van het defensiebudget zal worden uitgetrokken voor innovatieve productie. Er wordt een Defensie Innovatie Autoriteit opgericht. De nota herhaalt dit voornemen en heeft het zelfs over een ‘Defensie Innovatie Opschalingsautoriteit’. Van dit soort woordinflatie is ‘de vijand’ – dixit minister Yeşilgöz – niet snel onder de indruk.

Vijf jaar geleden schreven twee Amerikaanse topgeneraals – John R. Allen en Ben Hodges – met de Britse, in Nederland woonachtige militair analist Julian Lindley-French het boek Future War. Daarin staat de hele ontwikkeling naar onbemande, vooruitgeschoven wapensystemen al beschreven. In hun hulp aan de Oekraïense strijdkrachten – nog vóór de Poetin-invasie van 2022 – volgenden de Amerikanen en Britten reeds dit recept. Maar de Nederlandse defensietop presenteert de nieuwe focus op autonome wapensystemen (vliegende, varende en rijdende drones; op afstand bediende mitrailleurs en uiteindelijk AI-aangestuurde wapenplatforms) alsof het een eigen idee is, waarmee Den Haag vooroploopt. Dat schept niet per se groot vertrouwen. De bewindslieden hebben in principe gelijk, maar ze komen er een beetje laat mee aankakken.

In de periode 2010-2012 zag CDA-minister Hans Hillen zich gedwongen de Leopardtanks weg te bezuinigen. Toenmalig VVD-premier Mark Rutte eiste het van hem. Toen Hillen in 2012 het veld moest ruimen, liepen de generaals nog altijd te mokken. Hillen gaf aan alle leden van de defensiestaf een afscheidscadeautje. Hij had in een of andere elektronicawinkel een hele voorraad hobby-drones gekocht en deelde die uit. Dit is de toekomst, was de boodschap. De meeste generaals en topambtenaren keken hem verbouwereerd aan. Wat moesten ze met dit speelgoed?

Staatssecretaris Boswijk bezweert nu dat de krijgsmacht risico’s ‘neemt, leert en anticipeert, terwijl ze vecht’. Goed verwoord, maar waarom liet dit inzicht zo lang op zich wachten? Minister Yeşilgöz stelt in haar Defensienota dat ‘we met onbemenste systemen in vijf jaar de helft van de operationele effecten moet bereiken’. Jawel, maar welke bemande m/v- systemen schaft zij dan af? Dat staat dan weer niet in de Defensienota. Den Haag wil een compleet andere krijgsmacht zonder afscheid te nemen van de bestaande organisatie. Dat is het ongemakkelijke gevoel bij deze Defensienota.

Evenwichtig

Natuurlijk, goed bestuur is evenwichtig. Altijd het bestaande in balans brengen met het nieuwe. Maar de retoriek rond deze Defensienota is nogal eenzijdig. Drones als het antwoord op alle geopolitieke vraagstukken. Militaire slagkracht als modegril. Alsof de Russen niets hebben geleerd van de Oekraïne-oorlog en het een volgend keer – dan tegenover NAVO-lidstaten – op exact dezelfde manier zullen aanpakken.

Tenslotte nog een heikel punt: de Defensienota moet nog door de Tweede Kamer en het kabinet heeft vooralsnog géén meerderheid. Nota’s van de regering hebben altijd de functie om een parlement in te palmen. Als er kritiek komt uit de Kamer, kan de minister zeggen: ja, maar u bent te vroeg. Straks komt de uitvoering en dan kunt u alsnog daarover oordelen. Uiten parlementariërs bezwaren tegen de daadwerkelijke uitvoeringsbesluiten, dan reageren de bewindslieden: dat stond al aangekondigd in de nota! Bent u daar niet reeds mee akkoord gegaan?

Defensienota’s hebben altijd iets vrijblijvends. De media smullen van het verhaal. Alles wordt anders! Defensie gooit het roer om! De praktijk is meestal een andere. Scherpe keuzes worden maximaal uitgesteld.

Defensie wil nu zoveel mogelijk zaken buiten de openbaarheid houden. Yeşilgöz zei letterlijk dat ze de vijand niet wijzer wil maken. Zelfs het aantal extra aan te schaffen F-35’s wordt niet geopenbaard. Er wordt ook een onbekend bedrag gestoken in ‘een Nederlands ontwikkelingslab voor onbemenste systemen’. Plus een aantal satellieten voor ‘robuuste toegang tot het ruimtedomein’.

Natuurlijk gaat de Kamer steigeren. Details graag! Aantallen noemen! Meer gevechtsvliegen laten opereren vanaf civiele vliegvelden? Waar dan? Geen enkele serieuze partij wil de nationale en bondgenootschappelijke verdediging hinderen of verzwakken. Maar dat snelle opstel van Yeşilgöz is te makkelijk. Daar komt het minderheidskabinet in het parlement niet zomaar mee weg.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Yeşilgöz wil een compleet andere krijgsmacht zonder afscheid te nemen van de bestaande organisatie. Dat gaat niet lukken verscheen eerst op Wynia's Week.

Defensie krijgt tot 2035 gaandeweg 19 miljard euro per jaar extra te besteden. Meer rekruten, meer oefenterreinen, meer kazernes, meer wapensystemen en munitie.

Innovaties aanjagen

Maar minister Dilan Yeşilgöz (VVD) en staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) gaan nog een stap verder. Ze gaan op de ondernemende toer. Defensie investeert zelf kapitaal in bedrijven voor de ‘moderne’ oorlog: van chips tot kunstmatige intelligentie (AI). Er komt bijvoorbeeld een afdeling die innovaties van bedrijven moet aanjagen.

De nieuwe Defensiemissie roept vragen op. Politieke vragen. En vragen over nut en noodzaak, waarover straks. Ook over de Haagse rolverdeling. Met zijn missie als geldschieter van bedrijven gaat Defensie concurreren met Economische Zaken en Klimaat (EZK). Dat is van oudsher het ‘ministerie van het bedrijfsleven’ inclusief een gereedschapskist vol subsidie- en steunregelingen.

Wat doet Defensie inmiddels als durfkapitalist? Overheidskapitaal investeren in veelbelovende bedrijven. De uitbreiding van fabrieken mede bekostigen. Netwerken in de technologiesector. Sleutelbedrijven overeind houden.

Zo’n sleutelbedrijf is scheepswerf IHC (Kinderdijk). IHC is een belangrijke toeleverancier van de Franse Naval Group voor de bouw van vier onderzeeboten voor de Koninklijke Marine. Na een reddingsoperatie en jaren kwakkelen lijkt IHC er bovenop te komen. Op verzoek van de eigenaar, de Rotterdamse investeringsmaatschappij HAL, gaven de ministeries van Defensie en Economische Zaken financieringsgaranties. Defensie voor 6 miljoen euro, EZK 24 miljoen.

Wie weet heeft ook scheepswerf Damen in Vlissingen, de grootste Nederlandse marinewerf, straks steun van Defensie nodig nu de grote opdracht voor zes Duitse marineschepen is geschrapt.

Chips en AI

Ook voor ‘nieuwe’ industrie trekt Defensie de portemonnee. Begin maart stond minister Yeşilgöz op een podium in Eindhoven waar de start werd gevierd van de bouw van een proeffabriek voor fotonische chips. Deze energiezuinig chips moeten meer rekenkracht bieden aan datacenters die met AI-modellen werken. Defensie betaalt 20 miljoen euro, Economische Zaken 86 miljoen.

Het was niet de eerste AI-gerelateerde investering van Defensie. Vorig jaar staken Defensie en Economische Zaken samen 70 miljoen euro in een zogeheten AI-fabriek in Groningen. Daarvan komt 30 miljoen voor rekening van Defensie. ‘AI verandert oorlogsvoering nu al, elke dag weer’, verkondigde toenmalig staatssecretaris Gijs Tuinman (BBB) van Defensie. ‘Het zet dronebeelden om in algoritmes. Het is kortom onmisbaar om tegenstanders telkens één stap voor te blijven.’

Netwerken rond Eindhoven

Bij deze twee projecten zal het waarschijnlijk niet blijven. In de binnenkort verwachte beleidsnota over Defensie en de industrie zullen er wel meer staan vermeld.

Defensie is namelijk samen met drie andere ministeries ook toegetreden tot een exclusieve netwerkclub: de Semicon Board NL. Semicon is de Engelse benaming voor halfgeleider. Chips, zeg maar. In deze club praten prominenten uit de chipindustrie rondom Eindoven/Nijmegen. Onder hen topmanagers van chipmachinefabrikant ASML, industrieconcern VDL en chipfabrikant NXP. De Board wil naar eigen zeggen de Nederlandse halfgeleiderindustrie uitvergroten.

De meeste concrete impact van de Defensiemiljarden op de industrie zit ‘m in een trits van samenwerkingen die de afgelopen weken zijn aangekondigd.

Vorige week maakte het ministerie afspraken voor de medefinanciering van de uitbreiding van Thales Nederland in Hengelo. Thales produceert daar radarsystemen. Thales’ moederbedrijf is Frans, maar Nederland bezit 1 procent van de aandelen van de Nederlandse dochter. Thales Nederland is daarom een staatsdeelneming. Hoeveel geld met de uitbreiding is gemoeid houdt Defensie vooralsnog geheim.

Kruisraketten

Bijna twee maanden geleden sloten Defensie en onderzoeksinstituut TNO een overeenkomst om TNO-uitvindingen commercieel te ontwikkelen. Er zijn al drie projecten aangewezen. Volgens Het Financieele Dagblad legt Defensie hiervoor miljoenen op tafel.

De meest recente én heel grote investering is de levering van kruisvluchtwapens aan Oekraïne. Nederland bestelt voor 250 miljoen euro zevenhonderd kruisraketten bij Destinus, een Zwitsers-Nederlands bedrijf dat ook in Hengelo een fabriek heeft. Vervolgens worden ze verscheept naar Oekraïne.

Dat het Defensie menens is blijkt ook uit het plan om dit najaar een eigen innovatie opschalingsautoriteit te lanceren. Deze afdeling moet, zo beloofden de bewindslieden in een recente brief aan de Tweede Kamer, ‘hoogtechnologisch onderzoek’ en de ontwikkeling van ‘hoogtechnologisch defensiematerieel’ stimuleren. Kortom: financier en investeerder worden.

Gevaarlijk

Zo ontwikkelt Nederland een politiek-militair-industrieel complex van onderling verbonden bedrijven, geldstromen, topmanagers, lobby’s, militairen en politici. Dat is een begrijpelijke, maar ook gevaarlijke ontwikkeling. Begrijpelijk omdat de Nederlandse defensie-industrie als gevolg van jarenlange bezuinigingen ten tijde van de Rutte-kabinetten was gereduceerd tot een lilliputter. Er is het nodige in te halen.

De gevaren zijn echter legio. De uitgavenuitbarsting kan een klassiek voorbeeld worden van geld dat achter projecten aanjaagt. De vraag of uitgaven nuttig en noodzakelijk is, is dan het eerste slachtoffer. Bovendien heeft Defensie geen sterke reputatie op het gebied van bedrijfsvoering. De Algemene Rekenkamer was onlangs uitgesproken kritisch. Pas recent adresseert Defensie bijvoorbeeld de fraude- en corruptierisco’s die gepaard gaan met de bestedingseruptie.

Private winsten?

En wie profiteert van de overheidsinvesteringen? Kruisvluchtwapenproducent Destinus wil bijvoorbeeld naar de effectenbeurs. Dan is een miljoenenopdracht een mooie opsteker om nieuwe beleggers te lokken. Het oogt ook als: publieke kosten, private winsten.

Het grootste en urgente gevaar is politiek. Wie controleert het militair-industrieel complex, dat zich om veiligheidsredenen graag voorstaat op vertrouwelijkheid en een gebrek aan openbaarheid?

Wynia’s Week schiet altijd raak en brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Defensie smijt met miljarden en spint een web van kapitaal, belangen en lobby’s. Wie gaat dat controleren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Daar horen nieuwe wapens, geavanceerde sensoren en supersnelle vervoermiddelen bij. We gaan het hier hebben over ruim 150 ‘Kaaimannen’ Joint Light Tactical Vehicles (JLTV), honderd Band Vagn’s die ook kunnen varen, een vloot 6×6 All-Terrain Vehicles CAN-AM Outlanders en heel veel Lynx Ranger sneeuwscooters.

Als militairen ergens naar toe moeten, zeggen ze altijd ‘verplaatsen’. Niet zomaar een stukje rijden, nee ‘verplaatsen’. Dat impliceert dat er nagedacht is over de tocht en dat de route zorgvuldig werd gepland. Nou, met de Kaaimannen van de Amerikaanse fabrikant Oshkosh, die varende BandVagn voertuigen uit Zweden, die CAN-AM Outlanders en de BRP Lynx sneeuwscooters uit Finland kunnen de mariniers zich verplaatsen! En ja, daar zijn ze ook trots op.

Doctrine

Eerst over de nieuwe doctrine. Vanaf 2020 – dus nog voor de Russische invasie in Oekraïne – begonnen Amerikaanse, Britse en Nederlandse mariniers daarover na te denken. D-day achtige landingsoperaties waren in een hedendaags conflict praktisch onuitvoerbaar geworden. Je kunt eenvoudig uitrekenen dat je met een in wezen beperkte hoeveelheid infanteristen een dergelijke actie niet overleeft. In een grootschalige oorlog zou bij een massale invasie over zee een complete mariniersbrigade binnen drie minuten zijn uitgeschakeld. Dit betekent dat je er niet zomaar aan kunt beginnen.

Het idee is nu dat de mariniers vooruit worden gestuurd en allerlei prikacties gaan uitvoeren op een vijandelijke kust of zelfs diep in vijandelijk gebied om zo de vijand te storen en gunstige omstandigheden te scheppen voor de geallieerde – lees: Amerikaanse – hoofdmacht die weldra een landingsoperatie op de vijandelijke kust kan uitvoeren. ‘Shaping the battlefield’ wordt het genoemd. Britse en Nederlandse mariniers moeten het slagveld vooraf zo gunstig mogelijk inrichten met allerlei gewaagde hit-and-run acties. Op die manier moeten ze de vijand dwingen tot een gevecht dat hij juist niet wil voeren.

Kleine groepen mariniers – exacte aantallen worden geheimgehouden – worden gedropt in de toekomstige oorlogszone. Het idee dat ze daar eerst verkenningen kunnen uitvoeren, is achterhaald. Met drones en geavanceerde sensoren heeft de vijand je meteen in de gaten. Elk slagveld is transparant geworden. De Oekraïne-oorlog leert dat ongezien optreden onmogelijk is.

Het is dus zaak om te landen, aangetroffen doelen direct aan te grijpen en je snel weer uit de voeten te maken. Toekomstige mariniersoperaties voltrekken zich in een ongekend hoog tempo. Verspreid over een groot gebied worden tegelijkertijd allerlei ‘raids’ (agressieve verrassingsaanvallen) uitgevoerd om de vijand in verwarring te brengen, zijn logistiek te verstoren en zijn bevelvoering te ontregelen. Alleen door chaos te scheppen bij de vijand, kom je er weer levend uit.

Als voorbeeld zijn wel eens de heldhaftige acties van de Oekraïense mariniers genoemd, die voorjaar 2022 maandenlang standhielden in havenstad Mariopoel tegenover een Russische overmacht. De 36^ste mariniersbrigade van majoor Serhii Yaroslavovych Volynskyi werd door de Russen omsingeld en zat twee maanden vast in een staalfabriek. Ze vochten als leeuwen. Elke dag sneuvelden er jongens, maar ze gaven niet op.

Vijfhonderd overlevenden vochten zich uiteindelijk een weg door de Russische linies, verplaatsten zich naar een andere staalfabriek en verenigden zich daar met wat er nog over was van de Azov-brigade van de Oekraïense Nationale Garde. Opnieuw verscholen ze zich in kelders, kruipruimtes en fabrieksinstallaties en telkens weer wisten ze de Russen te verrassen en te pijnigen.

Het was een gevecht op het randje van kamikaze, maar tevens asymmetrische oorlogvoering. De Oekraïners konden havenstad Mariopoel in 2022 niet behouden, maar ze wisten ‘als vlooien op een wilde hond’ de Russische tegenstander zodanig te storen, dat hun optreden grote invloed had op het verloop van de oorlog. De Russen raakten verstrikt in hun eigen overmacht.

Creatieve Oekraïners

Luitenant-kolonel der Mariniers Jurjen Abma, stafofficier van de Operationele Eenheden, noemt een ander, volgens hem beter voorbeeld van de nieuwe manier van werken. ‘Bij het begin van de oorlog in Oekraïne waagden de Russen een aanval op Kiev en Hostomel. Ze rukten op vanuit Wit-Rusland en reden in lange colonnes over de weg. Daar werden ze aangevallen door hoog mobiele ghost-eenheden. Die vertraagden de opmars, schakelden essentiële middelen uit en vernietigden strategische assets van de Russen.’

De Oekraïense mariniers waren creatief, terwijl hun Russische tegenstander bureaucratisch en log reageerde. De Oekraïners waren beter gemotiveerd, want het voortbestaan van hun land stond op het spel. Ze waren ook beter voorbereid op dit soort acties dan de Russen. Vanaf 2020 werkten de Oekraïense mariniers al samen met het US Marine Corps en de Britse Royal Marines. Zeg maar gerust dat de nieuwe mariniersdoctrine van de NAVO-landen in Oekraïne werd onderworpen aan een praktijktest.

Natuurlijk hebben de Russen hiervan geleerd. Ze zullen zich nooit meer zo kwetsbaar opstellen. Moeten de Nederlandse mariniers hierop dan wel gaan plannen? Abma: ‘Het feit dat wij er zijn, is voor de Russen al een uitdaging. Het plaatst hen voor dilemma’s. Ze moeten rekening houden met aanvallen in de flank, waardoor ze een deel van hun troepen achter moeten houden om te verdedigen. Ze zullen voorzichtiger te werk moeten gaan en misschien zien ze daarom wel helemaal af van een aanval.’

Disrupten

‘Shaping the battlefield,’ zegt ook majoor der mariniers Huibert Jan Duijster, hoofd Wapensystemen Management van het Korps Mariniers. ‘Het accent komt te liggen op disrupten en specifieke doelen uitschakelen. We gaan zelf geen terrein bezetten en vormen zelfs geen bruggenhoofd. We focussen ons op de vijandelijke logistieke knooppunten, commandocentra en data-centra van de vijand. Als we die verlammen, scheppen we gunstige omstandigheden voor andere, grootschalige eenheden om een landing te kunnen uitvoeren en verder te kunnen oprukken.’

De mariniers worden daartoe tot zes weken voordat het de echte slag begint, vanuit een moederschip gelanceerd in landingsschepen of per helikopter. Vanuit het schip worden loitering munitie (zwevende munitie) en drones uitgestuurd om vervolgens door de mariniers met grote precisie naar het doel te worden geleid. Bevoorrading van de mariniers gebeurt via vliegende en varende drones. Het moederschip blijft op een zo veilig mogelijke afstand, maar dankzij de nieuwe technologie zijn de verbindingen kort.

Snelheid moet het winnen van bepantsering. Bij dit werk kun je je alleen redden door je na een actie meteen te verplaatsen. Het zou fijn zijn als je vervoermiddel bestand is tegen zwaar mitrailleurvuur en rocket propelled grenades, maar dan wordt de carrosserie te zwaar en ben je niet wendbaar genoeg.

In het ‘extreme terrein’ van de ‘future littoral warfare’ speelt dat sterker als ooit tevoren. Je moet razendsnel manoeuvreren om het gevecht te kunnen overleven. Pantser maakt je minder beweeglijk en beperkt ook je uitzicht naar buiten, want je moet het doen met een voorruitje van hooguit 40 bij 20 centimeter. Je kijkt door het spreekwoordelijke ‘rietje’ en dat kost tijd die je niet hebt.

De Koninklijke Landmacht is bezig over te schakelen van de Duitse Mercedes-Benz (een pick-up versie van deze jeep, soldaten spreken over het ‘MB-bakkie’) naar de Italiaanse Manticore. Het nieuwe voertuig is veel zwaarder, steviger en vuurbestendiger dan de oude MB. Voor het Korps Commandotroepen en voor een deel van de Luchtmobiele Brigade komt er de Vector van de Nederlandse fabrikant Defenture. Dit terreinvoertuig weegt 2.800 kilo. Met modulaire bepantsering komt het op 3.800 kilo. Met vier soldaten en volledige bewapening plus uitrusting haalt de Vector bijna 5.000 kilo.

De Vector is voorzien van een Oostenrijkse 3.2 liter 6V Steyr-motor (220 pk) en bereikt op verharde wegen een topsnelheid van 130 kilometer. In ruig terrein haalt de Vector 90 kilometer per uur. Producent Defenture is ontstaan uit het bedrijf Pro-Dakar van een oud-motorcrosser en Dakar-veteraan, dus eigenlijk werd de militaire snelheidsduivel ontwikkeld voor de Dakar-rally. Stoer!

Voor de mariniers is de Manticore te zwaar en te groot. Hij past niet op de landingsvaartuigen waarmee de mariniers vanaf hun moederschip heimelijk op een vijandelijke kust worden afgezet. De Oshkosh ‘Kaaiman’ past er wel op, al is het nieuwe ‘werkpaard’ van de mariniers zelfs iets groter en zwaarder dan de Vector van de commando’s.

De mariniers hadden altijd Landrover-jeeps, in de volksmond ‘LARO’, omdat ze nu eenmaal altijd met de Britse Royal Marines moeten kunnen optreden. In de tijd van de bezuinigingen, werd bepaald dat ze hun geliefde ‘Larootjes’ moesten inleveren voor MB-bakkies, want standaardisatie leek goedkoper. Achter de schrijftafel was dat inderdaad het geval. Maar inmiddels is er budget en ziet iedereen wel in dat je het rijdend materieel moet afstemmen op de specifieke taken en behoeften van elke eenheid. Daarom krijgen de mariniers de Amerikaanse Oshkosh ‘Kaaiman’ als nieuwe patrouillewagen.

Klauw

Oshkosh is een stadje in Wisconsin, genoemd naar een opperhoofd van de Menominee-indianenstam. Oskkosh is in de inheemse taal ‘klauw’ en dat is een terechte benaming voor de fabrikant van het voertuig, dat is gemaakt om in een hoek van bijna 45 graden tegen hellingen op te rijden. Oshkosh Defence produceerde de Joint Light Tactical Vehicles (JLTV) in grote aantallen. Voor het Amerikaanse leger en het US Marine Corps is het voertuig de eerste opvolger van de legendarische Humvee (High Mobility Multipurpose Wheeled Vehicle).

Onder de motorkap van de nieuwe terreinwagen hangt een Caterpillar, die 250 tot 350 pk levert. Allemachtig, dat is praktisch het vermogen van een flinke vrachtwagen. De vier onafhankelijk verende wielen loodsen de JLTV als een behendige monstertruck door sterk geaccidenteerd terrein.

De fabrikant deed met dit voertuig niet mee aan de Dakar Rally, maar toonde het product wel aan het grote publiek tijdens de Baja 1000 Race in Mexico, de ultieme off-road challenge in één etappe over duizend mijl (1.600 kilometer). Defensie heeft in de Verenigde Staten 178 voertuigen besteld. Vanaf 2028 worden ze geleverd. Was hier nog iemand aanhanger van de VROEM-partij?

Het Korps Mariniers krijgt 150 stuks in de niet bepantserde Oshkohs Outlander DXPV-versie. De officiële benaming is FLATM-PV (Future Littoral All Terrain Mobility – Patrol Vehicle). Een handzame bijnaam in de trant van ‘LARO’ of ‘MB-bakkie’ laat nog even op zich wachten.

Voorlopig zegt iedereen ‘Oshkosh’ en dat klinkt als een geheime code. ‘Kaaiman’ ligt makkelijker in het gehoor. ‘Daarmee leg je ook de nadruk op het amfibische karakter van dit voertuig,’ zegt kapitein der mariniers Schenk, de voertuigspecialist van het Korps. ‘Een kaaiman is op land en in het water snel, wendbaar en krachtig. Het voertuig is sterk en veelzijdig. Het past zich onmiddellijk aan bij een nieuwe omgeving.’

Chauffeurs

Waar voorheen gewerkt werd met speciale chauffeurs – bijvoorbeeld op de befaamde Viking rupsvoertuigen – is het de bedoeling dat alle mariniers straks met een Oshkosh kunnen rijden. In verband met het aantal beschikbare instructeurs kan dat overigens nog even duren.

Na veertig jaar zijn die oude Vikings inmiddels uitgefaseerd. Op het kazerneterrein van de mariniers in Doorn staan er nog een paar, maar de meeste Vikings werden de afgelopen jaren geschonken aan Oekraïne. De vervanger is in aantocht: de BvS10 Beowulf met plek voor maximaal 12 mariniers. Net als de Viking is dit nieuwe voertuig van Zweedse makelij. De BvS10 is inzetbaar bij temperaturen van min 46 graden tot plus 49 graden Celsius. (Vraag je niet af wat er bij dergelijke temperaturen met de mariniers zelf gebeurt).

Het voertuig raast met 65 kilometer over het terrein, maar kan – net als de Viking – ook varen. De rupsbanden en het onderstel zakken dan onder water. Vanaf de voorruiten blijft de Bandvagn net boven de waterlijn. Ideaal voor het militaire werk in moerassig gebied. Je kunt nog eens met droge voeten een meer of een rivier oversteken. Erg hard gaat dat varen overigens niet: 5 kilometer per uur. Dat maakt je kwetsbaar, want de Beowulf is niet gepantserd. Sowieso zit naast de chauffeur een bijrijder, die via een dakluik in de cabine de omgeving in de gaten houdt.

Luitenant-kolonel Abma noemt die capaciteit om te varen niet zo essentieel voor de mariniers. Fijn dat het kan, maar volgens de nieuwe doctrine komt het vooral aan op snelle verplaatsingen. Als marinier bevind je je in een vijandelijke zone en weet je zeker dat de tegenstander je elektronisch kan uitpeilen. Wat te doen? De onderlinge communicatie zoveel mogelijk beperken en nog sneller verplaatsen. Het korps vertrouwt daarvoor sterker op de ATV6x6 en de sneeuwscooters, dan op de Beowulf.

Small mobility

Voor de ‘small mobility’ krijgen de mariniers aanzienlijke aantallen quads, beter gezegd zeswielige All-Terrain Vehicles. Een quad heeft vier wielen, maar de CAN-AM Outlander heeft er zes. De leverancier is BRP in Finland, een bedrijf dat onderdeel is van een Canadees concern dat de merknaam CAN-AM hanteert voor voertuigen en Lynx voor sneeuwscooters. Met de Outlander jakker je door elk terrein. Met twee mariniers op één 6×6. Achterop is ook nog plek voor je wapen en je bagage. Defensie gaat het vehikel ‘Tor’ noemen. ‘Een knipoog naar het Korps,’ zegt kapitein Schenk. Tor is een oude bijnaam voor de mariniers, vanwege het embleem op hun uniform dat van een afstand wel iets wegheeft van een of ander kevertje.

Van origine is de CAN-AM geen militair ontwerp. Hij wordt in Europa en Noord-Amerika volop verkocht aan off-the road recreanten. ‘Voorheen werden militaire middelen speciaal ontworpen, maar tegenwoordig kopen we uit het schap. Dat is sneller en goedkoper. Voorheen moest een platform 15 tot 20 jaar meegaan, nu rekenen we met 5 tot 7 jaar,’ zegt majoor Duijster. ‘Als een civiel product voor 80 procent matcht met wat we nodig hebben, dan zeggen we: kopen.’

De aanpassingen voor de mariniers – groen spuiten en oorlogsverlichting – zijn minimaal. De Tor is niet ontworpen om er een mitrailleur op te monteren. Dat zou een ingewikkelde certificatie-procedure vergen. Maar zou de oorlog uitbreken, dan breekt nood alle wetten. ‘Dan lassen we er heus wel een affuit op,’ zegt Duijster.

Poolcirkel

Het eeuwenoude motto van het Korps is Qua Patet Orbis, zo wijd de wereld strekt. De 2.500 mariniers vormen een amfibische elite-eenheid en kunnen overal ter wereld worden ingezet. De afgelopen decennia dienden ze in de jungle van Cambodja, de bergen van de Balkan, de woestijn van Irak en de rotsachtige valleien van Afghanistan. Inmiddels hebben ze vooral het noorden van Noorwegen op het oog als mogelijk inzetgebied.

In de Koude Oorlog was dit ook het geval. Nederlandse mariniers bewaakten in het uiterste Noorden, zo’n 300 kilometer boven de Poolcirkel, de Noors-Russische grens. Het was de enige plek waar het NAVO-territoir direct grensde aan dat van de Sovjet-Unie. Bovendien was het strategisch belangrijk gebied, omdat je eerste rang zit als Russische oorlogsbodems en onderzeeboten zich van en naar de haven van Moermansk verplaatsen.

In deze arctische omstandigheden voeren de Nederlandse mariniers een essentiële taak uit voor de NAVO. De wintertrainingen van het Korps in het uiterste Noorden van Noorwegen – als de mariniers ’s nachts op matjes in tenten slapen en ze slaapzakken aan elkaar ritsen om elkaars voeten onder elkaars oksels warm te houden – zijn een vast onderdeel van de mariniersopleiding. Met de nieuwe dreiging uit het oosten zijn ze extra actueel.

De mariniers hadden al een handjevol sneeuwscooters om in Noorwegen door de sneeuw te rijden, maar de vloot wordt de komende jaren flink uitgebreid. Het Korps krijgt de Lynx Ranger, ook van de Finse maker BRP. Ook de Ranger is een civiel product, dat slechts kleine modificaties hoeft te ondergaan voor gebruik door de mariniers.

Op de website van de fabrikant kan elke avonturier zich aan deze snowmobile vergapen. ‘License to thrill,’ juicht het bedrijf. Je ziet allerlei uitvoeringen. De mariniers hoeven hem alleen maar wit te spuiten en een extra knopje te installeren om de voor- en achterlichten sterk te dimmen of uit te zetten. ‘Oorlogsverlichting’ is niet gezien worden. Ook voor de sneeuwscooters is het de bedoeling dat elke marinier straks de machine kan besturen. Het staat nu reeds vast dat de mannen met een enige gretigheid hun rijlessen op de Lynx Ranger zullen aanvangen.

‘Maar essentieel voor de mariniers blijft het optreden te voet en op langlaufski’s,’ waarschuwen de officieren Abma en Duijster. Je brandstof kan immers opraken, het terrein kan onbegaanbaar worden, je materieel kan defect raken. Ook dan moet een marinier ‘snel, mobiel en zelfstandig’ verder. Het komt nooit zover dat mariniers alleen maar op hun voertuig blijven zitten en rustig achteroverleunen. ‘Als dat zou gebeuren, dan vecht je niet om te winnen en dat is niet Korpswaardig’ zegt Duijster zelfverzekerd. Een marinier moet immers ook zonder technische ondersteuning kunnen vechten en zal daarom altijd zuinig blijven op zijn voeten

Collega Abma voorziet dat de nieuwe wapentechnologie het in de nabije toekomst mogelijk maakt om de gevaarlijkste, moeilijkste en zelfs meest bepalende acties te laten uitvoeren door onbemande systemen. De mariniers van de toekomst lanceren dan diep in vijandelijk gebied hun drones, bedienen op afstand hun mitrailleurs en mortieren. Maar ze blijven infanteristen voor de close combat, zeesoldaten, mariniers in de oorspronkelijke betekenis van het woord.

Journalist en defensiespecialist Eric Vrijsen inventariseert voor Wynia’s Week de revolutie die er gaande is in de Nederlandse krijgsmacht, nu er nieuwe gevaren zijn, maar ook veel ruimere middelen dan voorheen. Wynia’s Week is er 156 keer per jaar, met altijd verrassende artikelen, columns en podcasts. U maakt dat mogelijk! Hartelijk dank!

Het bericht Wapenrevolutie voor de mariniers: Kaaimannen, torren en sneeuwscooters. LONGREAD! verscheen eerst op Wynia's Week.