Eric Vrijsen reisde de afgelopen jaren kazernes, marinehavens en luchthavens af voor zijn nieuwe, deze week verschenen boek ‘WAPENTUIG – Miljardenrevolutie bij de krijgsmacht’. De defensie-uitgaven worden in luttele jaren meer dan verdubbeld en dat leidt ook tot een spectaculaire vernieuwing van het materieel, onder meer richting drones, tanks en laserwapens.

Tanks weg, tanks terug of toch weer niet

Hoe de Haagse aandacht in korte tijd kan verschuiven illustreert Vrijsen aan de hand van de tanks, die eerder allemaal waren verkocht. ‘Een paar jaar geleden werd juist weer alles op de aankoop van Leopardtanks gezet, maar in de daaropvolgende nota werd daar met geen woord meer over gerept en gaat het alleen nog over automatische systemen. Het gevaar daarvan is dat Nederland bezig is zich voor te bereiden op de vorige, in plaats van op een volgende oorlog.’

In de laatste Defensienota wordt aangekondigd dat 10 procent van het budget naar research en ontwikkeling zal gaan. Vrijsen juicht dat toe, want innovatie versterkt de eigen industrie. ‘Maar de militairen zeggen: laat ons eerst de munitievoorraden aanvullen.’

Hij plaatst ook vraagtekens bij de innovatie-autoriteit die het kabinet wil oprichten naar het voorbeeld van het Amerikaanse DARPA. ‘Ze presenteerden het als: Kijk eens hoe modern wij zijn! Maar die Amerikaanse organisatie bestaat al sinds 1958. DARPA heeft inderdaad het internet en GPS voortgebracht. Zulke investeringen vragen echter zóveel kapitaal! Dat is voor een klein land als Nederland niet op te brengen. Dit komt neer op grootheidswaan.’

Defensie sluit zich als een oester

Wapensystemen gaan vaak ontzettend lang mee, mits ze tussentijdse updates krijgen. In het interview met Menno Swart geeft Vrijsen het voorbeeld van de Patriot-raketten, die begin jaren ‘80 door het kabinet-Lubbers werden aangeschaft. Het was de tijd van de massale demonstraties tegen NAVO-kruisraketten. Het toenmalige kabinet koos voor een strikt verdedigend wapen dat Russische raketten zou kunnen blokkeren. De Patriots werden en worden nog steeds veel gebruikt.

Journalist Eric Vrijsen volgt Defensie al tientallen jaren en baseert zich mede op een groot netwerk van militairen. In zijn boek laat hij soldaten over hun wapensystemen vertellen. Hij merkt dat Defensie de laatste tijd wel minder open wordt. ‘Want Poetin luistert mee. Van alle informatie die voorhanden was, wordt nu gewogen wat openbaar mag blijven. Het departement sluit zich als een oester. Dit was waarschijnlijk mijn laatste kans om dit boek te schrijven,’ zegt Vrijsen.

‘WAPENTUIG – Miljardenrevolutie bij de krijgsmacht’ van Eric Vrijsen is een uitgave van Uitgeverij Blauwburgwal, kost 24,95 en is overal te koop of te bestellen, zoals HIER .

Het bericht WAPENTUIG: drones, tanks en lasers – zo verloopt de spectaculaire miljardenrevolutie bij onze krijgsmacht verscheen eerst op Wynia's Week.

Starre organisatie

De buitenwereld denkt dat de ‘opschaling’ van de defensie-industrie in snel tempo verloopt, want het Defensiebudget gaat elk jaar met 3 miljard omhoog en ondernemers ruiken vanzelfsprekend omzet en winst in de Defensiehoek. Omgekeerd wil Defensie graag met de nationale industrie samenwerken, want dat versterkt de soevereiniteit en geeft Nederland in Europees en bondgenootschappelijk verband een betere onderhandelingspositie.

Maar de werkelijkheid is anders. Bedrijven klagen dat ze bij Defensie op een muur van onbegrip stuiten, waardoor ze hun nieuwe productielijnen niet gefinancierd krijgen. Ze willen graag munitie, high tech wapentuig en software leveren, maar door bureaucratische traagheid krijgen ze hun business-case niet rond. Kleine en middelgrote ondernemingen stuiten op het probleem dat Defensie een starre organisatie is.

Defensie weigert ‘voorfinanciering’ van bewapeningsprojecten. Het Commando Materieel en IT (COMMIT) wil meestal pas betalen als alles geleverd is en tot in de puntjes gecontroleerd op kwaliteit. Soms wil Defensie wel voorschieten, maar dan moet de ondernemer een bankgarantie overleggen. De huisbankier wil zo’n garantie wel geven, maar dan moeten alle betalingen van Defensie op een geblokkeerde bankrekening worden gestort en zit de ondernemer nog steeds met een tekort aan werkkapitaal.

Het gevolg is dat de productie van de Nederlandse defensie-industrie achterblijft bij de ambities van politici en topmilitairen. Defensie bulkt van het geld, maar houdt het voorlopig liever in kas. De financiële sector wil in principe beleggen in de defensie-industrie, maar verlangt zekerheden die Defensie zegt niet te kunnen bieden. Er is een situatie waarin iedereen op iedereen zit te wachten.

Acht knelpunten

Om de impasse te doorbreken, trad het IDEA-netwerk aan. Vijf financieel deskundigen-reservisten kwamen juni 2024 met een rapport. De conclusie was dat er acht knelpunten zijn bij de financiering van de defensie-industrie, waarvan zes kunnen worden opgelost door de overheid (ministeries van Defensie en Financiën) en twee door de overheid en het bedrijfsleven gezamenlijk.

Het was een rapport met huiveringwekkende bevindingen, zoals de eis van het ministerie van Financiën dat Defensie uitsluitend ‘cash-flow neutrale voorfinanciering’ aan het bedrijfsleven verstrekt. Dat wil zeggen: géén voorfinanciering. Alsof je een huis laat bouwen zonder de aannemer in termijnen te hoeven betalen. Dan stopt het al bij het storten van de fundering.

Defensie-industrie niet kies

Banken hadden het volgens het IDEA-rapport ook niet zo op de defensie-industrie begrepen. Vanwege eventuele reputatieschade, pasten ze ‘enhanced due diligence’ toe. Alles moest uitentreuren worden onderzocht voordat kredieten worden verstrekt, want wapenindustrie is fraudegevoelig en dus verdacht. Zoveel bankemployees, bancaire controleurs en commissies van toezicht werden bij een mogelijke transactie betrokken, dat er altijd wel iemand was die een paraafje weigerde. Pensioenfondsen stonden al helemaal niet te popelen, want die hebben een voorkeur voor klimaatprojecten, huurhuizen en andere investeringen met ‘een hoog maatschappelijk rendement’.

Was er dan niemand om de defensie-industrie in Nederland vlot te trekken? Topmilitairen als viceadmiraal Rob Bauer maakten zich boos over de labbekakkerige houding van de institutionele beleggers als het ABP. Dat fonds incasseerde elke maand de pensioenpremies van de pakweg 70.000 Defensiemedewerkers, maar vond het volgens Bauer niet kies te investeren in de defensie-industrie.

Inmiddels zijn de financiële mastodonten tot inkeer gekomen. De grote banken, pensioenfondsen en verzekeraars zien de Russische dreiging ook op hun eigen belangen afkomen en dat noopt tot realisme. Het ABP investeerde reeds in 2025 via een venture

capitalist in Robin Radar, een belangrijk bedrijf op het gebied van radartechnologie.

‘Als de Europese waarden onder vuur liggen, dan liggen ook de waarden van mijn organisatie onder vuur,’ vertelde me in juli een bankier. Vanaf de zomer 2026 stonden ineens allerlei durfkapitalisten en vermogensbeheerders in de houding om eindelijk eens flink in de defensiesector te investeren.

Stijgende koersen

Het modewoord is nu ‘Impact Beleggen’. Wie kapitaal heeft én maatschappelijk geëngageerd is, kan in de wapenindustrie zijn betrokkenheid tonen. De soms spectaculair stijgende (en soms ook dalende) aandelenkoersen van wapenfabrikanten uit andere Europese landen helpen natuurlijk ook om tot patriottistische inzichten te komen. Kijk maar eens naar de rendementen op het Duitse beursfonds Rheinmetall of het voormalige Praagse schroothandeltje Czechoslovak Group, dat begin 2026 in Amsterdam een beursnotering kreeg en inmiddels tientallen miljarden euro’s waard is. Zoiets zet institutioneel beleggers aan het denken. Defensie-industrie, waarom niet? Overheden willen er enorm veel geld in steken en al dat defensiematerieel moet geproduceerd worden. Veiligheid mag heus wat kosten.

Financiële bobo’s

De aanvankelijke onwil van de financiers begon in de loop van 2026 als sneeuw voor de zon weg te smelten. Belangenorganisaties als VNO/NCW en de Nederlandse Vereniging van Banken hadden ook al defensiewerkgroepen ingericht, waar de financiële bobo’s de wijzers van hun Rolexen en Vacheron Constatins gelijk konden zetten. Financiële makelaars met grote klanten in de pensioenwereld namen het initiatief tot een overlegplatform om het contact van grote financiële instellingen met Defensie en aanpalende overheidsinstanties te versoepelen.

Venture capital-ondernemingen werden lid van de Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV), die vervolgens onderonsjes met de ambtelijke defensietop regelde. De financiële dienstverlener Savin Defence Credit Fund rekruteerde oud-bewindsman Gijs Tuinman (voormalig BBB) als parttime adviseur, teneinde de positie van het bedrijf verder te kunnen verbeteren op de nieuwe markt van ‘flexibele, kortlopende kredieten aan kleine tot middelgrote bedrijven met een gegarandeerd defensiecontract’.

Onkunde

En toch lukt het nog altijd niet om de productie van de defensie-industrie in het vereiste tempo op te krikken. In het IDEA-rapport uit 2024 staat waarom: Er is sprake van enige bedrijfseconomische onkunde bij Defensie. Daar redeneert menigeen dat ‘wij geen economische risico’s mogen lopen, want die horen bij de marktpartijen te liggen’. Op en rond het ministerie heerst een zeker onbegrip als het gaat om bedrijfsmodellen of ‘business-cases’.

Voor ondernemers is een order een buitenkans, voor militairen is een order een bevel. Het is heel lastig dat te overbruggen.

Fundamenteel is volgens het IDEA-rapport ook dat Defensie niet in de gaten heeft dat het de positie inneemt van een omgekeerde monopolist. De acquisitieafdeling van het departement gedraagt zich als een gewone consument, die aanbieders tegen elkaar wil uitspelen, terwijl Defensie juist de lange termijn behoefte zou moeten voelen aan een markt waarop een aantal aanbieders floreert. Defensie zou die bedrijven juist moeten koesteren.

In de defensie-industrie staat één klant (Defensie) tegenover een paar grote hoofdaannemers en heel veel kleine toeleveranciers. Defensie leunt achterover en onderhandelt keihard over leveringsvoorwaarden. Het gevolg is dat bedrijven eindeloos op hun geld moeten wachten, kredietrisico’s op elkaar afwentelen en dat – om met het IDEA-rapport te spreken – ‘de waardeketen bezig is de overheid te financieren in plaats van andersom’. Bedrijven zitten op het geld van Defensie te wachten. Intussen knijpen ze hun toeleveranciers financieel af, die op hun beurt ook weer hun toeleveranciers te laat betalen.

Voor een deel is dit de weerslag van de jarenlange bezuinigingen op Defensie, waardoor een situatie is ontstaan dat Defensie zich slechts aan de leiband van het ministerie van Financiën mag voortbewegen. Tegelijk is de ultieme zuinigheid van Defensie ook het gevolg van de diep ingesleten angst voor financiële schandalen.

Geen gemakkelijke klant

In een sector als de wapenindustrie is niet alles hele oude adel. Er loopt ook weleens een profiteur rond. Maar toch, de boekhoudersreflexen op het ministerie zijn legendarisch. Er gaan verhalen rond over militaire leveringen aan Oekraïne die niet tijdig konden plaatsvinden, doordat een van de financiële controleurs van mening was dat de directeur van het betrokken bedrijf in een te dure leasebak reed.

Volgens het IDEA-rapport eist Defensie ook zulke strikte geheimhoudingseisen dat toeleverende bedrijven zelfs niet aan hun huisbankier mogen vertellen om wat voor product het gaat. Met als gevolg dat bank géén financiering verstrekt voor het onderhavige project. Want zomaar in het diepe springen, dan doen bankiers niet.

Vaak moeten ondernemingen een afzonderlijk ict-systeem aanleggen, onderhouden en vooral beveiligen, want anders worden ze door de militaire inlichtingendienst gewogen en te licht bevonden. Dubbele ict-kosten, maar die worden niet vergoed.

Kortom, Defensie is geen makkelijke klant.

Lange adem

Intussen rekent de krijgsmacht wel op het bedrijfsleven. Vooral de nieuwste Defensienota Samen Voorwaarts! streeft naar nauwe betrokkenheid van de nationale industrie, want anders is het onmogelijk een eventuele oorlog langdurig vol te houden. Innige samenwerking tussen krijgsmacht en toeleverende industrie heeft ook een heilzaam effect op de Russen. Als zij zien dat leger en bedrijfsleven gezamenlijk optrekken, weten ze dat Nederland en andere NAVO-landen een lange adem hebben. Dan zullen de Russen zich wel twee keer bedenken, voordat ze een NAVO artikel 5-situatie ontketenen. Weinig dingen zijn zo afschrikwekkend als een degelijke en flexibele defensie-industrie.

Vandaar dat de Defensienota ‘een aantrekkelijker financieringsklimaat met lange termijn zekerheid’ belooft. Maar indien je als relatief kleine ondernemer alvast een miljoen euro hebt geïnvesteerd in onderdelen voor een project voor de marine, omdat je weet dat deze onderdelen een lange levertijd hebben en het project nu eenmaal urgent is, denk je zoals de man in de Rotterdamse haven die me dit voorbeeld uit de doeken deed: ‘Eerst zien, dan geloven.’

Er zijn natuurlijk ook voorbeelden dat Defensie de industrie tegemoet kwam. Scheepswerf Royal IHC werd in april 2020 met leningen en voorschotten van in totaal 400 miljoen financieel overeind gehouden. In april 2025 was er weer een steunpakket: 70 miljoen. Scheepsbouwer Damen kreeg dat jaar ook een steunpakket aangeboden. In dit soort gevallen ging het om de grote toeleveranciers, de zogenoemde OEM’s (Original Equipment Manufacturers). Achter deze grote bedrijven staat een grote club kleine tot middelgrote onderaannemers, ieder met een eigen specialisme. Zij moeten met een ondertekend defensiecontract kunnen zwaaien, anders krijgen ze van de bank geen geld om een project te financieren.

Defport

Eind 2024 kwamen de ministeries van Defensie en Economische Zaken en enkele belangenclubs als VNO-NCW, NIDV en FME (metaal- en elektrotechnische industrie) met het Defport-initiatief. Even afgezien van het hoogdravende proza, was het vooral de bedoeling het geld van de pensioenfondsen naar de defensie-industrie te loodsen. Den Haag ziet de pensioenwereld nu eenmaal graag als pinautomaat. Maar van de veronderstelde kapitaalstroom kwam weinig terecht, omdat pensioenfondsen hun neus ophalen voor investeringen in kleine bedrijven. Dat is te veel werk voor weinig kapitaal. Pas bij 10 of 20 miljoen komen ze hun bed uit. De fondsen haakten teleurgesteld af.

Een jaar en een kabinet later, kwam Defensie met het SEC-fund. Dit fonds moest innovatieve bedrijven helpen om veelbelovende civiele technologie te gebruiken voor militaire toepassingen. Bij gebrek aan eigen financiële expertise gaf Defensie het startkapitaal van 100 miljoen euro in handen van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen onder leiding van de BOM, de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij.

Innovatieve bedrijven

Al in juli 2026 was er een prachtig resultaat. Het Delftse high-tech bedrijf Tective had het dronesysteem SkyHive ontwikkeld: een platform van waaruit drones zichzelf lanceren en waarop ze ook weer automatisch landen om hun batterijen op te laden. De drones houden zichzelf in de lucht, zodat de drones-operators zich alleen nog hoeven te bekommeren om de data-analyse en het nemen van beslissingen. Het systeem werd voor het eerst ingezet tijdens de Vierdaagse van Nijmegen om het militaire kampement Heumensoord te bewaken. Militairen zeggen op zo’n moment: ‘Toppie!’

Zo snel kan het dus gaan. Defensie liet triomfantelijk weten dat er nog zes andere innovatieve bedrijven gefinancierd werden uit het SEC-fund, waaronder LiveDrop (een softwareprotocol dat data streamt zonder gebruik van internet), Arceon (een ultralicht en temperatuurbestendig composietmateriaal voor raketten en satellieten), Touchwaves (een gevechtspak dat de vitale lichamelijke functies van de militair continu in de gaten houdt) en nog enkele AI-achtige projecten voor drones en cyberbeveiliging.

Winstmarge

Defensie is altijd enthousiast als het gaat om prototypes. Dan weerklinkt het innovatie-halleluja! Maar zodra iets echt een succes dreigt te worden, maakt Defensie terugtrekkende bewegingen. Op het moment dat de ondernemer de serieproductie wil opzetten, gaat het departement moeilijk doen over winstmarges.

Want wat is redelijk? Er gaan verhalen dat Defensie soms maximaal 1 procent winst wil toestaan. Zeker als het gaat om een project waar jarenlange research & development aan voorafgaat, is 1 procent natuurlijk belachelijk weinig.

Beleggers hanteren nu eenmaal de regel dat rendementen hoger moeten zijn naarmate de risico’s toenemen. Private fondsen willen geld steken in kleine startups en scale-ups, maar dan moeten ze het bedrijf bij gebleken succes wel tegen een zo hoog mogelijke prijs kunnen verkopen. Negen keer gaat zoiets mis, maar de tiende keer maken ze een klapper en hebben ze per saldo toch nog redelijk verdiend. Defensie vreest echter woekerwinsten, want dat ondermijnt het publieke vertrouwen.

Overwinsten

Volgens ingewijden is het departement nog altijd ingericht op bezuinigen. Decennialang werd de krijgsmacht uitgeknepen en dat laat natuurlijk zijn sporen na in de organisatiecultuur. Ook heerst een angst voor slechte beeldvorming, indien ondernemers ‘overwinsten’ zouden maken.

De Tweede Kamer nam in juni 2025 zelfs een motie aan van Christine Teunissen (Partij voor de Dieren), Frans Timmermans (PvdA) en Jimmy Dijk (SP) om de ‘overwinsten van defensiebedrijven’ aan te pakken. Het mocht toch niet zo zijn dat ondernemers in de wapenindustrie hun zakken vulden op kosten van de belastingbetaler.

De praktijk is dat ondernemingen in de snelgroeiende defensie-business hun winsten liever niet in eigen zak steken, maar juist investeren in de groei van hun bedrijf. Dan kunnen ze niet alleen de Nederlandse krijgsmacht bedienen, maar ook hun vleugels uitslaan naar andere Europese landen. VVD-minister Eelco Heinen (Financiën) zei dat hij de motie-Teunissen niet zou uitvoeren en verwees daarbij naar het IDEA-rapport en de Kamervergadering die daarover was gevoerd. Defensie zat volgens Heinen op het bedrijfsleven te wachten en de financieringskloof moest worden gedicht. Wat waren trouwens ‘overwinsten’?

Weer anders

Het nieuwe kabinet-Jetten beloofde juli 2026 de Defensie-zaken weer anders aan te pakken dan met Defport of SEC-fund. Er moest een ‘Defensie Innovatie Autoriteit’ of zelfs een ‘Defensie Innovatie en Opschalings Autoriteit’ komen. Kortom, strakkere regie van de staat.

Maar zal de overheid dan net als Frankrijk aandeelhouder worden van toeleverende bedrijven? Krijgen bedrijven net als in België langjarige leveringszekerheid, zodat ze productielijnen kunnen inrichten? Of moeten ondernemers zelf maar zien hoe ze hun militaire productie gefinancierd krijgen?

De teneur van het kabinet-Jetten is dat de staat voortaan ballen toont. Via een ‘gouden aandeel’ van de overheid krijgt de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) beslissende zeggenschap over Fox-Crypto, de cryptografie- en beveiligingstak van Fox-IT. De technologie van dergelijke bedrijven mag niet zomaar in buitenlandse handen komen.

Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en inlichtingendeskundige Willemijn Aerdts (D66) blokkeerde voorjaar 2026 de overname van het Nederlandse IT-bedrijf Solvinity door het Amerikaanse concern Kyndryl. Zij deed dat met een beroep op de nationale veiligheid want Solvinity is het brein achter de DigiD-app.

Defensie stak juli 2026 tientallen miljoenen euro’s in de Amsterdamse softwareleverancier Intelic om de besturing van drones verder te automatiseren. Onderdeel van deze deal was dat Defensie een optie kreeg op een ‘gouden aandeel’ in het bedrijf. Ook dit is bedoeld om te voorkomen dat de knowhow van Intelic via een bedrijfsovername naar het buitenland kan weglekken.

Gouden aandeel

Het zijn begrijpelijke zetten van een staat die zich opmaakt voor oorlogsomstandigheden. Maar voor de financiers van defensiebedrijven is dit een bedenkelijke ontwikkeling. Verwerft de staat de controle over een bedrijf via een ‘gouden aandeel’, dan is de onderneming niet of nauwelijks meer te verkopen. En daar zit nou net de lol van durfkapitalisten. Zij steken geld in een veelbelovend bedrijfje, willen desnoods jarenlang wachten en pakken hun winst door hun aandelen op de internationale markt van de hand te doen. Grijpt de staat opeens de zeggenschap via een ‘gouden aandeel’, dan stort het model van durfkapitalisten in. En zonder dit soort financiers, kan de defensie-industrie weer niet opschalen.

Ook het IDEA-rapport onderstreept het belang van de financiers. Zij moeten ‘een exit-optie’ hebben, anders beginnen ze er niet aan.

Op het ministerie van Defensie was er afgelopen zomer een gesprek tussen topambtenaren, een generaal en enkele private-equity managers. De gouden aandeel-problematiek kwam nadrukkelijk aan de orde. Er was, zegt een van de aanwezigen, begrip voor elkaars positie. Maar er is nog een lange weg te gaan.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Defensie huivert voor risico’s en bederft de lol voor durfkapitalisten verscheen eerst op Wynia's Week.

De G650ER (Extended Range) staat bekend als een ‘dikke bak’ en wordt gebruikt voor VIP-vervoer van hoogwaardigheidsbekleders. Het is hun eigen toestel, dus Defensie is uiteraard de belangrijkste klant: minister Dilan Yeşilgöz, staatssecretaris Derk Boswijk, de militaire top en hoge ambtenaren. Het is eveneens mogelijk voor ministers van andere departementen om de Gulf te boeken, bijvoorbeeld als het regeringsvliegtuig al bezet is.

De Gulfstream is van alle markten thuis: geschikt voor evacuaties of om gewonde militairen snel naar huis te brengen. Zelfs de koning maakt tijdens vakantietrips af en toe gebruik van de V-117. Deze drie cijfers zijn afgeleid van het serienummer, 6117. Geen geluksgetal, zo blijkt.

Zeer efficiënt

De Gulfstream is – op papier althans – zeer efficiënt. Hij is klein en kan op meer vliegvelden landen dan het regeringsvliegtuig. De geavanceerde zelfsbeschermingssystemen tegen raketaanvallen (het regeringstoestel beschikt hier niet over) zijn cruciaal en van levensbelang in een gevaarlijke wereld. Politieke en militaire kopstukken kunnen met de G650ER onveilig luchtruim doorkruisen om een bezoek te brengen aan conflictgebieden.

Uit gegevens van Flightradar24, van september 2025 tot nu, blijkt dat onze Gulfstream vaak werkloos aan de grond staat. De hele zomer in Amerika voor onderhoud. Pas na 86 dagen (!) keerde het vliegtuig weer terug naar thuisbasis Eindhoven. Bijna drie maanden uit de running. Een record. Er zou natuurlijk iets kapot kunnen zijn, maar dat wordt ontkend. ‘Er was geen defect. Dit was de geplande tijd voor het onderhoud’, houdt een Defensie-woordvoerder vol.

Begin dit jaar was er ook al lang onderhoud en kon de Gulf 43 dagen niet vliegen. Hierdoor was toenmalig Defensie-minister Ruben Brekelmans genoodzaakt om voor zijn trip naar Erbil in Irak een dure privéjet te huren. Op de factuur staat het lieve sommetje van 166.150 euro.

In april was de Gulfstream opnieuw foetsie: drie dagen in de werkplaats in Savannah in de Amerikaanse staat Georgia. Eind mei: tien dagen sleutelen in Engeland. De klapper was, zoals gezegd, drie maanden in Florida. Resumé: 142 onderhoudsdagen in een jaar tijd. Dit betekent een inzetbaarheid van slechts 62 procent. Deze dramatische score zou tot Kamervragen moeten leiden.

Sowieso zou de aanschaf van een tweede toestel geen overbodige luxe zijn, om de down time van de G650ER op te vangen. Als de pechkist niet beschikbaar is, dan kan Defensie aankloppen bij de EATC (European Air Transport Command). Deze Europese transportclub beheert een vloot VIP- en transportvliegtuigen van zeven NAVO-landen. De Belgen zitten erin, met twee Falcon 7X business jets, maar die zijn niet altijd beschikbaar. In dat geval huurt Defensie een prijzige privéjet, zoals bij Brekelmans.

Op de wall of shame van de G650ER staan diverse incidenten. In 2024 kon premier Mark Rutte niet naar Kazachstan omdat de G650ER kapot was. Een jaar later wilde de luchtmacht de koning in hun luxe toestel naar Estland halen, voor een ontmoeting met Nederlandse F-35 piloten. Maar het noodlot sloeg wederom toe. Het geplaagde toestel had een mankement en het regeringstoestel moest Willem-Alexander uit de brand helpen.

‘Uitvergroting van storingsgevallen’

Waar hebben we deze ellende eerder gezien? Het vorige VIP-toestel van de luchtmacht, een Gulfstream IV, was namelijk ook al berucht. Het was een project van Jan Gmelich Meijling, de koop werd gesloten in december 1995. De toenmalige staatssecretaris van Defensie regelde hoogstpersoonlijk dat zijn ‘fladderkistje’ razendsnel werd aangeschaft.

Nadien kreeg de VVD’er het verwijt dat hij de Kamer verkeerd had voorgelicht. Dat zijn tweedehands vliegtuig een ‘pechtoestel’ zou zijn omdat het zo vaak aan de grond zou staan. Dat berust niet op feiten maar ‘op de uitvergroting van enkele storingsgevallen’, zei Gmelich Meijling in 1997.

Het idee van de staatssecretaris om een eigen vliegtuig te kopen was op zich niet verkeerd, omdat het regeringsvliegtuig uit die tijd (Fokker 70) alleen via tussenstops de oceaan over kon steken. De G-IV kon dat in één keer. Helaas had de luchtmacht er uiteindelijk weinig plezier van. Regelmatig moesten politici hun reisplannen aanpassen omdat het toestel weer eens kaduuk was. OAOG: Aircraft On Ground. Oftwel, vliegtuig aan de grond.

Verkeerde beslissingen en prioriteiten

Oud-minister van Defensie Ank Bijleveld kan erover meepraten. Ze strandde in 2019 op de Azoren omdat de Gulfstream niet meer verder kon. Haar woordvoerder maakte een iconische foto: beteuterd en teleurgesteld stond Bijleveld met haar koffers op het vliegveld. De trip naar de Carib werd gecanceld en na drie dagen wachten moest de minister onverrichter zake terug naar huis met een prijsvechter.

Uiteindelijk ging de oude pechkist de deur uit voor – het opvallende bedrag trok veel aandacht – 2.222.222,22 euro. Defensie moest op zoek naar een opvolger en die werd opnieuw gevonden in Amerika. Een G650ER. Uiteraard weer een tweedehandsje, bouwjaar 2015. Een miskoop, zo blijkt nu. Bedoeld als paradepaardje, maar nu een groot gedeelte van de tijd vleugellam.

Defensie wil niet reageren. ‘We doen geen uitspraken over inzetbaarheid en onderhoud aan onze kisten’, aldus de woordvoerder. Maar hoe je het ook wendt of keert, 142 dagen stilstand in een jaar tijd is gewoon killing. Je kunt dus zeggen dat het onderhoudsmanagement zeer te wensen over laat. Verkeerde beslissingen en prioriteiten kosten de belastingbetaler handenvol geld. Het is onacceptabel dat de Koninklijke Luchtmacht zich voor de tweede keer aan dezelfde steen stoot, met een dure privéjet. De ambtenaren van Defensie hebben wederom een kat in de zak gekocht.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Alwéér een miskoop van Defensie: de business jet van de luchtmacht staat 142 dagen per jaar stil verscheen eerst op Wynia's Week.

De Nederlandse defensie is decennia achter elkaar uitgekleed: de uitgaven gingen van 3% van ons BBP in 1982 naar 1% in 2013. Vanwege het wegvallen van de Sovjetunie voelden we ons onbedreigd en leek een defensie-leger overbodig. Deze drastische, jarenlange, steeds slopendere afbraak was uiteraard diep frustrerend voor de defensiemacht en haar leiding.

De ommekeer

In 2014 begon het gevoel van 30 jaar onbedreigde veiligheid te wankelen door de spanningen in Oekraïne en de Krim. Rutte II besloot de uitgaven op te gaan hogen naar de eigenlijk al die tijd al voor de NAVO verplichte 2%.

Dat betekende een verdubbeling van onze defensie-uitgaven.

Al snel bleek dat wat zo achteloos in 30 jaar was afgebroken, niet zomaar even opnieuw op te bouwen en functioneel te maken was. Er braken tijden aan van extreme overvloed op defensie, het geld klotste tegen de plinten op, en een goede besteding ervan was moeilijk te vinden omdat bijna alle uitgaven zeer veel tijd kostten: geavanceerde wapensystemen bestel je niet zomaar op een maandagmiddag, en extra personeel werven in een overspannen arbeidsmarkt is ook een kwestie van lange adem.

In de jaren na 2014 stegen de uitgaven dan ook maar zeer beperkt: in 2018 zaten we op 1,2%, in 2020 op 1,5%. Pas in 2025 werd de 2% bereikt, 11 jaar na het besluit, en drie jaar nadat de dreiging acuut geworden was door de inval van Rusland in Oekraïne.

De defensie-uitgaven worden altijd vergeleken op basis van percentage van het BBP. Maar wij hebben een zeer hoog BBP in vergelijking met andere Europese landen. Is het BBP eigenlijk een zinnige een maat voor hoe hoog de defensie-uitgaven moeten zijn? Of eerder het aantal inwoners, of de mate van dreiging? Spanje en Finland gaan uit van het laatste, met tegengestelde uitkomst.

Het is sowieso niet voor de hand liggend dat een land met een veel hoger BBP ook een veel groter deel van de bevolking onder de wapenen zou moeten roepen. Nederland heeft op het ogenblik relatief weinig militairen gemeten naar BBP, maar om het aantal daarom meer dan te verdubbelen is moeilijk te rechtvaardigen.

De NAVO-top in Den Haag

Terwijl de hele wereld nog in verwarring was over het doldrieste optreden van Trump in zijn eerste vijf maanden, kwam de NAVO in Scheveningen bij elkaar om onderdanigheid te tonen aan Trump. De VS mochten niet weglopen uit de NAVO en wij moesten alles doen om Trump over te halen. Hij genoot.

Rutte liep zich het vuur uit de schoenen om met een voor Trump acceptabel compromis te komen. Trump had 5% BBP geëist, Rutte maakte daar 3,5% van, en (bijna) iedereen ging akkoord.

Maar niemand had een berekening gemaakt van wat we als Europese landen op langere termijn kunnen opbrengen voor defensie, of van hoeveel geld er eigenlijk nodig was voor een Europese verdediging. Het werd 3,5 % omdat Rutte dacht dat dat het minimum was dat Trump zou accepteren.

Alleen Spanje had de moed om te zeggen: dat is absurd veel geld, dat hebben we helemaal niet (wat klopt), en we doen dus ook niet mee. Iets wat voor Italië en Frankrijk (en andere zuidelijke landen) al gauw evenzeer het geval zal blijken te zijn.

Champagne bij Defensie

Bij defensie ging uiteraard de champagne open! Na de recente verdubbeling van de uitgaven, die 11 jaar gekost had, zou een tweede (bijna) verdubbeling volgen in nog minder tijd. Er moesten dus overal nieuwe, moderne kazernes komen; het aantal militairen kon enorm opgevoerd worden; er moesten dus ook oefenterreinen komen, en nieuwe militaire vliegvelden; en er moesten enorme hoeveelheden wapensystemen gekocht worden. En natuurlijk kwamen de tanks terug! Eindelijk zouden ze weer een volwaardig leger zijn.

Enige probleem: hoe krijgen we al dat geld opgemaakt…
Gezien het oude trauma van 30 jaar afbraak is dat een begrijpelijke reactie.

Realitycheck

De werkelijkheid is dat de 3,5% waartoe besloten is, een absurde hoeveelheid geld vraagt. Ons BBP is ca €1.170 miljard, dus zou er dit jaar €41 miljard naar defensie moeten. Dat is zo’n €9.000 per vierpersoonsgezin per jaar aan welvaartsverlies.

Ons overheidsbudget is €486 miljard, dus defensie vraagt dan met €41 miljard 8,5% van onze begroting. Daarmee komt het direct na de vier hoofdposten: uitkeringen (124 miljard), zorg (120 miljard), gemeentes en provinciën (57 miljard) en onderwijs (55 miljard). Alle overige (veel kleinere) ministeries kosten samen nog €89 miljard.

Dit maakt ook duidelijk waar veruit het grootste deel van de defensie-uitgaven aan moet worden onttrokken: zorg en uitkeringen. Maar op deze posten is door de vergrijzing juist grote druk om de uitgaven op te voeren, en is er bij de bevolking geen draagvlak om daar voelbaar op in te leveren.

De gemeentes krijgen al veel te weinig, en grote bedragen op onderwijs bezuinigen is uitgestelde economische zelfmoord. Het peil van het onderwijs van lagere scholen tot universiteiten aan toe daalt sowieso al schrikbarend.

Uit de grootste vier posten is dus eigenlijk geen drastische toename van de defensie-uitgaven te halen. De overige ministeries zijn zo klein dat ze sowieso alleen marginaal zouden kunnen bijdragen. Waar moet het geld dan vandaan komen?

Zwaar weer

Het echte probleem is echter dat we aan de vooravond staan van zwaar weer. De wereldeconomie dreigt in de problemen te komen: de oorlog in het Midden-Oosten kon wel eens langdurig hoge energieprijzen gaan veroorzaken. Dat gaan we voelen.

Maar ook aan de inkomstenkant gaat het in Nederland helemaal mis: onze basis- en maakindustrie bezwijken onder de lasten en problemen van de energietransitie, en een grote uittocht van bedrijven is in volle gang.

Steeds hoger oplopende uitgaven aan de transitie en immigratie, en dalende inkomsten door een instortende basis- en maakindustrie, dat is wat Nederland te wachten staat. Een komende regering zal in zwaar weer harde keuzes moeten maken, en daarbij zullen de verhoogde defensie-uitgaven beslist snel in het vizier komen!

Hoeveel geld is er eigenlijk nodig voor defensie?

Laten we allereerst vaststellen wat we ermee willen bereiken: een veilig Europa.
We hoeven niet de overheersende wereldmacht te worden en militair overal op de wereld onze wil op te kunnen leggen: we willen alleen ons werelddeel geloofwaardig kunnen verdedigen tegen aanvallende wereldmachten, en in het bijzonder Rusland.

Dan gelden er twee militaire vuistregels:

1. Om een aanvalsoorlog te winnen en een gebied te veroveren, moet je minstens driemaal zoveel manschappen en wapens hebben als de verdedigende partij.
2. Als je in een langdurige oorlog verzeild raakt, wint de partij met de sterkste economie.

Laten we deze regels op Rusland toepassen:

Ad regel 1

In 2024, dus met de nog zwaar achtergebleven defensie uitgaven van de EU, had de NAVO 3,3 miljoen man, Rusland 1,3. Zonder de VS had de NAVO nog steeds 2 miljoen man, 66% meer dan de Russen.

De uitgaven zijn nog absurder: de NAVO gaf in 2020 ongeveer 1000 miljard uit, Rusland 60 miljard; in 2024 is dat opgelopen naar 1500 miljard, tegen Rusland 150 miljard. We zijn dus als NAVO van 17x zoveel defensie-uitgaven als Rusland gegaan naar 10x zoveel als Rusland.

Het Europese deel daarvan is nu zo’n 500 miljard, dus zelfs zonder de VS geven we nu al meer dan 3x zoveel aan defensie uit als Rusland. Zelfs met de voor de hand liggende verschillen in ‘koopkracht’ van deze uitgaven in de verschillende landen, lijkt dit een afdoende groot verschil. Let wel: deze getallen komen uit de tijd dat de Europese landen de 2% norm niet eens haalden!

Regel 1 wordt bevestigd in Oekraïne: De Russen waren aanvankelijk met 5x zoveel man en materieel, en rukten snel op; maar inmiddels heeft het Oekraïense leger bijna evenveel soldaten. De Russen lopen nu vast op het verzet van het veel kleinere Oekraïne.

Ad regel 2

De Russische economie is zo groot als die van de Benelux en kleiner dan die van Italië. Geen reus om als Europa bang voor te zijn. Bij een langdurige oorlog zou Rusland geen partij zijn voor Europa, ook zonder de VS.

In Oekraïne zou deze tweede regel inmiddels tot een overwinning van Rusland geleid hebben, ware het niet dat de grote economieën van Europa (en aanvankelijk de VS) zorgden voor voldoende economische ondersteuning.

Rusland maakt dus geen schijn van kans in een aanvalsoorlog tegen Europa met de huidige militaire kracht, laat staan de hele NAVO, en zal die dus heel graag willen vermijden.

Vergelijking met de VS

Een tweede berekening kun je maken op basis van de defensie-uitgaven van de VS. De VS hebben een enorm leger, maar hebben daar een totaal ander doel mee.
Sinds de Koude Oorlog wil de VS in staat zijn om hun militaire en economische belangen overal ter wereld af te dwingen. Daarom heeft het ruim 750 militaire bases in tegen de 100 landen overal ter wereld, waarop zo’n 200.000 militairen gelegerd zijn. Daarnaast heeft de VS voor dit doel 11 vliegdekschepen met totaal zo’n 800 vliegtuigen en duizenden kruisraketten. Al die militaire macht wordt ook regelmatig ingezet bij conflicten.

Buitenlandse bases, vliegdekschepen en militaire acties vormen samen ruwweg 15% tot 25% van de defensie-uitgaven van de VS. De totale defensie-uitgaven bedragen 3,5% van het BBP van de VS. Het defensieve deel daarvan zou dus liggen tussen de 2,6% en 3%. Trumps eis van 5% was dus redelijk absurd, gezien de eigen defensie-uitgaven van de VS.

We kunnen concluderen dat we als defensieve uitgaven tegen Rusland met de huidige 2% al ruim aan de veilige kant zitten, en dat er bij een eventueel politiek gewenste evenredigheid met de VS een (tijdelijke) verhoging tot ca. 2,8% overwogen kan worden. Voor structureel 3,5% is geen redelijke argumentatie te geven.

Het is begrijpelijk dat de defensietop zijn geluk niet op kan, en druk bezig is om de 3,5% zo snel mogelijk structureel in te vullen, en liefst op een manier die vastgelegd is in verplichtingen en wetten, zodat ze niet nog eens kaalgestript kunnen worden.

Maar daarmee vaart men af op een ijsberg: in nieuwe tijden, bijvoorbeeld na Poetin, of wanneer de economieën van Europa in zeer zwaar weer zitten, zullen de meeste landen de defensie-uitgaven weer moeten terugdraaien naar onder de 2%. Frankrijk en Italië dreigen failliet te gaan op hun pensioenstelsel, en zullen dramatische maatregelen moeten nemen. Ze zullen waarschijnlijk als eerste op de 3,5% voor defensie bezuinigen, als ze überhaupt van plan zijn om echt ver boven de 2% te komen. In die situatie zal de Kamer ook de Nederlandse defensiebegroting niet onaantastbaar meer achten. Waarbij wij niet op omvallen staan zoals Frankrijk, maar wel degelijk in economisch zwaar weer terecht dreigen te komen.

Uitbreiden manschappen schaadt economie

Wijsheid is dus om te beseffen dat de huidige 3,5% een tijdelijke zaak zal blijken te zijn, en dat structurele uitgaven aan bijvoorbeeld manschappen, tanks, vliegtuigen, schepen en kazernes gebaseerd moeten zijn op maximaal 2%, zodat ingrijpende afbraakrondes met veel kapitaalvernietiging in de nabije toekomst voorkomen kunnen worden.

Zeker het sterk uitbreiden van het aantal manschappen is ongewenst: er is grote krapte op de arbeidsmarkt waar defensie wil werven, dus dit schaadt de economie ook rechtstreeks. Daarbij is er geen enkele reden voor meer troepen. De vraag van defensie naar technici op het gebied van drones en researchers voor defensietechnologie gaat al meer dan genoeg druk op de uiterst krappe markt van goede technici zetten.

Dezelfde wapens voor twee keer zoveel geld

Een tweede nadeel van de plotse extreme verhoging van de defensiebudgetten van alle NAVO-landen, is dat hierdoor de vraag naar defensiematerialen enorm stijgt, terwijl de productie amper flexibel is. Het ligt dus voor de hand dat de prijzen sterk gaan stijgen. Dan komt de verdubbeling van de defensie-uitgaven er als we niet uitkijken simpelweg op neer dat we evenveel wapens kopen, maar voor twee keer zoveel geld. We voldoen dan aan de 3,5% eis, maar verspillen enorme hoeveelheden belastinggeld. Dat is geen wijsheid.

Het is de laatste 12 jaar bewezen dat een verhoging van de defensie-uitgaven erg veel tijd en geduld vraagt. Daar moeten we dus verstandig mee omgaan.

Defensietechnologie

Het ligt voor de hand dat Nederland met haar dure productieruimte en arbeid niet de munitiefabriek van Europa moet worden. Voldoende (nood-)productie voor eigen gebruik volstaat.

Wij kunnen veel beter een paar zeer geavanceerde niches van de defensietechnologie oppakken en daarin een voorsprong opbouwen. Dit levert gegarandeerd ook civiele spin-off op. Je zou kunnen denken aan geavanceerde drone-bestrijdingssystemen, bijvoorbeeld met laserstralen of EMP; mini-satelliet observatiesystemen; of een betrouwbare verdediging tegen hypersone wapens. We kunnen daarbij voortbouwen op de leidende positie in defensie-radartechnologie van TNO en Thales Hengelo.

Daarbij moet in aanmerking genomen worden dat onze grootste vijand op termijn wel eens niet Rusland zou kunnen zijn, maar het extremisme in eigen land. De rapporten van de AIVD hierover zijn verontrustend.

Aanslagen op vitale infrastructuur met drones vanuit extremistische hoek zijn op dit moment niet te voorkomen en zouden ons hele land met erg weinig moeite langdurig kunnen platleggen. Er moet daarom een enorme inspanning geleverd worden om snel een betaalbare en betrouwbare drone-verdediging te ontwikkelen voor elektriciteitscentrales, waterbedrijven, stations, vliegvelden, petrochemie, waterstoffabrieken etcetera.

Uiteraard zouden grote defensie-uitgaven van nu af aan in principe alleen in Europa gedaan moeten worden. Als dat moet, kan de Europese industrie dezelfde kwaliteit aan defensiemateriaal ontwikkelen als de VS, al zal de inhaalslag tijd en een flinke financiële inspanning vragen. Gelukkig zitten we niet in een kwetsbare situatie en hebben we voldoende tijd.

Een toekomstvisie

Defensie heeft door het oude afbraaktrauma de neiging om in klassieke defensietermen te denken: grote hoeveelheden gevechtsgetrainde manschappen, de modernste gevechtstanks, gevechtsvliegtuigen, oorlogsschepen en kazernes.

Maar dit zijn allang niet meer de middelen waarmee een oorlog gevoerd en gewonnen wordt. Laat staan dat dat over tien jaar zo is, wanneer het Europese leger op sterkte moet zijn. Sterker nog, deze klassieke oorlogsmiddelen blijken juist zeer kwetsbaar voor nieuwe technologie. Je zult maar op een vliegdekschip varen in de Perzische Golf, binnen bereik van de Iraanse/Russische ballistische/hypersone raketten. Er zal daarom geïnvesteerd moeten worden in het leger van de verdere toekomst, met een horizon van 10 tot 15 jaar.

Stop de waan van de dag

Net als de noodlottige afbraak van ons leger eind vorige eeuw, komt de nu voorgenomen enorme toename van de structurele defensie-uitgaven voort uit de Haagse waan van de dag. Een prudente regering kijkt vooruit, en zet in op stabiele structurele defensie-uitgaven van 2% BBP, met daarop afgestemde hoeveelheden gevechtstroepen, kazernes en wapensystemen. Daarnaast kan tijdelijk een extra inspanning geleverd worden om ons leger om te vormen naar de nieuwe, technologische wijze van oorlogsvoering, en om als Europa onafhankelijk te kunnen functioneren van de VS.

Daaronder valt zowel de high tech-oorlogsvoering met vijanden als Rusland als de beveiliging van onze infrastructuur tegen aanvallen van terreurorganisaties en buitenlandse mogendheden. De structurele uitgaven aan deze nieuwe defensietaken dienen dan uiteraard uit de 2% betaald te kunnen worden.

*Theo Wolters is voorzitter van de Stichting Milieu, Wetenschap & Beleid

De uitgebreide versie van dit artikel vindt u hier.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Beperk Defensie-uitgaven en investeer ze niet in manschappen en munitie maar in geavanceerde technologie. verscheen eerst op Wynia's Week.

Oud-Kamerlid en ex-bewindsman van Defensie Gijs Tuinman treedt binnenkort weer in militaire dienst. Hij keert als reservist terug in een ‘operationele functie’ bij het Korps Commando Troepen. Bij deze Special Forces heeft Tuinman eerder gediend en verwierf hij, tijdens zware gevechten eind 2009 in Afghanistan, de hoogste dapperheidsonderscheiding.

In 2014 werd hij door koning Willem-Alexander voor uitzonderlijke ‘moed, beleid en trouw’ tot ridder in de Militaire Willems-Orde geslagen. Logisch dat de commando’s Tuinman graag terug willen hebben. Maar voor het zover is, moeten nog twee lastige Haagse hobbels worden genomen.

Streng op de regelgeving

Tuinman was staatssecretaris op Defensie en vanwege het integriteits- en ‘anti-draaideur’-beleid mag hij voorlopig niet meer voor dat departement gaan werken. Als hij het toch wil, moet hij groen licht krijgen van het Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers (ARPA).

Dat college let bijzonder streng op de regelgeving. Terecht, want niemand wil dat oud-bewindslieden misbruik maken van hun vorige ambt om eens lekker zakken te vullen. Het ARPA kan er dus ook voor zorgen dat een onderscheiden oorlogsheld niet mag terugkeren naar zijn oude dienstonderdeel, omdat hij zich anderhalf jaar lang als bewindsman verdienstelijk maakte voor Defensie. De enige mogelijkheid is dan nog dat premier Rob Jetten ingrijpt en ontheffing verleent.

Tweede hobbel is dat Tuinman genoegen neemt met de rang van kapitein. Dat valt niet goed bij Defensie, want hem komt de veel hogere rang van luitenant-kolonel toe. Toen hij zich in 2023 kandidaat stelde voor de Tweede Kamer namens de BBB, moest hij weg bij Defensie. Hij zwaaide af in de rang van luitenant-kolonel. Hij verwierf toen het recht om na het Kamerlidmaatschap bij het leger terug te keren in zijn oude rang. Maar doordat Tuinman ook nog een jaar staatssecretaris en een half jaar demissionair staatssecretaris was, geldt dat opeens niet meer.

Tuinman zegt terug te willen naar het leger ‘in een functie waar behoefte aan is’. Aangezien er bij het Korps Commando Troepen een tekort is aan mensen met ‘operationele ervaring’ (een eufemisme voor gevechtservaring), wordt dat dus geen bureaufunctie. Het geld interesseert hem niet. Hij wil als kapitein terug de dienst in.

Kapitein klinkt voor buitenstaanders erg prestigieus, maar het is een van de lagere officiersrangen. Hoger dan luitenant, lager dan majoor. Het was overigens ook de rang die Tuinman in 2009 had tijdens zijn heldhaftige optreden in Afghanistan.

Maar – en hier ontstaat de Haagse hobbel – een dergelijke demotie wringt met de gewoonte bij Defensie om een mooie reservistenstatus toe te kennen aan oud-bewindslieden. Het departement pleegt ministers en staatssecretarissen kort na hun aftreden namelijk te bedanken voor de moeite door ze te rekruteren als reservist. Na een korte militaire basistraining van twee keer vijf dagen wordt hen een voorname officiersrang toegekend. Als ministers van Defensie niet teruggaan naar de Tweede Kamer, worden ze na hun aftreden kolonel. Ex-staatssecretarissen worden luitenant-kolonel. Dat is één rang lager. Want verschil moet er zijn, natuurlijk.

Status in de burgermaatschappij

De oud-bewindslieden vinden die officiersrangen prachtig, want het geeft hen ook in de burgermaatschappij status. Daar is niks mis mee. Als minister en staatssecretaris krijgen ze massa’s kritiek en, zeg maar gerust, een enorme hoeveelheid drek over zich heen. Maar naderhand dragen ook zij zo’n prachtig uniform en dat maakt ze ineens… tja, onaantastbaar.

Wie de democratie een warm hart toedraagt, moet dit soort symboliek niet onderschatten. Hoe je ook over hun beleid denkt, de gewezen bewindslieden hebben het land vol overgave gediend en zich daarbij nogal eens in gevaarlijke omstandigheden begeven. Daar mag best iets tegenover staan en dit kost de belastingbetaler vrijwel niets.

Kolonel Ollongren

Opvallend is wel hoe snel zo’n militaire rang wordt toebedeeld. In juli 2024 trad minister Kajsa Ollongren (D66) terug als demissionair-minister. Amper een paar weken later werd zij beëdigd als reservist en kreeg ze haar kolonelsrang bij de luchtmacht. Haar staatssecretaris Christophe van der Maat (VVD) trad eveneens in juli 2024 af en werd een jaartje later ingelijfd als luitenant-kolonel bij de landmacht. ‘Vandaag ben ik beëdigd als reservist en eerder deze week bevorderd tot luitenant-kolonel,’ schreef hij op 13 september 2025 op zijn LinkedIn-pagina. Curieuze volgorde: eerst de hoge officiersrang, daarna toetreding tot het reservistenkorps.

Hanke Bruins Slot (CDA) – voormalig Kamerlid, oud-minister van Binnenlandse Zaken en vanaf eind 2023 tot juli 2024 demissionair-minister van Buitenlandse Zaken in het toen snel afbrokkelende kabinet-Rutte IV – werd in februari 2025 zelfs generaal-majoor bij de artillerie van de landmacht. Zij was weliswaar vanuit de krijgsmacht naar de politiek gegaan en ze had eerder in de rang van kapitein een periode in Afghanistan gediend op de Pantserhouwitser, maar dit was hoe dan ook een militaire bliksemcarrière. Daar kon Der Hauptmann von Köpenich nog een puntje aan zuigen.

Defensie stelt dat oud-politici niet zullen worden ingezet voor het dagelijkse militaire werk, maar dat ze vanwege een ‘specifieke deskundigheid’ toetreden tot de gelederen der reservisten. Zo werd onlangs ook koningin Máxima gerekruteerd en bevorderd tot luitenant-kolonel van de landmacht. Prinses Amalia is korporaal, een trapje hoger dan soldaat.

Zou het kunnen dat die eervolle rangen voor ex-bewindslieden ook een zeker beloningselement in zich dragen? Dat de ambtelijke staf zo’n benoeming voorkookt om een politicus in zijn of haar nadagen nog even te behagen? Dat alvast een officiersrang wordt voorbereid teneinde de bewindslieden in te palmen, misschien?

Officieel is daar natuurlijk geen sprake van. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan en de snelheid waarmee vers aantredende bewindslieden een paraafje voor ‘gezien’ moeten zetten onder het toekennen van de officiersrang aan hun voorgangers, doet op zijn minst vermoeden dat het bijbehorende uniform reeds vóór de machtswisseling werd geregeld.

Hoe geëngageerd de oud-bewindslieden als reservist ook aan de slag gaan, dat voorsorteren maakt het ook een beetje klef. Het is sowieso strijdig met de ARPA-regel dat je als bewindspersoon niet alvast toekomstige functies mag bedisselen. Het Adviescollege Rechtspositie Politieke Ambtsdragers is daar op zijn website heel duidelijk over.

Politieke treintjes

In het geval van D66’er Ollongren is het ook vreemd dat ze – eenmaal benoemd als kolonel van de Koninklijke Luchtmacht – zwaar ging lobbyen bij haar partijleider Rob Jetten om luchtmacht-collega luitenant-generaal Elanor Boekholt-O’Sullivan in het daaropvolgende kabinet benoemd te krijgen. De vooral in D66-kringen goed ingevoerde NRC schreef aan het slot van de kabinetsformatie (februari 2026) dat Boekholt ‘op voordracht’ van Ollongren werd uitverkoren tot minister van Volkshuisvesting in het kabinet van D66-premier Rob Jetten.

Zoiets kan natuurlijk, je mag je partijleider aan kandidaten helpen. Maar het is opnieuw strijdig met de letter van de ARPA-regels en het wekt de verkeerde indruk van ‘politieke treintjes’, waarbij de benoeming van de een weer uitmondt in de promotie van de ander.

Aan de andere kant, het militaire bedrijf houdt van vaste rituelen en die reservistenrang is er zo een. In 2018 werd de eerder afgetreden minister van Defensie, Jeanine Hennis, ook al benoemd tot kapitein-luitenant ter zee bij de marine. (Deze rang is vergelijkbaar met luitenant-kolonel bij de andere krijgsmachtdelen). Elke minister en elke staatssecretaris van Defensie doet enorm zijn of haar best en het is fijn dat ze zich blijven inzetten voor een ‘weerbaar’ Nederland. Voor de VVD-ministers Klaas Dijkhoff en Ruben Brekelmans lag het anders. Zij werden na hun ambtsperiode op Defensie fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer en dan kun je er zo’n reservistenbaantje niet bijhebben.

Daar wringt het dus niet. Maar wel bij de politici die niet terugkeren in de Kamer. Van de een op de andere dag leggen ze een ontzaglijke drukke baan neer. Om niet achter de geraniums te verdwijnen, slaan ze aan het solliciteren en daarbij botsen ze op starre ARPA-regels. Oud-bewindslieden moeten zelf melding maken van sollicitaties en kunnen op de website van het Adviescollege een ‘zelftest’ doen. Kan hun nieuwe job door de beugel?

In het rijtje ‘Belangrijke risico’s voor belangenverstrengeling’ staat als eerste: ‘Het beïnvloeden van toekomstige carrièrekansen tijdens het ambt (voorsorteren).’ Daarnaast mag de oud-bewindspersoon zijn opgedane kennis, contacten en ervaringen niet gebruiken om (de voorbereiding van) lobbyactiviteiten te ondersteunen. Hij of zij mag evenmin belangen vertegenwoordigen ‘die haaks staan op de oude politieke rol’. Ook mag geen vertrouwelijke informatie worden gebruikt die kan leiden tot oneerlijke concurrentievoordelen voor de nieuwe werkgever. Pas na een ‘afkoelingsperiode’ van twee jaar ben je vrij man of vrije vrouw en val je buiten het ARPA-gareel.

Tot het zover is, ben je dus aan strakke regels gebonden. Geeft ARPA een negatief advies en trek je je terug als sollicitant naar die droomfunctie, dan blijft alles onder de pet. Maar als je de nieuwe functie aanvaardt, wordt openbaar gemaakt hoe ARPA erover dacht. Daarop gaan media dan weer analyse plegen en voor je het weet wordt een geur van belangenverstrengeling verspreid. Ook de nieuwe werkgever is daar niet blij mee, want zijn bedrijf of instelling kan zomaar in een kwade reuk komen te staan.

Vrees voor imagoschade

Een minister uit het vorige kabinet van PVV, VVD, NSC en BBB vertrouwde mij toe te zijn benaderd door een headhunter, met succes een sollicitatie te hebben afgerond en feitelijk al te zijn aangenomen. Op het allerlaatste moment ging die nieuwe baan toch niet door, want het betrokken bedrijf durfde het niet aan. Dat had niks te maken met de persoonlijke kwaliteiten van de oud-minister, maar met de vrees voor imagoschade. De onderneming was bang dat een benoeming door de verplichte ARPA-procedure veel media-aandacht zou krijgen, waarna opiniemakers allerlei verdachtmakingen over het bedrijf zouden uitstorten.

Zuur voor de oud-minister en in strijd met een gezonde werking van de democratie. Wie ooit voor een protestpartij als PVV of BBB aantreedt in een bestuursfunctie of zelfs maar in een door ‘extreem-rechts’ gedoogd kabinet durft te stappen, zal naderhand worden gestraft met een feitelijk beroepsverbod, dat via de linkse media wordt afgedwongen. Dat staat niet in de ambtsinstructies, maar daar komt het praktisch wel op neer.

Eigen terrein

In principe gelden de ARPA-regels alleen voor het eigen beleidsterrein. Ben je bijvoorbeeld minister van Onderwijs geweest, dan mag je dus niet in een universiteitsbestuur gaan zitten, maar je kunt wel in de gezondheidssector aan de slag. Voor die officiersrangen van Defensie geldt dat in principe ook. Oud-ministers van Defensie zijn niet welkom, want dit is hetzelfde ministerie. Maar hier wordt een uitzondering gemaakt en verleent de premier ontheffing. Het zijn per slot reservisten.

Toch riekt het naar enige willekeur. Waar ARPA heel streng is en bij voorbeeld ook spreekt van belangenverstrengeling als een oud-minister een baantje wil op een belendend beleidsterrein waarmee hij zijdelings te maken had, is het adviescollege op andere momenten juist erg soepel. Zeker als het gaat om internationale functies.

Oud-minister Kajsa Ollongren bij voorbeeld, werd in juni 2025 – dus nog geen jaar na haar aftreden – speciaal vertegenwoordiger voor de mensenrechten van de Europese Unie, terwijl ze op Defensie diezelfde mensenrechten hoog in het vaandel voerde.

NSC-minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp trad in augustus 2025 af en werd, een jaar plus een week later, EU-ambassadeur in China, een land waarmee hij vanuit Den Haag ook het nodige te stellen had.

CDA’er Bruins Slot had op Buitenlandse Zaken volop met Defensie te maken, zij was eerstverantwoordelijke voor militaire missies. Ook op Binnenlandse Zaken was zij uiteraard betrokken bij de inzet van militairen in eigen land.

Christophe van der Maat (VVD) richtte na zijn aftreden het adviesbureau Van der Maat & Partners op. Hij werkt – blijkens zijn LinkedIn-pagina – veelvuldig voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Wat doet hij daar precies? Hij schrijft adviezen over militaire transporten en de daarvoor benodigde infrastructuur. Je ziet hem zelfs op de foto met legertrucks.

Alles blokkeren kan niet

In al deze gevallen doet ARPA nergens moeilijk over. Tot zover dus de starre regeltjes.

Dat is te billijken. Alles heeft tegenwoordig met Defensie en Weerbaarheid te maken. Geen minister of hij/zij komt met militaire belangen in aanraking, vanwege de donkere geopolitieke wolken. Elk serieus bedrijf is ermee bezig, al was het maar om cyberdreiging te weerstaan. Bij een 100 procent strikte toepassing van de ARPA-regels, kan dus geen enkele minister nog voor een bedrijf gaan werken.

Omgekeerd kan geen enkele onderneming of instelling nog een voormalig bewindspersoon van Defensie inhuren, want direct of indirect was hij/zij al bij die zaak betrokken gedurende de ambtsperiode. Als je heel stipt bent, moet je alles blokkeren en dat kan ook weer niet.

Geldschieter

Gijs Tuinman stuit hier nu ook op. Na ruim een half jaar thuiszitten, wil hij – naast dus die rol als reservist bij de commando’s – met een eigen bedrijf aan de slag. Hij wil doen ‘waar ik altijd al mee bezig was: Nederland veiliger en weerbaarder maken’.

Een potentiële opdrachtgever van Tuinmans BV is Savin Credit for Defence Fund. Dit is een erkende financiële instelling die wil optreden als geldschieter voor bedrijven in de defensie-industrie, tevens als intermediair tussen grote institutionele beleggers en innovatieve defensiebedrijven. Het is precies de commerciële activiteit waarop Defensie zit te wachten, want de militaire maakindustrie moet dringend opschalen en zit enorm verlegen om werkkapitaal.

Maar zal ARPA deze nevenactiviteit van oud-staatssecretaris Tuinman en zijn advies-BV pruimen? Of krijgt de oorlogsheld de deksel op zijn neus? Het adviescollege staat onder leiding van voormalig minister van Defensie Ank Bijleveld (CDA). Zij is overigens geen reserveofficier. Marco Pastors (Leefbaar Rotterdam, JA21) is een van de collegeleden. Van hen heeft Tuinman weinig te duchten. Maar op de website staat ook D66’er Alexander Rinnooy Kan prominent in beeld, samen met een aantal academische bestuurskundigen en juristen.

Ridder van het slagveld

Gaat een gedecoreerde oorlogsheld de confrontatie aan met zo’n uiterst politiek correct gezelschap, dan weet je eigenlijk bij voorbaat wie er aan het kortste eind trekt. Tuinman is Ridder van het slagveld en dan ben je tegen heel veel dingen opgewassen, maar niet per se tegen de redeneringen van zo’n scherpzinnige Willems-Orde van de ronde schrijftafel.

Misschien loopt het dit keer toch anders. Want als het adviescollege die kapiteinsrol en dat adviesbedrijf van Tuinman gaat blokkeren, dan trekt het onvermijdelijk ook die fraaie traditie van reserve-uniformen voor de gewezen bewindslieden van Defensie ondersteboven. Dat kan natuurlijk niet. Als je coulance betracht tegenover de generaal-majoor en de kolonel, moet je ook soepel zijn voor de kapitein.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom D66-kolonel Ollongren door Defensie heel anders wordt behandeld dan oorlogsheld Tuinman (ex-BBB) verscheen eerst op Wynia's Week.

Massale bewapening

Twee keer eerder, in de twintigste eeuw, bewapende Duitsland zich massaal. In beide gevallen was dat voorafgaand aan een wereldoorlog. In de jaren voor de Eerste Wereldoorlog werd staal- en wapenproducent Krupp de grote monopolist in het toenmalige keizerrijk – daarbij aangespoord door de Duitse keizer zelf – en bouwde het zo’n beetje alle toenmalige bewapening: van complete slagschepen tot kanonnen en munitie. Rivalen werden door Krupp ondermijnd en stiekem opgekocht, zoals de kleinere maar innovatieve fabriek van Ehrhardt – later bekend als Rheinmetall.

In de jaren dertig bouwde Nazi-Duitsland opnieuw een groot leger op en weer kreeg Krupp een sleutelrol, al waren er inmiddels ook andere wapensystemen – zoals gevechtsvliegtuigen en tanks – en andere bedrijven in beeld. En nu, in de jaren twintig van deze eeuw, is het land opnieuw aan het herbewapenen geslagen en lijkt het het grootste en machtigste conventionele leger van Europa te krijgen.

Sinds de Russische inval in Oekraïne in 2022 is de Duitse defensie een hoognodige inhaalslag begonnen. Orders voor eigen gebruik en voor Oekraïne – vooral munitie, luchtverdediging, sensoren en pantservoertuigen – zijn verveelvoudigd. Krupp zelf bestaat niet meer, maar haar oude dochterbedrijf Rheinmetall is nu de barometer van de transformatie van de Duitse defensie-industrie. In 2025 boekte het bedrijf een omzet van bijna 10 miljard, een stijging van bijna 30% ten opzichte van 2024. Voor dit jaar groeit de omzet naar verwachting opnieuw met minstens 30%.

Maar het gaat niet alleen om orders. Een van de belangrijkste veranderingen sinds 2022 zit hem in het feit dat de Duitse defensiesector over de hele linie nieuwe industriële capaciteit opbouwt. Kijk naar de nieuwe munitiefabriek van Rheinmetall in Unterlüß, waar met bijna €500 miljoen investering ongeveer 500 directe banen zijn geschapen en 350.000 155-mm granaten per jaar kunnen worden gemaakt. Rheinmetall wil rond 2030 wereldwijd ongeveer 1,5 miljoen 155-mm granaten per jaar produceren. Ter vergelijking: de productie van die granaten steeg van 70.000 in 2022 naar – zo is de verwachting – ongeveer 1,1 miljoen in 2027, een spectaculaire capaciteitsuitbreiding. Die industriële opbouw is daarmee geen tijdelijke Oekraïne-piek meer, maar een structurele industriële expansie.

Industriële herstructurering

Rheinmetall heeft ook buiten Duitsland de productiecapaciteit voor uiteenlopende defensieproducten sterk uitgebreid, onder meer in Spanje, Hongarije, Litouwen, Australië, Zuid-Afrika, Italië en het Verenigd Koninkrijk. Daarmee bouwt het concern bewust aan een Europees en wereldwijd productienetwerk. En Rheinmetall is niet het enige bedrijf dat deze strategie voert. De Duitse defensie-industrie richt zich niet alleen op orders van de eigen overheid en op export vanuit eigen land, maar creëert rond de Duitse moederbedrijven een internationaal netwerk van productievestigingen. Dat biedt een belangrijk strategisch voordeel: deze buitenlandse faciliteiten kunnen in de toekomst ook voor andere klanten produceren, zonder dat daarvoor de productiecapaciteit in Duitsland hoeft te worden aangesproken.

De Duitse defensie-industrie, waarvan Rheinmetall slechts één voorbeeld is, is in feite bezig aan een industriële herstructurering: bestaande wapenbedrijven groeien zeer snel, automobielbedrijven en toeleveranciers schuiven gedeeltelijk richting defensie, er worden nieuwe fabrieken gebouwd, buitenlandse bedrijven vestigen zich in Duitsland en Duitse concerns bouwen tegelijk capaciteit op in andere Europese landen.

Geen compleet nieuwe fabrieken

Ja, Duitsland wordt nu zelf ook een vestigingsland voor de internationale defensie-industrie. Buitenlandse topbedrijven, zoals onder meer het Noorse Kongsberg en het Zuid-Koreaanse Hanwha Aerospace, vestigen activiteiten in Duitsland of zoeken Duitse productiepartners.

Duitsland heeft inmiddels voldoende geld gereserveerd en orders uitgezet bij die industrie. De bottlenecks zitten in het verkrijgen van voldoende personeel, machinecapaciteit, explosieven, chemicaliën en andere materialen, motoren, elektronica, vergunningen, elektriciteit/infrastructuur en gespecialiseerde toeleveranciers. Dat betekent dat de groei van de sector waarschijnlijk steeds meer via overnames, joint ventures en conversie van bestaande industriële capaciteit zal plaatsvinden, en minder door het bouwen van compleet nieuwe fabrieken.

Duitsland heeft immers een enorme industriële infrastructuur die technisch uitstekend aansluit bij defensie: producenten van staal, aluminium, composieten, machines, keramiek, hydraulische systemen, motoren, transmissies, kabels, optica, elektronica, sensoren, software, naast automotive productielijnen, kwaliteitscontrole en logistiek: eigenlijk alles wat je nodig hebt voor een uitdijende defensie-industrie. De Duitse auto-industrie heeft bovendien zoals bekend een probleem: de traditionele productievolumes staan onder druk en capaciteit komt beschikbaar voor andere doeleinden.

Rheinmetall kondigde in februari 2025 aan twee voormalige Duitse automotive-fabrieken, in Berlijn en Neuss, om te vormen tot defensieproductielocaties. KNDS Deutschland doet iets vergelijkbaars met haar toeleveringsketen en opende in april 2026 in München een nieuwe productielijn voor haar Boxer pantservoertuigen in partnerschap met Dräxlmaier, een grote Duitse automotive supplier. Die gaat tien Boxer aandrijfmodules per maand produceren.

Duitse economie groeit weer

Het zal daarom niet verbazen dat de defensie-industrie sinds 2025 merkbaar zwaarder is gaan wegen in de Duitse economie. In 2026 is de sector zelfs zeer waarschijnlijk mede verantwoordelijk voor de omslag van jarenlange stagnatie naar lichte groei bij onze oosterburen, al is de sector nog lang niet groot genoeg om dé groeimotor van Duitsland te worden.

Wat gebeurt er nu? In het vierde kwartaal van 2025 groeide de Duitse Wirtschaft weer, met een nog wat magere 0,2%. Maar in het eerste kwartaal van dit jaar kwam daar nog eens een groei van 0,4% bij en in het tweede kwartaal nog eens 0,3%. Dat lijkt klein, maar voor Duitsland is het belangrijk en is het een keerpunt: de economie groeit weer, terwijl de industriële basis lange tijd onder druk stond. En defensie speelt daar rechtstreeks én indirect in mee. Want tegelijk met deze groei steeg de overheidsconsumptie, zegt het Statistisches Bundesamt (Destatis), door hogere federale uitgaven. En daar horen de fenomenaal gegroeide defensie-uitgaven natuurlijk bij.

Zichzelf versterkende groeicyclus

De Duitse herbewapening fungeert daarmee gedeeltelijk als een industriële stimulerings-politiek. Niet omdat Berlijn dat oorspronkelijk als economisch stimuleringsprogramma heeft bedacht, maar omdat defensie nu vraag creëert richting toeleveranciers in delen van de industriële economie die onder druk staan. Wat betekent dat voor de toekomst?

Als Duitsland de komende jaren in dit tempo blijft investeren in defensie én in de bijbehorende industriële capaciteit, kan een zichzelf versterkende groeicyclus ontstaan. Duitsland beschikt immers al over een van de grootste en meest complete industriële ecosystemen ter wereld. De Duitse defensie-industrie zou daardoor tussen 2026 en 2035 kunnen uitgroeien tot een sector met €150–200 miljard aan jaarlijkse directe en indirecte economische activiteit, vergelijkbaar met de omvang van een middelgrote Duitse industriële cluster. Als je ook de toeleveranciers uit de automotive-industrie, staal, chemie, machinebouw, elektronica en logistiek meetelt, is de economische betekenis van de defensieopbouw aanzienlijk groter dan de omzet van de klassieke defensiebedrijven.

Duitsland is ook hard op weg om zowat elk conventioneel wapensysteem te kunnen bouwen, van raketten en drones, luchtafweer, geschut, tanks, pantservoertuigen, gevechtsvliegtuigen, onderzeeboten en andere marineschepen tot munitie, sensoren, radars, etc. – dankzij prime contractors als Rheinmetall, KNDS Deutschland, Diehl Defence, Hensoldt, TKMS, Airbus Defence, MTU, RENK, OHB, Rohde & Schwarz en ESG en natuurlijk tientallen grote en middelgrote toeleveranciers.

Maar die defensie-industrie zal in – tegenstelling tot de twee eerdere herbewapeningsgolven van het land – eerder uitgroeien tot de kern van een internationaal netwerk dan tot een traditionele nationale industrie, met rond 2035 (op basis van aangekondigde en getekende opdrachten) als grootste klanten en productiepartners landen als Italië, Canada, Oekraïne (grotendeels door NAVO-landen gefinancierd), Noorwegen, Nederland, het VK en Roemenië. Nederland is overigens industrieel maar gedeeltelijk goed aangehaakt aan dit ecosysteem, hoofdzakelijk voor de productie van rijdend materieel voor de Koninklijke Landmacht (die volledig in de Duitse Bundeswehr is geïntegreerd).

Is hiermee een monster gecreëerd?

Maar rond 2035 kan de omzet van de Duitse wapenindustrie zomaar verdrievoudigd zijn en kan de sector goed zijn voor misschien 3–4% van de Duitse economie, in plaats van de relatief kleine niche-industrie die het tot voor kort was. In dat jaar zou Duitsland bovendien wel eens de tweede of in ieder geval de derde wapenproducent ter wereld kunnen zijn, vóór Frankrijk en op gelijke hoogte met China, als de Duitse budgetten en industriële investeringen blijven groeien. Die positie zal het land niet alleen te danken hebben aan extra geld, maar juist vanwege de aanwezigheid van de eerder genoemde prime contractors en hun enorme industriële toeleveringsbasis.

De oorlog in Oekraïne heeft Duitsland niet alleen gedwongen meer wapens te kopen, maar heeft tot de groei van een industriële capaciteit geleid waarmee het langdurig een grote conventionele oorlog kan voeren. De tijd zal leren of Berlijn daarbij mogelijk en passant een monster heeft gecreëerd in de vorm van een sector die haar groeispurt dankt aan spanningen en conflicten en die – in geval van detente met Rusland – op zoek zal moeten naar nieuwe markten om de investeringen terug te verdienen en haar aandeelhouders tevreden te houden.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland wordt opnieuw het wapenarsenaal van Europa verscheen eerst op Wynia's Week.

Onbemande systemen worden cruciaal voor de Koninklijke Marine. Nederland krijgt een ‘hybride vloot’. De bestaande oorlogsbodems worden de komende jaren vervangen. Daaraan worden grote aantallen drone-schepen toegevoegd, sommige met een lengte van zeventig, tachtig of zelfs honderd meter. Rond deze vloot cirkelen meer dan vijftienhonderd kleine of middelgrote, varende en vliegende drones. ‘Het moet een system of systems worden,’ zegt Commandant Zeestrijdkrachten, viceadmiraal Harold Liebregs.

Vanuit zijn werkkamer op de hoogste etage van het Admiraliteitsgebouw kijken we uit over de zee en de marinehaven van Den Helder. Er liggen Nederlandse en Belgische fregatten, een amfibisch transportschip, een Ocean-going Patrol Vessel, de gloednieuwe Zr.Ms. Den Helder. Nederland kan nog altijd heel wat ‘op de mat’ brengen. Toch moet Liebregs in sneltempo ‘capaciteit en massa toevoegen’. Hij wendt zijn blik naar zee: ‘Over twee jaar kunnen we in oorlog zijn.’

De plannen voor de zeestrijdkrachten van de toekomst staan in een dit voorjaar verschenen document: Toekomstvisie Maritime Uncrewed. Iedereen had gezien hoe op de Zwarte Zee de oppermachtig lijkende Russische vloot ten onder ging, vooral doordat de Oekraïners met explosieven beladen speedbootjes en waterscooters inzetten en per afstandsbediening tegen Russische doelen lieten klappen. Nabij de Golf van Aden vuurden Houthi-rebellen raketten en drones af op geallieerde fregatten. In de oorlog tegen Iran haalden de Amerikanen Shahed-drones van 2000 euro uit de lucht met Patriotraketten van twee miljoen. Ook de oorlog op zee is asymmetrisch geworden.

Effectief en efficiënt

‘Eigenlijk is het niet nieuw,’ zegt Liebregs. ‘De dronesvaartuigen van nu zijn eigenlijk drijvende zeemijnen.’ Hij memoreert dat Michiel de Ruyter in 1667 de monding van de Theems opvoer en de Engelsen versloeg door in zijrivier Medway een ketting te verbreken waarachter zij zich veilig waanden. Dat gebeurde met een ‘brander’. De Ruyter liet een afgeschreven schip vol kruit laden. Het schip zette koers naar Chatham, er werd brand gesticht, alle mannen sprongen overboord en de explosie deed zijn werk. ‘Komt overeen met een drone,’ weet Liebregs.

Behalve goedkope drones, zijn ook geavanceerde high-tech wapens wijdverspreid. De Amerikanen hadden dit voorjaar geen afdoende antwoord op de Iraanse ballistische raketten. Je verdediging moet dus zowel low-tech als high-tech zijn. Massaal en dus goedkoop, maar ook geavanceerd en robuust.

Liebregs: ‘Het is ook een kwestie van geld. Als je kostbare raketten moet verspillen om goedkope drones af te weren, ben je je voorraden aan het uitputten en verlies je het ook strategisch. Je moet een effectief, tevens efficiënt antwoord hebben.’

De ‘hybride vloot’ moet daarin voorzien. De Toekomstvisie legt voor zeven oorlogsscenario’s uit hoe een mix van ‘crewed’ en ‘uncrewed’ schepen kan werken. De bemande schepen worden omringd door een groot aantal drones, sommige van groter formaat dan de huidige Walrusklasse onderzeeboten. Die varende drones worden bestuurd vanuit het moederschip.

Wat nu als de Russen het moederschip uitschakelen met hun hypersonische raket? Leggen ze dan de hele vloot lam?

‘Ja,’ bevestigt Liebregs. Maar het systeem wordt robuuster. ‘De drones zijn geen wegwerpschepen, maar ik heb liever dat zo’n schip geraakt wordt dan een bemand, groot en complex oorlogsschip.’ Dankzij de drones kan hij de moederschepen beter beveiligen, want op die drones worden radar, sensoren, torpedo’s en Israëlische Barak-luchtdoelraketten geplaatst. ‘Je voegt veel capaciteit toe, die je bovendien verspreidt over een groter gebied. Operationeel gezien is het een mooie toevoeging.’

Op een andere manier redeneren

Moeten de drones ook zichzelf kunnen beschermen?

‘Die vraag krijg ik van bijna iedereen in de marine. Het antwoord is nee. Want voor je het weet, ben je alweer een complex fregat aan het bouwen. Dan krijg je een drone met allerlei zelf beschermende wapensystemen en dat wordt een high value target (favoriet doelwit van de vijand, red.). Dat moet je niet willen. Ik accepteer het als ik een onbemand schip verlies.’

Hij vervolgt: ‘Er is altijd de neiging om naar een schip te kijken en dan verbeteringen aan te brengen. Dat maakt het duurder, complexer en geavanceerder. Tegelijk wordt het lastiger om het nieuwe schip te bouwen, te bemensen, te modificeren. We moeten op een andere manier redeneren. We moeten niet van schip naar schip denken, maar naar een system of systems, een vloot waarvan ik de onbemenste delen desnoods verlies.’

Eigenlijk moet u een nieuw vlootconcept uitvinden, de oude oorlogsbodems nog even verslijten en daarna geheel opnieuw beginnen?

‘Ik heb niet de luxe om uiteindelijk met een geheel nieuwe vloot te beginnen, want het kan binnen twee jaar oorlog zijn. Ik moet altijd denken vanuit de dreiging. Maar alles wat ik nu doe, moet berekend zijn op de oorlog van morgen.’

Proxy-war

In de Koude Oorlog had de Koninklijke Marine als taak de Noord-Atlantische aanvoerroutes te verdedigen tegen Sovjet-Russische onderzeeboten. Wat is de taak in een toekomstige oorlog?

‘De Grondwet zegt dat wij het Koninkrijk en de belangen van het Koninkrijk moeten verdedigen. Die belangen liggen in de hele wereld. Als er oorlog komt met de Russen, zullen zij proberen verwarring te stichten. Ze lokken scenario’s uit die ons voor multi-dilemma plaatsen, waardoor wij onze krachten moeten verdelen. Een deel van het conflict wordt als proxy-war uitgevochten door Russische handlangers als Iran en de Houthi’s in Yemen. Wij zullen dus ook de Straat van Hormuz en de Rode Zee moeten beveiligen, plus de kritieke infrastructuur op de bodem van de Noordzee, de haven van Rotterdam. Ook de scheepsroutes over de Atlantische Oceaan zullen beschermd moeten worden. Er zal hoe dan ook een grote aanvoer zijn van Amerikaans materieel en goederen naar Europa. Die routes komen onder druk. Kijk maar naar de samenstelling van de Russische vloot.

‘Het heeft nu al een weerslag op ons werk. Geen schip gaat hier de haven uit zonder een opdracht tot inzet. Zelfs als we op oefening gaan, voorziet het vaarschema in operationele inzet. We monitoren de door de Russen gebruikte schaduwvloot, de zogenaamde onderzoeksschepen en de Russische marineschepen. We kijken elke dag: wat is er nu weer gebeurd? We moeten nu al klaar zijn voor een conflict. Dat kunnen we. We moeten het ook langdurig kunnen volhouden. Daar hebben we nog werk aan de winkel. We moeten weg bij het oude denken dat we eenheden maandenlang opwerken voor een missie. Die luxe hebben we niet meer. Elk marineschip moet er gewoon klaar voor zijn en de mariniers moeten er klaar voor zijn.

‘In de Golf van Oman ligt nu een tanker uit Poetins schaduwvloot olie te lekken. We moeten die schaduwvloot volgen, hinderen, boardings uitvoeren. Daarmee dwingen we dit soort schepen omwegen te maken. Via die schepen exporteert Poetin olie en financiert hij de oorlog in Oekraïne. Dat is zijn businessmodel en wij moeten het kraken.

‘Zorgwekkend is ook wat de Russische schepen op de Noordzee doen. In het Engels Kanaal, vlakbij onze kust, ligt vrijwel permanent een Russisch oorlogsschip. We zien ook schepen vlak boven onze datakabels op de zeebodem. Wat die schepen daar uitspoken? Ze bereiden zich voor op oorlogshandelingen. Dus we willen graag weten wat ze doen, maar je ziet niet altijd wat ze overboord gooien.’

Asymmetrische oorlogvoering

Eerder in zijn marine-loopbaan was Liebregs commandant van een onderzeeboot en commandant van luchtverdedigingsfregatten. Met Zr.Ms. De Ruyter voerde hij een anti-piraterijmissie uit voor de kust van Somalië.

U heeft ervaring met asymmetrische oorlogvoering. Is dat een voordeel in een eventuele oorlog tegen Rusland?

‘Ja, je leert de schaalbaarheid van middelen. Je vuurt geen harpoonraket af op een piratenbootje. Je moet proportioneel reageren. De Russen zullen alle grenzen opzoeken om ons te tarten. Ze zullen situaties uitlokken waarin wij stuiten op onze ethische waarden en normen. Wat ze nu doen met hun schepen is daar de voorbode van. Ze zaaien onrust door telkens een situatie van zie-je-wel-jullie-zijn-kwetsbaar te scheppen. Bij Denemarken voerden ze vanaf schepen dronesoperaties uit. Met GPS-verstoringen brengen ze de scheepvaart en het luchtverkeer in gevaar. Telkens proberen ze een stapje verder te gaan. Het is strategisch gedrag: ze willen hun bewegingsvrijheid vergroten en die van ons te verkleinen.’

De verleiding is groot alles wat de afgelopen jaren op de Zwarte Zee gebeurde te vertalen naar een nieuwe doctrine voor het optreden op de Noordzee en de Atlantische Oceaan. Maar daar zijn de omstandigheden compleet anders dan op een veel kleinere binnenzee als de Zwarte Zee. Het gebied is ook oneindig veel groter. ‘Je moet je nooit voorbereiden op de vorige oorlog,’ vat Liebregs samen.

Hoger geweldsniveau

Het marinewapen is in zijn aard preventief. Je kunt de vijand afschrikken door je schepen slim te positioneren. Het is als een schaakspel, waarin je de tegenstander terugdringt en intoomt. Essentieel daarbij is dat je voortdurend duidelijk maakt dat je de vijand kunt overtroeven en bereid bent te escaleren naar een hoger geweldsniveau. Maar misschien werkt het met drones niet op deze manier en gaan de Russen met jouw drones spelen.

In maart 2023 veroorzaakte een Russisch jachtvliegtuig boven de Zwarte Zee een crash van een Amerikaanse vliegende drone door er brandstof op te dumpen en de propeller te beschadigen. Zou iets dergelijks met een bemand vliegtuig zijn gebeurd, dan had een Amerikaans-Russische oorlog op uitbreken gedaan. Nu bleef het bij een diplomatiek incidentje.

Lokken drones de Russen uit om straffeloos aanvallen te ondernemen? In plaats van zich gedeisd te houden uit angst voor escalatie, treden de Russen stapje voor stapje provocatiever op tegen westerse drones. In elke drone zien ze een buitenkans om NAVO-landen te testen en de eigen bewegingsvrijheid te vergroten. Intussen zetten de Russen de eigen drones steeds agressiever in tegen West-Europa, steeds kijkend tot hoever ze kunnen gaan.

Liebregs zegt dat een hybride vloot in principe over dezelfde escalatie-dominantie beschikt als de huidige vloot. ‘Drones kunnen ook afschrikken, al hebben ze natuurlijk een andere rol dan bemande schepen. Met drones kun je een groter gebied bestrijken, je kunt je mensen buiten de gevarenzone houden en je kunt efficiënter werken. Dat is echt een goede ontwikkeling. Drones versterken je geloofwaardigheid en je slagkracht. Dat zijn de kenmerken van afschrikking.

‘Moet je een eiland verdedigen, dan kun je daar veel drones neerzetten, waardoor je de vijand duidelijk maakt dat hij met zijn aanval geen enkele kans maakt. Dat heet bij ons deterrence by denial. Daarnaast kun je – maar dat lukt niet met de huidige drones – de vijand jouw wil opleggen en jouw belangen veiligstellen door duidelijk te maken dat je zijn eventuele offensief met een grote klap zult beantwoorden. Dat is deterrence by punishment. Hiervoor heb je een combinatie van systemen nodig: grote bemenste schepen en daaromheen drones die je bij voorbeeld als sensoren gebruikt.

‘De afschrikking met drones is dus nog beperkt. Je kunt ze niet inzetten voor de zogenoemde naval diplomacy. Je kunt geen artikel 5 NAVO-verdrag operatie beginnen, omdat de Russen een drone van duizend euro neerhalen. Vallen ze boven internationale wateren een varende drone van 70 meter lengte aan, dan ligt het alweer anders.’

Raketten op koopvaardijschepen

Omdat grote dronesvaartuigen nog in ontwikkeling zijn, voorziet Liebregs dat ze aanvankelijk ‘licht bemenst’ zullen zijn. ‘Een mannetje of acht. Vooral voor onderhoud en reparatie.’

Geeft de onmacht van de huidige Russische Zwarte Zee-vloot te denken? In de Tweede Wereldoorlog voer de Russische marine ook niet of nauwelijks uit, want de angst voor de Duitse U-boten was te groot.

Viceadmiraal Liebregs waarschuwt voor die redenering: ‘Onderschat hun vloot niet. De dreiging van hun onderzeeboten in de Atlantische Oceaan blijft. De Russen zijn heel goed in rakettechnologie. Hun strategische raketten zijn voor een deel geplaatst op onderzeeboten. Mogelijk stationeren ze ook raketten op koopvaardijschepen, zodat een spiderweb van raketdreiging ontstaat.’

De Russen zullen bovendien hun fouten op de Zwarte Zee niet herhalen. Liebregs: ‘Op het slagveld leren ze sneller dan wij.’

Op zichzelf aangewezen

De oorlogssituatie waarover Liebregs spreekt, kan zich voordoen na een wapenstilstand in Oekraïne. De Russen hebben dan de handen vrij, zullen even op krachten moeten komen en scheppen dan een conflict in de Baltische staten. Tegelijkertijd proberen de Chinezen hun ‘afvallige provincie’ Taiwan in te lijven. De Amerikanen hebben zoveel raketten verspild tegen Iran, dat ze niet in staat zijn om tegen Russen en Chinezen op te treden. Europa is dan op zichzelf aangewezen.

Liebregs heeft daarom grote haast met de opbouw van zijn hybride vloot. In het Toekomstvisie-document staat een tijdpad: 2025 tot 2035. Dat lijkt onhaalbaar. Grote, varende drones moeten nog worden ontworpen. Ook de nieuwe luchtverdedigingsfregatten zijn nog niet eens getekend. De bouw van nieuwe ASW-fregatten (anti-submarine warfare) is zo traag, dat België zich wil terugtrekken. Intussen pakken zich politieke wolken samen boven het Brits-Nederlandse project voor acht amfibische transportschepen: de Britten willen het Nederlandse ontwerp wijzigen.

‘Kijk eens naar buiten,’ zegt Liebregs. ‘Daar lig het combat support ship Zr.Ms. Den Helder. Dat is echt een heel goed schip, waar andere landen jaloers naar kijken. Nederlands ontwerp. Nederlandse scheepswerf. Damen maakt hele goede schepen. Elk nieuw schip kampt met storingen, maar dit schip is perfect. Toen we het in gebruik namen, haperde slechts één ding: de vaatwasser in de kombuis.’

Hij begrijpt dat de Britten – met wie Nederland acht amfibische transportschepen wil bouwen; voor elk land vier – een ‘aanpassing van het Nederlandse ontwerp willen, want hun helikopters zijn iets groter dan onze NH-90’. Maar het blijft een Nederlands ontwerp, stelt Liebregs.

Met de Belgen is er onenigheid over de gezamenlijke bouw van de Anti-submarine warfare-fregatten (ASWF’s). De Belgische minister van Defensie Theo Francken spreekt van ‘een ontwerpcrisis’ en lijkt in zee te willen gaan met Turkse scheepsbouwers. Onderwijl kijkt de Haagse politiek als een konijn in de koplampen. Maar daarover wil Liebregs niet oordelen. ‘Wij denken dat we hele goede schepen krijgen. Hoe sneller, hoe beter. De rest is politiek.’

De Belgen hadden drie ASW-fregatten van Damen in gedachten. De Nederlanders willen er vier. De ‘ontwerpcrisis’ wordt in de media beschreven als het falen van scheepsbouwer Damen, maar de diepere oorzaak ligt bij de onzekere aard van toekomstige zeeslagen. Telkens moet het ontwerp worden gemodificeerd, waardoor het nieuwe wapenplatform oneindig veel ingewikkelder wordt, kosten stijgen en vertragingen zich opstapelen. Haken de Belgen af, dan krijgt de Koninklijke Marine het lastig.

Zover is het nog niet, maant Liebregs tot rust. ‘Het is vervelend als er vertragingen ontstaan, maar we werken voorbeeldig samen met de Belgische marine en we zitten nog steeds samen in het traject naar de ASW-fregatten. De vlootvernieuwing is niet in gevaar.’

Snellere aanschafprocedures

Volgens zijn Toekomstvisie heeft de Koninklijke Marine in 2035 een volwaardige hybride vloot met tientallen schepen en vele honderden drones. Maar dat gaat met de oude aanbestedingsprocedures niet lukken.

Liebregs: ‘Eerst wordt er een plan gemaakt, dan volgt een behoeftestelling, een pakket technische eisen van duizenden pagina’s, dan mag de industrie het gaan bouwen, maar dan ontstaan problemen waardoor alles nog drie keer op en neer gaat. Met heel veel geluk had je dan na vijf jaar wat je besteld had. Zo kan het niet meer. De aanschafprocedures moet veel sneller verlopen, want zoveel tijd hebben we niet meer.’

Briljante toekomst

Hij roemt nog maar eens de kwaliteit van scheepsbouwer Damen, plus de samenwerking met de Belgische, Amerikaanse, Britse en vooral Franse marine. Bij het uitbreken van de Amerikaans-Iraanse oorlog stuurde Frankrijk het vliegdekschip Charles de Gaulle naar het Oosten van de Middellandse Zee.

Liebregs: ‘Ik belde mijn Franse collega en zei dat wij met luchtverdedigingsfregat De Evertsen zouden meevaren. De politiek moest het nog wel goedkeuren, maar dat begreep hij meteen. Wij verzorgden de raketverdediging van de hele carrier strike groep (vlooteskader rondom het Franse vliegdekschip, red). Ik voorzie een briljante toekomst voor de Frans-Nederlandse samenwerking. Het project voor de bouw van onze vier nieuwe onderzeeboten loopt ook uitstekend. De Orca-klasse krijgt Franse torpedo’s, zo is besloten. Deze F21 torpedo’s zijn de beste die in de wereld verkrijgbaar zijn.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Marinebaas Harold Liebregs wil snel een ‘hybride vloot’: ‘Over twee jaar kunnen we in oorlog zijn’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat de Amerikanen willen dat Europa meer eigen verantwoordelijkheid voor de eigen veiligheid ontplooit is duidelijk, dat de VS Europa laat vallen in geval van een conflict – met bijvoorbeeld Rusland – is niet het geval.

De Amerikaanse terugtrekking uit Europa is geen afscheid van de NAVO, maar een waarschuwing: wie zijn eigen veiligheid niet kan dragen, kan niet verwachten dat Washington daar onbeperkt voor blijft zorgen. Israël en Zuid-Korea hebben dat eerder ondervonden. Europa staat nu voor dezelfde keuze.

Geen Amerikaanse terugtrekking

De Amerikaanse beslissing om circa vijfduizend militairen uit Duitsland terug te trekken, kwam in mei niet helemaal als een verrassing. Washington had al langer duidelijk gemaakt dat Europa meer verantwoordelijkheid voor zijn eigen verdediging moet nemen. De aankondiging kreeg echter extra politieke lading doordat zij samenviel met spanningen tussen Trump en de Duitse bondskanselier Friedrich Merz.

Het moge echter duidelijk zijn dat deze ontwikkeling niet uitsluitend als een ruzie tussen Trump en Europese regeringsleiders is te beschouwen. De Amerikaanse militaire aanwezigheid in Europa wordt opnieuw bekeken. Ook in Oost-Europa zijn Amerikaanse troepen en geplande rotaties verminderd, tot groeiende bezorgdheid van landen aan de oostflank van de NAVO.

Dat betekent echter nog geen Amerikaanse terugtrekking uit Europa. De NAVO blijft bestaan en Washington heeft zich niet uit de Europese veiligheid teruggetrokken. Maar er verandert wel iets fundamenteels: de vanzelfsprekendheid van de Amerikaanse veiligheidsgarantie verdwijnt.

En precies daar wordt een oude les van Henry Kissinger (1923-2023) interessant. Hij was Secretary of State en veiligheidsadviseur van de Amerikaanse presidenten Richard Nixon en Gerald Ford. Steun was in de ogen van Kissinger iets anders dan het afgeven van een blanco cheque.

Een recent artikel in The Times of Israel over Kissingers omgang met Israël (en Zuid-Korea) legt een ongemakkelijke waarheid bloot. De Verenigde Staten kunnen hun bondgenoten krachtig steunen en tegelijkertijd van hen verlangen dat zij zelf meer verantwoordelijkheid nemen. Dat is geen tegenstelling. Het is de kern van een duurzame alliantie.

Tijdens de Jom Kipoer-oorlog van 1973 voorkwam de regering-Nixon met een omvangrijke luchtbrug dat Israël militair ten onder zou gaan. Maar nadat het onmiddellijke gevaar was geweken, gebruikte Kissinger de Amerikaanse invloed om Israël tot terughoudendheid te bewegen. Zijn shuttle diplomacy leidde tot afspraken tussen Israël en Egypte en Syrië die de kans op een nieuwe oorlog moesten verkleinen.

De boodschap was duidelijk: Amerika zou Israël niet laten verslaan, maar dat betekende niet dat Israël kon verwachten dat Washington iedere Israëlische keuze zou steunen.

Herijking van belangen

In Zuid-Korea gebeurde iets vergelijkbaars. In lijn met de Nixon-doctrine werden rond 20.000 Amerikaanse militairen uit Zuid-Korea teruggetrokken. Tegelijkertijd hielp Washington Zuid-Korea zijn eigen strijdkrachten aanzienlijk te versterken. De Amerikaanse verplichting verdween niet; de verdeling van de verantwoordelijkheid veranderde.

Dat is de methode-Kissinger in een notendop: geen verlaten bondgenootschap, maar een herijking van belangen, risico’s en lasten.

De vergelijking met Europa moet natuurlijk niet te ver worden doorgetrokken. Israël ligt in een uiterst instabiele regio en wordt geconfronteerd met Iran en met verschillende door Iran gesteunde proxies. Zuid-Korea leeft onder de permanente dreiging van Noord-Korea, terwijl China een strategische uitdaging vormt. Europa verkeert in een andere positie. Maar de vergelijking gaat niet volledig mank.

Europa beschikt over een bevolking van honderden miljoenen mensen, een enorme industriële basis, geavanceerde technologie en economieën die gezamenlijk vele malen groter zijn dan die van Rusland. Het is geen klein land dat afhankelijk is van een buitenlandse beschermheer.

Toch heeft Europa zich decennialang gedragen alsof zijn veiligheid in laatste instantie een Amerikaanse verantwoordelijkheid was. Dat was begrijpelijk tijdens de Koude Oorlog. De Sovjet-Unie vormde een directe existentiële bedreiging en de Verenigde Staten waren bereid daartegen een enorme prijs te betalen. Maar na 1991 verdween de Sovjetdreiging en leek de Amerikaanse veiligheidsgarantie vrijwel gratis geworden.

Andere tijden

Europa profiteerde daarvan. Amerikaanse satellieten, inlichtingen, strategisch transport, luchtverdediging, precisiewapens, logistiek, commandostructuren en nucleaire afschrikking vormden de onzichtbare infrastructuur onder de Europese veiligheid. Europese regeringen konden daardoor relatief weinig uitgeven aan defensie en tegelijkertijd aannemen dat in een ernstige crisis Amerika uiteindelijk zou bijspringen.

Die tijd loopt nu ten einde.

De situatie in Zuid-Korea laat zien wat er gebeurt wanneer een bondgenoot beseft dat Amerikaanse middelen niet onbeperkt beschikbaar zijn. Washington kan immers worden geconfronteerd met meerdere crises tegelijk.

Stel dat China Taiwan blokkeert. Amerikaanse vliegdekschepen, vliegtuigen, raketverdediging, inlichtingenmiddelen en munitie zullen dan naar de Indo-Pacifische regio worden getrokken. Wat gebeurt er wanneer ook Noord-Korea precies op dat moment besluit de Amerikaanse aandacht te testen?

Hetzelfde probleem bestaat in het Midden-Oosten. Een grote oorlog met Iran kan enorme hoeveelheden Amerikaanse interceptoren, precisiewapens, inlichtingenmiddelen en militaire aandacht vergen.

De Amerikaanse militaire capaciteit is groot, maar niet oneindig. En Europa moet daar een conclusie uit trekken. Want als Washington tegelijkertijd met China, Iran, Rusland en andere potentiële tegenstanders moet dealen, kan Europa niet langer rekenen op de veronderstelling dat Amerikaanse troepen automatisch beschikbaar zijn wanneer ergens een crisis uitbreekt.

Daarom is het eigenlijk te simpel om de discussie te beperken tot de vraag hoeveel Amerikaanse soldaten Europa verlaten. Vijfduizend militairen meer of minder zijn strategisch minder belangrijk dan de vraag welke capaciteiten verdwijnen. Een Amerikaanse brigade is vervangbaar. Amerikaanse satellietinlichtingen zijn veel moeilijker te vervangen. Strategische luchttransportcapaciteit, tankvliegtuigen, geïntegreerde lucht- en raketverdediging, precisiewapens, commandovoering en logistiek zijn evenmin eenvoudig in enkele jaren opgebouwd.

Europa kan dus duizenden extra militairen op de been brengen en toch militair afhankelijk blijven van Amerika. Dat is de werkelijke uitdaging.

Geen paniek

De juiste Europese reactie op de Amerikaanse terugtrekking is daarom niet paniek, maar volwassenwording. Europa moet zijn eigen oorlog kunnen voeren. De Europese NAVO-landen zouden zichzelf één eenvoudige vraag moeten stellen: kunnen wij een conventionele oorlog met Rusland gedurende de eerste weken en maanden grotendeels zelf voeren als Amerikaanse versterkingen tijdelijk niet beschikbaar zijn?

Als het antwoord ‘nee’ is, is er werk aan de winkel. Dat betekent niet dat Europa de NAVO moet verlaten of een Europees leger moet oprichten. Evenmin betekent het dat de Verenigde Staten uit Europa moeten verdwijnen. Integendeel. Een sterk Europa maakt de trans-Atlantische alliantie sterker.

Maar daarvoor moeten de Europese landen wel ophouden defensie te beschouwen als een begrotingspost die vooral geld kost. Munitievoorraden moeten worden aangevuld. Lucht- en raketverdediging moet worden uitgebreid. Drones en antidronesystemen moeten massaal beschikbaar zijn. Strategische transportcapaciteit, satellieten, cybercapaciteit en langeafstandsraketten moeten worden ontwikkeld. En vooral: Europa moet zijn defensie-industrie weer opbouwen. Want een land dat in oorlogstijd voor munitie afhankelijk is van Amerikaanse fabrieken, kan moeilijk spreken van ‘strategische autonomie’.

De stijl van Trump is ongetwijfeld anders dan die van Kissinger. Maar onder de soms chaotische retoriek zit een strategisch uitgangspunt dat al veel langer bestaat: Amerika wil niet langer de disproportionele verantwoordelijkheid dragen voor de verdediging van rijke bondgenoten. Dat is geen geheel nieuwe Amerikaanse gedachte. De Verenigde Staten hebben Europa al jaren aangespoord meer aan defensie te besteden. Trump maakt daar alleen een veel hardere politieke voorwaarde van.

Tijdens de NAVO-top in Den Haag hebben Europese landen en Canada zich verplicht tot aanzienlijk hogere defensie-uitgaven, met een doelstelling van 5 procent van het bbp tegen 2035. De vraag is dus niet meer óf Europa meer moet doen. De vraag is of Europa het ook werkelijk gáát doen.

Zelfredzaamheid zonder vervreemding

Daarmee komen we terug bij Kissinger.

Zijn les voor Israël en Zuid-Korea was niet: heb geen vertrouwen in Amerika. De les was subtieler: vertrouw Amerika, maar vertrouw niet uitsluitend op Amerika. Een bondgenoot die zichzelf kan verdedigen, is voor Washington waardevoller dan een bondgenoot die bij iedere crisis om Amerikaanse versterkingen moet vragen. Dat geldt evenzeer voor Europa.

Een Europa dat zijn eigen oostflank kan verdedigen, beschikt over voldoende munitie, luchtverdediging, langeafstandswapens, inlichtingen en logistiek en bovendien bereid is daadwerkelijk militair risico te nemen, hoeft niet bang te zijn voor een gedeeltelijke Amerikaanse terugtrekking. Sterker nog: zo’n Europa kan de Verenigde Staten in staat stellen hun strategische aandacht elders te concentreren zonder dat de Europese veiligheid instort.

Dat is precies wat Kissinger met Zuid-Korea en Israël probeerde te bereiken: zelfredzaamheid zonder vervreemding van Amerika. Europa zou die les ter harte moeten nemen.

Begin van een volwassen relatie

De Amerikaanse troepenvermindering is daarom niet noodzakelijk het einde van de trans-Atlantische relatie. Zij kan ook het begin zijn van een volwassenere relatie. Maar daarvoor moet Europa één fundamentele illusie laten varen: dat Amerika altijd zal komen. Misschien komt Amerika. Maar de echte bondgenoot is degene die zich gedraagt alsof het ook een keer níét kan komen.

Europa zal een sterkere partner binnen de NAVO-structuur moeten worden. Een eigen leger is niet aan de orde. Daarvoor is de EU – en dat geldt voor heel Europa – te verdeeld. De drie voorwaarden daarvoor ontbreken: er is geen gezamenlijk buitenlands beleid, er is geen centraal gezag en er bestaat geen eigen Europese identiteit.

De EU is geen politieke unie. De EU is geen land. Het heeft geen regering die kan besluiten over oorlog en vrede. Wie kan derhalve beslissen over de inzet van een Europees leger, wie beslist over de rules of engagement en wie voert het commando? Een Europees leger is tot mislukken gedoemd vanwege de onvermijdelijke kakofonie over hoe het moet worden opgetuigd, wie het gaat betalen en hoe over de inzet ervan wordt beslist.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Nee, Trump laat Europa niet vallen. Maar we moeten wel eindelijk eens leren op eigen benen te staan verscheen eerst op Wynia's Week.

Voor de levering van artillerie aan Nederland was Krupp feitelijk monopolist. Ons land was daarin overigens geen uitzondering: ook Zwitserland, België, Denemarken, het Ottomaanse Rijk, Chili, Argentinië, Japan, China en Bulgarije waren grote afnemers van Krupp-artillerie. Tussen 1859 en 1913 kocht Nederland bijna 2000 kanonnen, waarmee het de zesde grootste buitenlandse klant van Krupp was.

Deze afhankelijkheid had uiteindelijk rond 1910 tot een publiek debat en een parlementair onderzoek geleid. Hoewel sommige politici vreesden dat Krupp te veel invloed uitoefende op Nederlandse militaire en bestuurlijke kringen, leverde het parlementaire onderzoek geen bewijs voor bijvoorbeeld omkoping op.

Wel werd kritiek geuit op voormalige Nederlandse officieren die na hun militaire loopbaan voor Krupp gingen werken. Terwijl in Duitsland en België corruptiezaken rond Krupp tot veroordelingen leidden, bleven die in Nederland uit. Niettemin leefde onder het Nederlandse publiek sterk het beeld dat ‘kanonnenkoning’ Krupp een uitzonderlijk grote invloed had op de Nederlandse defensie.

In Krupp Guns in the Tropics, het eerste deel van een serie van vier boeken over de Nederlandse afhankelijkheid van Krupp en aanverwante bedrijven, wordt beschreven hoe ook de strijdkrachten in Nederlands-Indië (de Zeemacht, Indische Marine en het N.I.L) volledig afhankelijk waren geraakt van Krupp-kanonnen. De verwevenheid met het Duitse bedrijf was enorm. Die nauwe contacten waren evenwel niet uitsluitend negatief: het Duitse bedrijf was enorm responsief als het ging om verzoeken en het uitwerken van ideeën, wat zou leiden tot een uniek, exotisch en nooit eerder beschreven Indisch wapenarsenaal.

Hoewel er contacten werden gelegd met andere Europese fabrikanten en bij de laatste aanbestedingen (na afloop van het parlementair onderzoek) vlak voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wel expliciet andere partijen waren uitgenodigd, kwam dit in de praktijk niet verder dan de participatie van de eveneens Duitse Ehrhardt-fabrieken (nu beter bekend als Rheinmetall) – waarin Krupp inmiddels een minderheidsbelang had verworven.

Na het uitbreken van de vijandelijkheden, waarbij Nederland buiten schot bleef, brak dit monopolie van Krupp de Nederlandse strijdkrachten – zowel op zee als op land als in koloniën – natuurlijk op. Krupp kon niets meer leveren, hoe dichtbij de fabriek ook bij ons land was gelegen. Het bedrijf had het te druk met de wapenproductie voor de strijdkrachten van het Duitse Keizerrijk, net zoals wapenfabrieken in andere landen het druk hadden om voor hun eigen regeringen te produceren.

Na de Eerste Wereldoorlog: wat nu?

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog dreigde een nog veel groter probleem voor de volledig op Krupp gerichte Nederlandse strijdkrachten: het bedrijf mocht op grond van het vredesverdrag van Versailles nauwelijks meer wapens produceren en al helemaal niet exporteren.

Paniek in enkele van Krupp afhankelijke landen, zoals Nederland en Denemarken, en de zakelijke belangen van Krupp zelf zorgden ervoor dat er snel een oplossing werd gevonden in de vorm van een voortzetting van productie van bestaande én nieuwe Krupp-ontwerpen bij het Zweedse bedrijf Bofors – waar Krupp ook snel een minderheidsbelang in kocht. De toelevering van geschut aan de Nederlandse strijdkrachten – inclusief het Nederlandsch-Indisch Leger – was hiermee gered, al bleef de afhankelijkheid van Krupp in feite grotendeels overeind.

Deze publicatie onderzoekt echter niet alleen de modernisering van de Nederlandse koloniale artillerie in het begin van de twintigste eeuw, maar plaatst die ook in een bredere internationale context. Nederland en Nederlands-Indië waren afhankelijk van Duitse technologie, expertise en industriële partners, maar moesten eveneens rekening houden met de rol van Britse strategische belangen en van toeleveringsketens die zo maar afgesneden konden worden.

Zo vreedzaam was het vreedzame Nederland niet

De geopolitieke en logistieke uitdagingen van het handhaven van militaire macht in een uitgestrekt overzees rijk aan de andere kant van de wereld vormden een onmogelijke opgave. Hoewel een koloniaal perspectief nu vanzelfsprekend lastig is voor te stellen, zijn de Nederlands-Indische vraagstukken over strategische afhankelijkheid, toeleveringsketens, industriële capaciteit en internationale machtspolitiek vandaag de dag echter opmerkelijk actueel.

De complete afhankelijkheid van Duitse en Oostenrijks-Hongaarse bedrijven voor wat betreft de bewapening van de Nederlandse strijdkrachten in de periode voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog is natuurlijk ook voer voor een andere discussie. Was Nederland wel zo neutraal? Ja, Nederland deed niet mee aan de oorlog en was geen strijdende partij oftewel ons land was non-belligerent. Maar Nederland voerde geen officiële neutraliteitspolitiek, zoals bijvoorbeeld Zwitserland dat al sinds mensenheugenis doet. Voor Nederland lag dat toch wat genuanceerder. Ook was ons land allesbehalve vredelievend.

In de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog werkte Den Haag doelbewust aan de afronding van de territoriale uitbreiding van Nederlands-Indië. Lombok, Nieuw-Guinea, Jambi, West-Borneo (op wat nu heet Kalimantan), Celebes (Sulawesi), Bali, Flores en natuurlijk Atjeh (nu Aceh) werden tussen 1894 en 1906 bloedig onderworpen (al duurde de guerrilla op Atjeh tegen de Nederlanders zeker tot 1914). Deze voortdurende koloniale oorlogvoering, waarbij ook zwaar geschut werd ingezet, stond in schril contrast met het beeld van Nederland in Europa. Internationaal gold het koninkrijk immers als een vreedzame, neutrale handelsnatie die zich buiten de grote machtsconflicten hield.

Balanceren tussen de buren

In werkelijkheid was de Nederlandse neutraliteit vooral een zorgvuldig bewaakt evenwicht. Enerzijds was Groot-Brittannië de dominante zeemacht, die met haar Royal Navy de verbindingen met Nederlands-Indië zomaar kon afsnijden, anderzijds was het Duitse Keizerrijk de snel opkomende continentale grootmacht en bovendien Nederlands belangrijkste handelspartner.

Te veel toenadering tot Berlijn zou Londen tegen Nederland in het harnas jagen; een al te pro-Britse koers kon juist aanleiding geven tot een Duitse bezetting van de Nederlandse Noordzeekust in geval van een conflict. Koningin Wilhelmina, zelf verwant aan de Duitse Keizer Wilhelm II, herinnerde haar ministers geregeld aan deze geopolitieke werkelijkheid als één van hen partij dreigde te kiezen.

We zijn dat anno 2026 misschien vergeten, maar de internationale maatschappelijke oriëntatie in Nederland vóór 1914 was overduidelijk Duits. Politieke, economische, wetenschappelijke en militaire elites keken in belangrijke mate naar het Duitse Keizerrijk. Ook economisch groeiden beide landen steeds nauwer naar elkaar toe. Rotterdam ontwikkelde zich tot de natuurlijke zeehaven van het Ruhrgebied: het aandeel van de Rotterdamse goederenstroom dat bestemd was voor Duitsland steeg van ongeveer 40 procent in 1880 tot bijna 80 procent in 1913. Op energiegebied was de afhankelijkheid al even groot. Van de tien miljoen ton steenkool die Nederland in 1913 verbruikte, werd ongeveer zeventig procent uit Duitsland ingevoerd.

Waarom Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog buiten de strijd kon blijven, hebben we dan ook deels te danken aan onze oosterburen. De Duitse generale staf had al vanaf 1908 haar plannen voor een oorlog tegen Frankrijk uitgewerkt. Daarbij zou België worden binnengevallen, maar Nederland ongemoeid worden gelaten. Niet alleen militaire, maar vooral economische argumenten lagen hieraan ten grondslag.

Chef van de Duitse Generale Staf Helmuth von Moltke stelde in 1909 dat de Nederlandse neutraliteit voor Duitsland waardevoller was dan een bezetting. Nederland moest de Luftröhre – de luchtpijp – blijven waardoor Duitsland handel kon blijven drijven met de wereldmarkt. Vooral de industrie van het Ruhrgebied was afhankelijk van de vrije toegang tot de Rotterdamse haven.

De banden met Duitsland waren hartelijker dan die met de Britten

Met Groot-Brittannië waren de betrekkingen aanzienlijk minder hartelijk. De Boerenoorlog had in Nederland een golf van anti-Britse gevoelens losgemaakt. De vernietigingsoorlog die de Britten voerden tegen de etnisch verwante Boerenrepublieken maakte diepe indruk op de Nederlandse publieke opinie. Daar kwam bij dat Groot-Brittannië zich in 1902 met Japan had verbonden en in 1904 met Frankrijk de Entente Cordiale sloot. Vanuit Nederlands perspectief leken deze nieuwe bondgenootschappen de kwetsbaarheid van onze defensie alleen maar te vergroten. Vooral de Brits-Japanse alliantie werd gezien als een potentiële bedreiging voor de Nederlandse positie in Azië.

Intussen was ook het Duitse Keizerrijk actief bezig zijn koloniale positie in de Stille Oceaan uit te bouwen. Nadat Duitsland in 1888 het noordwesten van Nieuw-Guinea had verworven, kocht het in 1899 van Spanje diverse uitgestrekte eilandengroepen in de Stille Zuidzee. Daarmee kreeg Nederlands-Indië een nieuwe buur. Voortaan grensde de kolonie in het oosten aan Duitse gebieden en in het noorden en zuiden aan het Britse rijk. Opmerkelijk genoeg weerspiegelde deze situatie bijna letterlijk de geopolitieke positie van Nederland zelf: ook in Europa lag het koninkrijk ingeklemd tussen Duitsland en Groot-Brittannië.

Je zou kunnen stellen dat Nederland enerzijds niet deelnam aan de oorlog omdat het geen partij kon kiezen en in een geopolitieke spagaat zat gevangen tussen het Duitse Keizerrijk en het Britse koloniale rijk. Andersom hadden noch de Centralen, noch de Entente de intentie om Nederland bij de oorlog te betrekken. Berlijn zag meer baat bij een neutraal en handeldrijvend Nederland, terwijl Londen – zoals in het boek te lezen valt – zich vanaf 1915 afhankelijk zou maken van Borneo-olie, in Nederlands-Indië gewonnen door de B.P.M. (een voorloper van Shell).

Krupp Guns in the Tropics. Dutch Colonial Artillery, 1900-1923 is het eerste deel van een viertal publicaties van de hand van de Arnout Nuijt over de Nederlandse afhankelijkheid van de Duitse wapenindustrie aan het begin van de twintigste eeuw. Krupp Guns in the Tropics is deze week verschenen en is te verkrijgen is bij Fortress Books en bij boekhandel De Vries van Stockum in Den Haag

Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en onmisbaar. De duizenden donateurs maken dat samen mogelijk. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Hoe het Duitse Krupp de defensie van Nederlands-Indië in zijn greep had verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe serieus is die nieuwe Duitse defensiestrategie? Volgens Roderick Kiesewetter, kolonel buiten dienst en lid van de Duitse Bondsdag (CDU), is er niet veel aan de hand. Deze militaire strategie is hoofdzakelijk bedoeld om Washington ervan te overtuigen dat Duitsland eindelijk zijn verantwoordelijkheid neemt, schreef hij in het Amerikaanse defensieblog War on the Rocks. De stoere taal van de strategie laat volgens hem onverlet dat de Duitse defensie nog lang niet op orde is.

Meer eigen defensiecapaciteiten

Dat de defensienota is ingegeven door Amerikaanse eisen is duidelijk. De Bundeswehr gaat ervan uit dat de VS in de toekomst de handen vol zullen hebben aan dreigingen en conflicten in Azië. De Verenigde Staten eisen daarom – conform hun eigen nationale defensiestrategie – dat hun bondgenoten hun inspanningen opvoeren om hun eigen veiligheid te waarborgen. Duitsland moet, zegt de nieuwe strategie, daarom een nog sterkere militaire bondgenoot van de Verenigde Staten worden en meer verantwoordelijkheid nemen voor de veiligheid van het Euro-Atlantisch gebied.

Gezien de dreiging vanuit Rusland en de oorlog in Oekraïne betekent dat dat Duitsland extra conventionele taken op zich moet nemen. De Bundeswehr moet daarom meer eigen defensiecapaciteiten opbouwen en structureel versterkt worden. De strijdkrachten moeten zelfstandig ingezet kunnen worden op het grondgebied van de NAVO, de lasten voor de Verenigde Staten verlichten en de militaire kracht van Europa vergroten. Binnen de NAVO en op nationaal niveau zal de Bundeswehr ook langeafstandsprecisiewapens (Deep Precision Strike) ontwikkelen om de vijand af te schrikken.

Dat betekent een veel sterkere rol van Duitsland binnen de NAVO en in Europa, maar dan als voorpost van de VS, een rol die eerder op die van een lokale deputy van de sheriff in Washington lijkt, dan die van een primus inter pares binnen de veel gehypete en gedroomde nieuwe Europese defensiestructuur. Die laatste moet van ons continent een autonome, geopolitieke en militaire speler maken, los van de VS. Die Duitse rol staat ook haaks op de nieuwe Nederlandse defensiestrategie, die het liefst onze veiligheid laat opgaan in een vaag omschreven Europees veiligheidsideaal.

Een nationale dreigingsanalyse

Maar wat opvalt aan de Duitse militaire strategie is dat het land zich verantwoordelijk voelt voor Europa, maar niet mét Europa, zo luidde een analyse van de Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik (DGAP). Het instituut neemt de nieuwe plannen wel serieus, maar stelt dat deze nieuwe Duitse positie gebaseerd is op een uitgesproken nationale dreigingsanalyse. De planning zal vooralsnog in samenhang met de NAVO gebeuren. De nieuwe strategie moet daarom vooral worden gezien als een stap richting een eigen strategische onafhankelijkheid, geïnspireerd door de grilligheden van de huidige Amerikaanse president. De precieze relatie tussen de eigen opbouw en het NAVO-planningsproces blijft, volgens de analyse van de DGAP, vooralsnog vaag, net als de aansluiting op de Europese partners – met name in het geval van een verdere terugtrekking van de Verenigde Staten.

Voor de VS is Duitsland het belangrijkste Europese land

Duitsland gaat dus sterker focussen op samenwerking met de VS in plaats van een Europese koers te varen. Dat verklaart in ieder geval de irritaties bij de grotere Europese bondgenoten en met name bij Frankrijk. Het verklaart ook waarom Duitsland vasthoudt aan de lokale aanmaak van een aantal cruciale Amerikaanse wapensystemen (zoals Patriot- en Tomahawk-raketten) en de aanschaf van Poseidon onderzeebootbestrijdingsvliegtuigen, terwijl de meeste Europese landen kiezen voor Europese, Oekraïense en Israëlische alternatieven.

Duitsland is voor de VS het meest strategische land van Europa, met een grote bevolking, een enorme industriële basis, een nog grotendeels onbenut potentieel aan militaire productie en havens aan zowel de Noordzee als de Oostzee. Duitsland is het grootste logistieke knooppunt voor de NAVO en het heeft al belangrijke Amerikaanse bases. Het land moet dan ook in de ogen van Washington de organiser en enabler van Europa’s veiligheid worden.

Zo’n focus op Washington ondermijnt natuurlijk – in de ogen van Frankrijk, Italië en het VK (dat onder de linkse Starmer de special relationship op defensiegebied met de VS definitief lijkt te zijn verloren) – het nieuwe Europese veiligheidsbeleid. Maar realpolitik is nu eenmaal een Duits woord en Merz moet schipperen tussen de VS en Europa. Of is Europa’s grootste industriële speler – die broodnodig is voor de ontwikkeling van de Europese strategische autonomie – nu door Trump uit het eigen kamp losgeweekt? Wellicht, maar laten we even kijken naar de meest recente wapenaankopen en samenwerkingsverbanden van Berlijn.

Oostzee is topprioriteit

De Duitse regering zette enkele maanden geleden een streep door de aanschaf van vier nieuwe super-fregatten – de F126, naar ontwerp van Damen – uit onvrede met het ontwikkelproces. In plaats daarvan koopt het acht stuks, drie keer kleinere maar lokaal ontworpen fregatten, die sneller leverbaar zouden zijn. Deze fregatten zijn echter – in tegenstelling tot de F126 – geschikt voor de strijd op de Oostzee en de Noordzee en niet bedoeld voor wereldwijde inzet. Er is dus geen sprake van rechtstreekse vervanging door een nationaal product, maar van een volledig ander schip op basis van veranderende, dichterbij huis liggende, strategische prioriteiten.

Ook de Duitse mariniers van het 1200-man sterke Seebataillon oefenen al enkele jaren intensief met amfibische eenheden van nieuwe NAVO-landen Zweden en Finland in plaats van met ons Korps Mariniers – na eerdere aankondigingen dat het Seebataillion in ons Korps zou worden geïntegreerd. Het Duits-Nederlandse legerkorpshoofdkwartier wordt verplaatst naar Estland en moet in geval van oorlog leiding geven aan de NAVO-troepen in de Baltische staten, terwijl de Bundeswehr zelf in Litouwen een geheel nieuwe pantserbrigade opbouwt. Duitsland bereidt zich steeds concreter voor op een oorlog in het Baltisch gebied. De Oostzee is daarom voor Duitsland topprioriteit.

Opbouw van een eigen gevechtsdatanetwerk

Terug naar Frankrijk. Betekenen de veranderende strategische prioriteiten van Berlijn en de focus op de VS dat de Frans-Duitse as gebroken is? Eind vorige week kondigden beide regeringen juist verregaande defensiesamenwerking aan. Samen bouwen van tanks en vliegtuigen is niet meer aan de orde, maar dat is nooit de praktijk van de Frans-Duitse as geweest. Andere zaken zijn belangrijker: gezamenlijke satellietsystemen, deep strike-raketten en waarschuwingssystemen. Bovendien gaat Duitsland later dit jaar voor het eerst meedoen aan een Franse nucleaire oefening.

Maar het meest opvallende is dat, nu het gezamenlijke gevechtsvliegtuig FCAS van de baan is, de ontwikkeling van het besturingssysteem ervan – de combat cloud – gewoon doorgaat. Waarom zou Duitsland die systemen nodig hebben als het uit de ontwikkeling van het vliegtuig zelf is gestapt? ‘Misschien zijn de cloud en het complete besturingssysteem op de lange termijn wel veel belangrijker dan een nieuw vliegtuig’, zei Merz onlangs enigszins mysterieus.

Met die combat cloud wordt een eigen, niet-Amerikaans, gevechtsdatanetwerk opgebouwd, waar bestaande en toekomstige bemande én onbemande vliegtuigen op kunnen worden aangesloten. Want de Duitse luchtvaartindustrie maakt grote stappen op het gebied van onbemande gevechtsvliegtuigen, met onder andere de Boeing Ghostbat (lokaal door Rheinmetall te bouwen), de Airbus U760b Ravenstorm (een zwaar wapenplatform) en de Helsing CA-1 (die de systemen van de vijand kan verstoren).

Deze intelligente Collaborative Combat Aircraft zullen binnen de combat cloud in samenhang met bemande gevechtsvliegtuigen voorop gaan in de strijd. Ook een door Frankrijk zelf te bouwen opvolger van het eigen Rafale gevechtsvliegtuig kan hierin worden geïntegreerd.

De Frans-Duitse as is dus allerminst dood, maar naar een hoger niveau en naar een andere dimensie getild – zonder de Amerikanen, maar met groot potentieel voor de toekomst.

Bovendien kan Duitsland met de door het afblazen van de FCAS vrijgekomen fondsen (mogelijk zo’n 25 miljard euro) andere vliegtuigen kopen, zoals extra F35s. Maar ook valt samenwerking met Zweden niet uit te sluiten. Daar wordt het KFS (Koncept för Framtida Stridsflygplan) ontwikkeld: een ecosysteem van bemande en onbemande vliegtuigen, dat eigenlijk voorsorteert op een toekomst waarin voor bemande gevechtsvliegtuigen geen plaats meer is. Dat concept staat niet ver af van de Duitse plannen en bovendien: Zweden is een strategisch belangrijke bondgenoot aan de Oostzee.

Nederland krijgt ongekende strategische diepte

Ja, Duitsland is hard bezig het militair centrum en de sterkste conventionele macht van Europa te worden, maar doet dat vooralsnog in NAVO-verband en met twee cruciale strategische partners: de VS en Frankrijk. Merz mag dan geregeld binnenslands in de problemen komen, onderschat hem niet. Het lijkt er in ieder geval op dat Europa’s beste strategen in Berlijn werken en niet in Brussel, Parijs of Londen.

En Nederland? Terwijl de regering-Jetten droomt van nevelige Europese vergezichten, leveren de drie in de Bundeswehr geïntegreerde Nederlandse landmachtbrigades een kwart van de gevechtskracht ter land van het Duitse leger. Onder Duits opperbevel, dat wel. Maar ons landje krijgt er een enorme strategische diepte voor terug, een luxe die onze defensie nooit eerder heeft gekend.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland wordt de sterkste militaire macht van Europa, maar vooralsnog wel in NAVO-verband verscheen eerst op Wynia's Week.