Hoe serieus is die nieuwe Duitse defensiestrategie? Volgens Roderick Kiesewetter, kolonel buiten dienst en lid van de Duitse Bondsdag (CDU), is er niet veel aan de hand. Deze militaire strategie is hoofdzakelijk bedoeld om Washington ervan te overtuigen dat Duitsland eindelijk zijn verantwoordelijkheid neemt, schreef hij in het Amerikaanse defensieblog War on the Rocks. De stoere taal van de strategie laat volgens hem onverlet dat de Duitse defensie nog lang niet op orde is.

Meer eigen defensiecapaciteiten

Dat de defensienota is ingegeven door Amerikaanse eisen is duidelijk. De Bundeswehr gaat ervan uit dat de VS in de toekomst de handen vol zullen hebben aan dreigingen en conflicten in Azië. De Verenigde Staten eisen daarom – conform hun eigen nationale defensiestrategie – dat hun bondgenoten hun inspanningen opvoeren om hun eigen veiligheid te waarborgen. Duitsland moet, zegt de nieuwe strategie, daarom een nog sterkere militaire bondgenoot van de Verenigde Staten worden en meer verantwoordelijkheid nemen voor de veiligheid van het Euro-Atlantisch gebied.

Gezien de dreiging vanuit Rusland en de oorlog in Oekraïne betekent dat dat Duitsland extra conventionele taken op zich moet nemen. De Bundeswehr moet daarom meer eigen defensiecapaciteiten opbouwen en structureel versterkt worden. De strijdkrachten moeten zelfstandig ingezet kunnen worden op het grondgebied van de NAVO, de lasten voor de Verenigde Staten verlichten en de militaire kracht van Europa vergroten. Binnen de NAVO en op nationaal niveau zal de Bundeswehr ook langeafstandsprecisiewapens (Deep Precision Strike) ontwikkelen om de vijand af te schrikken.

Dat betekent een veel sterkere rol van Duitsland binnen de NAVO en in Europa, maar dan als voorpost van de VS, een rol die eerder op die van een lokale deputy van de sheriff in Washington lijkt, dan die van een primus inter pares binnen de veel gehypete en gedroomde nieuwe Europese defensiestructuur. Die laatste moet van ons continent een autonome, geopolitieke en militaire speler maken, los van de VS. Die Duitse rol staat ook haaks op de nieuwe Nederlandse defensiestrategie, die het liefst onze veiligheid laat opgaan in een vaag omschreven Europees veiligheidsideaal.

Een nationale dreigingsanalyse

Maar wat opvalt aan de Duitse militaire strategie is dat het land zich verantwoordelijk voelt voor Europa, maar niet mét Europa, zo luidde een analyse van de Deutsche Gesellschaft für Auswärtige Politik (DGAP). Het instituut neemt de nieuwe plannen wel serieus, maar stelt dat deze nieuwe Duitse positie gebaseerd is op een uitgesproken nationale dreigingsanalyse. De planning zal vooralsnog in samenhang met de NAVO gebeuren. De nieuwe strategie moet daarom vooral worden gezien als een stap richting een eigen strategische onafhankelijkheid, geïnspireerd door de grilligheden van de huidige Amerikaanse president. De precieze relatie tussen de eigen opbouw en het NAVO-planningsproces blijft, volgens de analyse van de DGAP, vooralsnog vaag, net als de aansluiting op de Europese partners – met name in het geval van een verdere terugtrekking van de Verenigde Staten.

Voor de VS is Duitsland het belangrijkste Europese land

Duitsland gaat dus sterker focussen op samenwerking met de VS in plaats van een Europese koers te varen. Dat verklaart in ieder geval de irritaties bij de grotere Europese bondgenoten en met name bij Frankrijk. Het verklaart ook waarom Duitsland vasthoudt aan de lokale aanmaak van een aantal cruciale Amerikaanse wapensystemen (zoals Patriot- en Tomahawk-raketten) en de aanschaf van Poseidon onderzeebootbestrijdingsvliegtuigen, terwijl de meeste Europese landen kiezen voor Europese, Oekraïense en Israëlische alternatieven.

Duitsland is voor de VS het meest strategische land van Europa, met een grote bevolking, een enorme industriële basis, een nog grotendeels onbenut potentieel aan militaire productie en havens aan zowel de Noordzee als de Oostzee. Duitsland is het grootste logistieke knooppunt voor de NAVO en het heeft al belangrijke Amerikaanse bases. Het land moet dan ook in de ogen van Washington de organiser en enabler van Europa’s veiligheid worden.

Zo’n focus op Washington ondermijnt natuurlijk – in de ogen van Frankrijk, Italië en het VK (dat onder de linkse Starmer de special relationship op defensiegebied met de VS definitief lijkt te zijn verloren) – het nieuwe Europese veiligheidsbeleid. Maar realpolitik is nu eenmaal een Duits woord en Merz moet schipperen tussen de VS en Europa. Of is Europa’s grootste industriële speler – die broodnodig is voor de ontwikkeling van de Europese strategische autonomie – nu door Trump uit het eigen kamp losgeweekt? Wellicht, maar laten we even kijken naar de meest recente wapenaankopen en samenwerkingsverbanden van Berlijn.

Oostzee is topprioriteit

De Duitse regering zette enkele maanden geleden een streep door de aanschaf van vier nieuwe super-fregatten – de F126, naar ontwerp van Damen – uit onvrede met het ontwikkelproces. In plaats daarvan koopt het acht stuks, drie keer kleinere maar lokaal ontworpen fregatten, die sneller leverbaar zouden zijn. Deze fregatten zijn echter – in tegenstelling tot de F126 – geschikt voor de strijd op de Oostzee en de Noordzee en niet bedoeld voor wereldwijde inzet. Er is dus geen sprake van rechtstreekse vervanging door een nationaal product, maar van een volledig ander schip op basis van veranderende, dichterbij huis liggende, strategische prioriteiten.

Ook de Duitse mariniers van het 1200-man sterke Seebataillon oefenen al enkele jaren intensief met amfibische eenheden van nieuwe NAVO-landen Zweden en Finland in plaats van met ons Korps Mariniers – na eerdere aankondigingen dat het Seebataillion in ons Korps zou worden geïntegreerd. Het Duits-Nederlandse legerkorpshoofdkwartier wordt verplaatst naar Estland en moet in geval van oorlog leiding geven aan de NAVO-troepen in de Baltische staten, terwijl de Bundeswehr zelf in Litouwen een geheel nieuwe pantserbrigade opbouwt. Duitsland bereidt zich steeds concreter voor op een oorlog in het Baltisch gebied. De Oostzee is daarom voor Duitsland topprioriteit.

Opbouw van een eigen gevechtsdatanetwerk

Terug naar Frankrijk. Betekenen de veranderende strategische prioriteiten van Berlijn en de focus op de VS dat de Frans-Duitse as gebroken is? Eind vorige week kondigden beide regeringen juist verregaande defensiesamenwerking aan. Samen bouwen van tanks en vliegtuigen is niet meer aan de orde, maar dat is nooit de praktijk van de Frans-Duitse as geweest. Andere zaken zijn belangrijker: gezamenlijke satellietsystemen, deep strike-raketten en waarschuwingssystemen. Bovendien gaat Duitsland later dit jaar voor het eerst meedoen aan een Franse nucleaire oefening.

Maar het meest opvallende is dat, nu het gezamenlijke gevechtsvliegtuig FCAS van de baan is, de ontwikkeling van het besturingssysteem ervan – de combat cloud – gewoon doorgaat. Waarom zou Duitsland die systemen nodig hebben als het uit de ontwikkeling van het vliegtuig zelf is gestapt? ‘Misschien zijn de cloud en het complete besturingssysteem op de lange termijn wel veel belangrijker dan een nieuw vliegtuig’, zei Merz onlangs enigszins mysterieus.

Met die combat cloud wordt een eigen, niet-Amerikaans, gevechtsdatanetwerk opgebouwd, waar bestaande en toekomstige bemande én onbemande vliegtuigen op kunnen worden aangesloten. Want de Duitse luchtvaartindustrie maakt grote stappen op het gebied van onbemande gevechtsvliegtuigen, met onder andere de Boeing Ghostbat (lokaal door Rheinmetall te bouwen), de Airbus U760b Ravenstorm (een zwaar wapenplatform) en de Helsing CA-1 (die de systemen van de vijand kan verstoren).

Deze intelligente Collaborative Combat Aircraft zullen binnen de combat cloud in samenhang met bemande gevechtsvliegtuigen voorop gaan in de strijd. Ook een door Frankrijk zelf te bouwen opvolger van het eigen Rafale gevechtsvliegtuig kan hierin worden geïntegreerd.

De Frans-Duitse as is dus allerminst dood, maar naar een hoger niveau en naar een andere dimensie getild – zonder de Amerikanen, maar met groot potentieel voor de toekomst.

Bovendien kan Duitsland met de door het afblazen van de FCAS vrijgekomen fondsen (mogelijk zo’n 25 miljard euro) andere vliegtuigen kopen, zoals extra F35s. Maar ook valt samenwerking met Zweden niet uit te sluiten. Daar wordt het KFS (Koncept för Framtida Stridsflygplan) ontwikkeld: een ecosysteem van bemande en onbemande vliegtuigen, dat eigenlijk voorsorteert op een toekomst waarin voor bemande gevechtsvliegtuigen geen plaats meer is. Dat concept staat niet ver af van de Duitse plannen en bovendien: Zweden is een strategisch belangrijke bondgenoot aan de Oostzee.

Nederland krijgt ongekende strategische diepte

Ja, Duitsland is hard bezig het militair centrum en de sterkste conventionele macht van Europa te worden, maar doet dat vooralsnog in NAVO-verband en met twee cruciale strategische partners: de VS en Frankrijk. Merz mag dan geregeld binnenslands in de problemen komen, onderschat hem niet. Het lijkt er in ieder geval op dat Europa’s beste strategen in Berlijn werken en niet in Brussel, Parijs of Londen.

En Nederland? Terwijl de regering-Jetten droomt van nevelige Europese vergezichten, leveren de drie in de Bundeswehr geïntegreerde Nederlandse landmachtbrigades een kwart van de gevechtskracht ter land van het Duitse leger. Onder Duits opperbevel, dat wel. Maar ons landje krijgt er een enorme strategische diepte voor terug, een luxe die onze defensie nooit eerder heeft gekend.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Duitsland wordt de sterkste militaire macht van Europa, maar vooralsnog wel in NAVO-verband verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Onze kracht ligt in de diepte,’ zeggen de officier en de onderofficier. ‘We raken de vijand voordat hij ons raken kan. Wij moeten de vijand slijten, zodat onze troepen kunnen oprukken. Zo steunen wij het eigen personeel.’

Beslissend wapen

Een PzH2000 schakelt op een kleine 20 kilometer zijn doel uit door, met een precisie van enkele meters, een of enkele salvo’s 155 mm-granaten af te vuren. Het maximale bereik is afhankelijk van de munitiesoort. Tegenwoordig is de reguliere munitie de Assagaai en daarmee is het bereik zelfs 35 km. Met speciale Excalibur-granaten is het bereik 50 kilometer met nagenoeg dezelfde precisie: op een paar meter nauwkeurig.

Tijdens het conflict in Afghanistan werd de Pantserhouwitser veelvuldig ingezet. Dat kwam meestal niet in de krant, maar het wapen was beslissend in belangrijke vuurgevechten met de Taliban. Liepen Nederlandse patrouilles in een hinderlaag, dan vroegen ze om vuursteun. Kreeg de PzH2000NL-bemanning een vuuropdracht, dan werden de GPS-coördinaten ingetikt van de plek waar het schot moest vallen. Even later werden de vijandelijke vuurposities door exploderende granaten weggevaagd en was het gevecht voorbij.

Opperwachtmeester Van Beek weet nog precies hoeveel granaten hij in Afghanistan heeft afgeschoten. Het waren er honderden. Hij loopt even naar zijn werkkamer op de kazerne en komt terug met een stuk donkerbruin metaal, waarvan je de vorm niet kunt beschrijven. Het is een metaalscherf met vlijmscherpe uitsteeksels. Van Beek wijst met zijn pink naar de restanten van een stukje schroefdraad. ‘Zie je wel, dit was een 155 mm granaat.’

Je zou het roestige object in een vitrine kunnen leggen, dan denkt iedereen dat het avant-garde kunst is of een brokje van een komeet. Voor Van Beek echter is de 20 centimeter lange scherf ‘een stukje erkenning’. In Afghanistan kwam voor de zoveelste keer een patrouille in moeilijkheden. De PzH deed zijn werk. Naderhand kwamen de jongens hem bedanken. Zonder vuursteun hadden ze het niet gered. Een van de soldaten had de granaatscherf – inmiddels afgekoeld – als een trofee meegenomen en gaf hem aan de opperwachtmeester: ‘Bedankt, man. En deze was geloof ik nog van jullie, haha.’ Vele jaren later ziet Van Beek het puntige metaal als een bewijs van de teamgeest waarmee bij de Rijdende Artillerie gewerkt wordt.

Per schot goedkoper

Een jachtvliegtuig of een aanvalshelikopter van de luchtmacht kan natuurlijk ook te hulp schieten, zodra een infanterie-eenheid onder vuur ligt. Maar dan moeten de toestellen in de buurt zijn en moeten de weersomstandigheden meezitten. Een Pantserhouwitser daarentegen, doet het altijd. Zelfs bij laaghangende bewolking, mist, zandstormen. Als de precieze GPS-coördinaten bekend zijn, schiet de PzH2000 zijn granaten met 1.400 meter per seconde (ruim 5.000 km per uur) naar hun doelwit.

Het artilleriewapen is per schot ook veel goedkoper. ‘Een raketbeschieting door de luchtmacht loopt in de miljoenen. Met granaatvuur van de artillerie kun je voor een paar duizend euro hetzelfde effect bereiken,’ weet De Meijer.

Ballonnetjes

Het schijnt dat de Duitse fabrikant Krauss-Maffei Wegmann weleens 100 kilometer ver heeft geschoten. In de praktijk gaat het om een bereik van 20 tot 50 kilometer. Enorme hoeveelheden data worden verwerkt in de berekeningen. Het projectiel bereikt een hoogte van soms wel acht kilometer en ploft dan neer op zijn doel. Dus moeten de richting en de snelheid van de wind op alle luchtlagen tot acht kilometer worden gecompenseerd, anders mist het schot doel. Zelfs de draaiing van de aarde wordt meegewogen in de computerberekeningen.

Het oude idee was dat je eerst ballonnetjes opliet om de windrichting te bepalen, vervolgens een paar proefschoten loste, terwijl iemand met een verrekijker toekeek en opdracht gaf om te corrigeren. Net zolang totdat raak werd getroffen. Maar dat kan in de moderne oorlog niet meer. De afstanden zijn te groot en bovendien is er weinig tijd.

Vuursteunmachinerie

Wel is de munitie preciezer. De waarnemingen worden uitgevoerd via drones of vanuit Fenek-verkenningsvoertuigen. Na het leveren van een serie schoten moet je wegwezen, want de vijand ziet precies van waar het schot kwam en zal op zijn beurt de coördinaten intikken.

Het komt erop neer dat je onmiddellijk moet vertrekken, terwijl de andere zeven stukken geschut van jouw artilleriebatterij de ‘vuurmissie’ overnemen. Zo lossen acht pantserhouwitsers elkaar voortdurend af, ontstaat een ‘vuursteunmachinerie’, raakt de vijand in ontreddering en komen diens geschutstukken niet tot een tegenaanval.

Het vergt enorme discipline. De granaten wegen 42 kilo per stuk. In het krappe interieur van de PzH2000 haalt een robotarm de granaten een voor een uit de wapenkluis. Een andere robotarm stopt telkens een granaat in de schietbuis (kanonsloop), waarna de ‘munitiewerker’ er nog een ‘kardoes’ aan toevoegt. Een kardoes is een standaard hoeveelheid kruit in een katoenen zak. Dat kruit schiet de lading weg.

Door extra kardoezen in de schietbuis te plaatsen en dus extra kruit toe te voegen, kun je hoogte en afstand van het schot laten toenemen. Het plaatsen van kardoezen vergt ook enorme discipline. Je gooit ze er snel in met je rechterhand en drukt vervolgens met diezelfde hand op een knop om de schietbuis te sluiten. Je hebt amper een seconde. Zou je ook maar heel even aarzelen, dan komt je hand onder de afsluiting, sluit het systeem met kracht de schietbuis en zit je ertussen. Meteen volgt de klap en ben je je arm of in ieder geval je hand en pols kwijt.

Denk niet dat dit simpele routine is, want soms werkt de robotarm niet en moeten de zware granaten onder grote haast handmatig worden geladen. Snel die kardoes erbij. En meteen het volgende schot.

Ineens weer hip

De landmacht verwierf tussen 2004 en 2009 in totaal 54 PzH2000’s. Daarvan stonden er al gauw 29 in de opslag. Met de andere 25 werd geoefend en enkele stukken werden langdurig ingezet in Afghanistan. In 2010 waren er serieuze plannen de eenheid compleet op te heffen. Bij het uitbreken van de Oekraïne-oorlog echter, waren de pantserhouwitsers ineens weer hip. Oekraïne zat er enorm om verlegen. Nederland gaf het voorbeeld door een aantal van deze geschutstukken aan Kiev beschikbaar te stellen. Vervolgens kwam ook Duitsland hiermee over de brug. De Koninklijke Landmacht heeft momenteel 46 PzH’s, die echter niet allemaal operationeel inzetbaar zijn.

In het eerste jaar van de oorlog was artillerievuur voor de Oekraïners cruciaal om de Russische offensieven te vertragen en af te slaan. Oekraïense soldaten dienden liever op een PzH2000 dan op het eigen artilleriegeschut, dat vaak nog uit de Sovjetperiode dateerde. De PzH2000 heeft een extra pantser op het bovendek en dat is veiliger. De dreiging van drones was toen nog niet zo groot als in de latere jaren van de oorlog. Van de door Nederland aan Oekraïne geleverde pantserhouwitsers is er ten minste een door een drone geraakt en beschadigd. Het wapensysteem kon worden opgeknapt.

Betere bescherming tegen drones

Anno 2026 is er in Oost-Oekraïne niet zoiets als een met loopgraven afgebakende frontlinie. Beide kampen worden gescheiden door een breed niemandsland waarboven de dronesdreiging maximaal is. De pantserhouwitsers moeten zich tamelijk ver terugtrekken en verschuilen zich in de bossen. Er zijn ook pogingen om het geschut met grote metalen hekwerken en kooiconstructies tegen drones te beschermen.

In ’t Harde zegt opperwachtmeester Van Beek: ‘Maar als dergelijke constructies verwrongen raken, doordat je al rijdend in het bos altijd wel een boom raakt, kun je dan nog je pantserluik openen en kun je dan nog naar buiten?’ Een innovatief Nederlands bedrijf werkt aan een betere bescherming van de pantserhouwitsers tegen drones. Alles in het diepste geheim.

Drones dwingen je om de achterdeuren en dakluiken van de PzH2000 zoveel mogelijk gesloten te houden. Maar door de herrie van de rupsbanden, de motor en het eigen wapensysteem, ben je doof voor wat er om je heen gebeurt. Je kunt geen drones aan horen komen. Evenmin zie je of vijandelijke voetsoldaten je misschien besluipen. Erg onbehaaglijk.

In principe is het dus veiliger om een van de bemanningsleden ‘bovenluiks’ te hebben. Als het voertuig rijdt, steekt hij zijn hoofd door het luik en kijkt waakzaam rond. Een PzH2000 heeft een vijfkoppige bemanning m/v. De chauffeur zit voorin en tuurt door een smal raampje of door een periscoop. Aan de achterzijde zit, tamelijk hoog, de commandant. Tussen hen in zit de plaatsvervangend commandant, die ook de verbindingen met de buitenwereld voor zijn rekening neemt. Twee munitiewerkers wisselen elkaar af. Nu eens zit de een links bovenin op de schutterspositie en bevindt de ander zich in het midden onderin om de granaten in de schietbuis te laden. Dan weer lossen schutter en lader elkaar af, anders is het niet vol te houden.

Vuurbal

De binnentemperatuur tijdens een artilleriegevecht stijgt enorm. Er ontwikkelt zich een enorme vuurbal in de schietbuis. De hitte en de giftige gassen worden met het schot de buitenlucht in geblazen en er is een rookgasafzuiging. In principe blijft er niks hangen in de loop en komt er geen stank de werkruimte binnen als de schietbuis aan de achterzijde weer opengaat voor de volgende granaat. Onder het personeel op de Tonnetkazerne hoor je echter wel enig gemopper dat de arbeid niet erg gezond is.

Er is iets van een luchtverfrissing aan boord, maar ‘niet zoals de airco van je auto’, zeggen De Meijer en Van Beek. Voortdurend is er die afweging of je benedenluiks dan wel bovenluiks moet gaan. ‘De afstand naar je doelwit is te groot om met een verrekijker vast te stellen of je raak schiet. Nee, het is meer voor je eigen veiligheid.’ Met de luiken dicht, is het gissen naar je eigen lot. Met het luik open, kan de schutter als ‘de ogen en oren van de commandant’ fungeren.

Geen fosforgranaten

In Afghanistan speelde dit niet. De Taliban hadden geen drones. Maar in een confrontatie met Rusland zal dat anders zijn. Van Beek zegt dat ‘je daar op den duur ook weer laconiek in wordt’. Hoezo? Hij beschrijft het als een lotsbestemming: ‘Het is wat het is. Als je gaat, dan ga je. Je moet doen, wat je moet doen.’

De M107 granaten (155 mm kaliber) zijn er in verschillende soorten. Afhankelijk van de missie kunnen brisantgranaten (scherfwerking), fosforgranaten (brand), rookgranaten (mist boven het slagveld) of lichtgranaten (ze vallen aan een parachuutje naar beneden en verlichten een uitgestrekt terrein) geladen. Doorgaans gaat een mix van de diverse soorten mee op missie. Alleen geen fosforgranaten, die zijn om humanitaire redenen taboe. ‘We hebben ze zelfs niet meer in onze oorlogsvoorraad,’ zegt een defensiewoordvoerder. In de munitievoorraadkamer van een PzH2000 is plaats voor 60 granaten.

Door te variëren met de stuwlading (de kardoezen) kan de afstand van het schot worden bepaald. Hoe meer kruit, hoe verder wordt geschoten. Tegenwoordig wordt niet meer met katoenen zakken kruit gewerkt, maar met kruit in de vorm van grote legoblokken. Zo kan de hoeveelheid kruit makkelijker en dus sneller worden bepaald. Belangrijk is ook de temperatuur en de vochtigheidsgraad van deze kruitblokken. De precisie van het schot kan daarvan afhangen. Een recente verbetering van de PzH2000 behelst de opslag van stuwladingblokken in een soort koeling om ze op constante kwaliteit te houden.

Milliseconden

Elke granaat kan tot vlak voor lancering worden bijgesteld. Moet het projectiel kort vóór of tijdens inslag exploderen met maximale scherfwerking of juist enkele milliseconden later? In het tweede geval krijg je een explosief dat enigszins in de buurt komt van de befaamde bunkerbuster van de Amerikanen. De granaat gaat door het dak, eventueel door de eerste verdieping en ontploft na vijf milliseconden op de begane grond of zelfs in de kelder. Dit afstellen van de granaat – in het jargon ‘de buis’ – gebeurt aan de hand van een draaiknopje op het projectiel. De munitiewerker hoeft dit niet meer handmatig te doen. Het elektronisch systeem neemt die taak over.

Alle granaten gaan superscherp afgesteld de wapenkluis in. Krijgt de bemanning een vuurbevel, dan zit daarbij ook een instructie voor lading en detonatie. In het theoretische geval dat je fosforbommen zou moeten afschieten, dan weet de Rijdende Artillerie in ’t Harde nog wel hoe dat moet: de krengen mogen zeker niet boven de grond ontploffen. Dus nooit vóór impact. Dat zou in strijd zijn met de Geneefse Conventies. Moeten ze een vijandelijke infanterie-eenheid of een ander niet-bepantserd doel uitschakelen, dan kiezen ze een brisantgranaat vanwege de scherfwerking. Is het doelwit een ondergrondse munitieopslag dan stellen ze de granaat heel anders in.

Dat instellen heet als vanouds ‘tempering’ (spreek uit: tempéring). De ‘schietbuis’ is wat buitenstaanders zouden beschrijven als de loop van de houwitser. De binnenzijde van de schietbuis – dus zeg maar wat je ziet als je recht in de loop zou kijken – heet ‘de ziel’ van het geschut.

Tussen kanon en mortiergeschut

En als we dan toch aan het uitleggen zijn: een houwitser is geen tank en geen kanon. Een tank schiet min of meer recht vooruit. De kogel volgt dan een licht gekromde, ballistische baan om doel te treffen. Een mortier schiet recht omhoog en enigszins naar voren om vervolgens bijna loodrecht naar beneden op het doelwit te ploffen. Een houwitser zit tussen een kanon en een mortiergeschut in. Het schot reikt tot 8 kilometer hoog en tientallen kilometers ver. Het projectiel maakt in de lucht een kromming en komt dan neer.

Een PzH2000 is niet geschikt om tankslagen uit te vechten, daarvoor is hij ook onvoldoende bepantserd. Maar met de schietbuis in een vlakke stand kun je zo nodig ook recht voor je uit schieten om bij voorbeeld een vijandelijke schutterspositie of een plotseling aangetroffen munitiedepot op te ruimen. Het zou zonde zijn om zo’n buitenkans niet te benutten. ‘In tien seconden kun je drie granaten eruit janken,’ stelt Van Beek nuchter vast.

De PzH2000 is nog altijd een geavanceerd wapenplatform, maar de technologische ontwikkeling zit ’m in de munitie. Er wordt al tien jaar lang gesproken over GPS-gestuurde granaten. Die worden niet meer fire and forget afgevuurd, maar kunnen tijdens hun vlucht nog worden bijgestuurd. Het projectiel baant zich een weg richting doel en in de slotfase zorgen infanteristen in vooruitgeschoven posities voor de fine-tuning. Zij leiden de granaat uit de pantserhouwitser met moderne richtmiddelen exact naar het beoogde doel. Maar de benodigde sensoren en andere elektronica voor deze targetting-procedure zijn extreem duur. Ook is het een groot nadeel dat vuur wordt uitgebracht in de buurt van eigen militairen, die dus gevaar lopen. Defensie kiest daar niet voor, zegt een woordvoerder.

Er wordt nu gekeken naar Sensor Fused Munition: het projectiel zoekt in de slotfase zelf zijn doel en kan een tank uitschakelen. Een verdere ontwikkeling is de Course Correction Fused Munition. Dit zijn granaten met vleugeltjes die de gevoeligheid voor bij voorbeeld zijwind minimaliseren.

Zwevende munitie

Defensie heeft geld uitgetrokken voor een ‘midlife update’ van het PzH-wapensysteem. Daar zit volgens betrokkenen echter weinig schot in. Het overleg hierover met de Duitse Bundeswehr – die ook zoiets wil, zij het net weer anders – vergt tijd.

Ook valt te denken aan loitering ammunition (zwevende munitie), maar dat is voor de Nederlandse artillerie vooralsnog toekomstmuziek. De PzH kan er niet mee overweg. Defensie heeft in 2023 voor de Rijdende Artillerie en de Veldartillerie circa twintig PULS-raketsystemen aangekocht. Daarmee worden nu experimenten uitgevoerd – zelfs een keer vanaf de Afsluitdijk – maar de exacte kwalificaties van dit wapensysteem zijn vooralsnog onduidelijk.

In Afghanistan mocht nooit vuur worden uitgebracht zonder eyes on target. Er moest iemand zijn die via een verrekijker, via een verkenningsdrone of vanuit de cockpit zicht had op het doelwit. Zodra burgers in de buurt werden waargenomen, werd de targetting-procedure gestopt om nevenschade te vermijden. In een conflict met de Russische Federatie zullen de geweldsinstructies anders zijn. Weliswaar zal altijd worden geprobeerd collateral damage te vermijden, maar eyes on target is vermoedelijk niet meer de standaard. De afstanden zijn te groot, de vijand is te geavanceerd. In de toekomst worden hiervoor drones of satellieten ingezet.

Gele Rijders

Wat is het karakter van de mannen en vrouwen die op dit wapensysteem werken? De 11 Rijdende Artillerie wordt ook wel ‘Gele Rijders’ genoemd. De eenheid werd opgericht aan het eind van de 18^de eeuw, ten tijde van Napoleon. De Gele Rijders zijn herkenbaar aan de donkerblauwe baret (‘kwartiermuts’, ook wel ‘schuitje’) met gouden versierselen. Aan de voorzijde van hun hoofddeksel bungelt een gouden kwastje. Het staat wel vast dat de mannen en vrouwen trots zijn op de traditie van hun eenheid.

Wat voor militairen zijn het als ze tot actie overgaan? ‘Je moet fysiek sterk zijn,’ zegt kapitein De Meijer. ‘We werken hier niet op kantoor,’ vult opperwachtmeester Van Beek aan. Einzelgängers en twijfelaars passen evenmin in de eenheid, bezweren ze.

Kippenvel

In een pantserhouwitser wil het systeem nog wel eens stilvallen en dan schakelt iedereen terug op handwerk. Kruipend over de vloer haal je dan zes granaten van 42 kilo uit de munitiebunker om ze een voor een in de schietbuis te duwen. ‘Je weet niet waarop je vuurt. Je krijgt alleen een fire-mission met coördinaten. Je beseft dat kameraden jouw inzet dringend nodig hebben,’ zegt De Meijer.

Van Beek beschrijft nog maar eens hoe in die bedompte kleine ruimte van de PzH2000NL wordt samengewerkt en hoe op zo’n hels moment alle vermoeidheid wegvalt omdat onmiddellijk vuur moet worden uitgebracht. ‘En als het schot dan valt en van emotie verschijnt er kippenvel op je armen, dan hoor je thuis op dit wapenplatform.’

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Pantserhouwitser PzH2000NL: ‘In tien seconden kun je drie granaten eruit janken’ verscheen eerst op Wynia's Week.

Als de Oekraïne-oorlog eindigt en Rusland concentreert zijn troepen aan de grens met de Baltische staten, kan allicht een oorlog met de NAVO ontbranden. Is Nederland daar klaar voor? Nu nog niet. Pas na 2030. Commandant der Strijdkrachten generaal Onno Eichelsheim maakte tijdens de presentatie van de Defensienota op vliegbasis Gilze-Rijen duidelijk dat de jaren 2028–2030 uiterst kritiek zijn.

Defensie handelt onder grote tijdsdruk, kiest voor een nieuwe manier van bewapening, maar betaalt nog altijd een hoge prijs voor de zware bezuinigingen van weleer. In een vloek en een zucht wil Defensie samenwerken met innoverende bedrijven. Het departement slaat de handen ineen met Economische Zaken om te komen tot een op militaire slagkracht toegespitst industriebeleid. Maar zo makkelijk is dat nou ook weer niet.

Uit het schap trekken

Nieuw wapentuig laat zich niet zomaar bij een bouwmarkt uit het schap trekken. Het is eigenlijk al verouderd als het een paar maanden in voorraad ligt. Tijdens een oorlog moet je de kennis en de productiecapaciteit hebben om je wapensystemen voortdurend te updaten. De Oekraïne-oorlog laat dat zien. Ondernemers staan te trappelen om met defensie samen te werken, maar niet allemaal hebben ze evenveel te bieden. Sommigen zien gewoon handel. Ze willen drones assembleren met uit China geïmporteerde onderdelen. In Oekraïne is dat ook gebeurd, maar dat land stond met de rug tegen de muur en accepteerde dergelijke afhankelijkheid.

Voor Defensie zijn Russische of Chinese onderdelen een no-go. Maar hoe ver wil het departement daarin gaan? Een Nederland-Fins bedrijf dat militaire onderdelen levert en pertinent weigert Russisch aluminium te gebruiken, wordt bijna kapot geconcurreerd door Spaanse bedrijven die via Turkije geïmporteerd Russisch aluminium inslaan. Twee Nederlandse bedrijven hebben een toppositie als het gaat om kunststofvezels, die nodig zijn voor geavanceerde militairen goederen als scherfvesten, bepantsering en motoronderdelen. Maar Chinese bedrijven proberen ze te laten klappen door middel van grootscheepse dumping van hun kunstvezels.

Anders dan in de Verenigde Staten, was Defensie in Den Haag niet meteen op haar hoede voor dit soort praktijken. Dit is het eerste punt van kritiek op Samen Voorwaarts! Defensie doet het voorkomen alsof er al die jaren in de defensie-industrie een marktfalen is geweest, dat snel moet worden hersteld. In feite is de huidige stresssituatie te wijten aan beleidsfalen, niet aan tekortkomingen of sloomheid in de industrie.

Oudjes en jongelui

Het is ook een generatiekwestie. Alle lof voor Eichelsheim en de andere generaals, maar als je ziet welke jongelui tegenwoordig een leidende positie hebben in de innovatie defensie-industrie, vallen de leeftijdsverschillen nogal op. Minister Yeşilgöz (VVD) is 49 en staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) is 37 jaar. De generaals zijn veel ouder. Maar CEO Maurits Korthals Altes van defensie-techbedrijf Intelic – gespecialiseerd in software voor drones – is net 31 jaar geworden. Willem-Jan van Loon, CEO van 3D-printspecialist Beamler, is ook ongeveer zo jong. De presentatie van de Defensienota 2026 was eigenlijk een feest waarbij de oudjes opeens het licht zien en als bij toverslag de jonkies omarmen. Zou het?

Menno Tamminga heeft eerder deze week in de kolommen van Wynias Week gewezen op de risico’s van geldsmijterij door Defensie en een oncontroleerbaar militair-industrieel complex. Want Defensie is niet ingericht om te fungeren als regiekamer voor innovatieve wapenleveranciers. Simpelweg omdat het zich – ook in tijden van oorlog – moet verantwoorden volgens de regels van de Comptabiliteitswet.

Generaties van ambtenaren zijn opgegroeid met het kunnen verantwoorden van elke uitgave. De Algemene Rekenkamer weet achteraf alles beter. Elke overheidsdienaar voelt nu al aan dat ooit een snoeiharde parlementaire enquête zal worden gehouden rond de vraag of al die plotselinge defensiemiljarden wel keurig terechtkwamen.

Je kunt de vragen van de toekomstige enquêteurs nu al uittekenen: ‘Waarom koos u in juni 2026 voor de aanschaf van de Deense Sky-Watch RQ35 drones voor Intelligence, Surveillance and Reconaissance, terwijl u in 2024 nog een dergelijke aankoop aankondigde, maar toch weer schrapte, terwijl u in 2025 bekendmaakte dat de toen bestaande ISR-drones van de Amerikaanse leverancier Puma zouden worden vernieuwd en terwijl u ook in 2026, maar dan in mei tijdens een handelsmissie naar Riga, voor Nederlandse makelij leek te willen kiezen door een Nationaal Plan Autonome Systemen te presenteren? Kunt u dat eens helder uitleggen?’

Je kunt zeggen dat de parlementaire controle op Defensie in de afgelopen decennia is doorgeslagen. Het was een enorme papierwinkel met voor elke wapenaankoop achtereenvolgens de A-brief, de B-brief, de C-brief en de D-brief. Kamerleden deden of ze alle details wilden weten, terwijl achter de schermen de beslissingen al waren genomen. Maar de bureaucratie op het departement hield zich stijf aan de verantwoordingsprocedures. Jarenlange bezuinigingen hebben een cultuur geschapen van risico mijden.

Juridisch was het misschien ook lastig. De overheid kan niet zomaar particuliere bedrijven tot innovatiefavoriet benoemen en opzadelen met vette contracten. Maar waarom kan dit in Frankrijk dan wel? Kwestie van traditie.

Hoe intelligent en toegewijd al die Haagse topmilitairen en topambtenaren ook zijn, als organisatie ontloopt Defensie in wezen liever alle politieke risico’s. Het handelt liefst volgens de aanbevelingen van de NAVO, houdt zich stipt aan de normen van het ministerie van Financiën, wil zich niet vergalopperen in de linkse media en houdt zich bij elke snelheid stevig vast aan de vangrail van een Kamermeerderheid. Dit is gewoon géén departement dan kan functioneren als een venturecapitalist, ook al is dat het streven in de nieuwe Defensienota.

Risico’s nemen

Nu opeens jubelt de defensietop dat er risico’s moeten worden genomen, maar de grote vraag is natuurlijk door wie? Door henzelf en de gevestigde ambtenarij? Of door de jonge ambitieuze ondernemers die soms bij ‘friends, family and fools’ moeten aankloppen om hun researchprojecten of hun bijdrage aan de Oekraïense oorlog te financieren?

Defensie was altijd vrijgevig als het ging om technologische experimenten, maar zodra het aankwam op serieproductie van bruikbare sensoren of wapensystemen, gingen de subsidieloketten dicht. Dan wilde Defensie ‘niet op de stoel van de ondernemer gaan zitten’, deed het departement niet aan voorfinanciering en weigerde het in termijnen vooraf te betalen. Banken verstrekten intussen geen krediet, omdat ze zwart op wit het leveringscontract van Defensie wilden checken. Dergelijke contracten werden echter pas getekend als het product tiptop was ontwikkeld. Betaald werd er pas door Defensie, nadat alles was geleverd en compleet van kinderziektes was verlost. Het is nog niet gebleken dat Defensie ineens een ander gedragspatroon vertoont, hoe luid de Samen Voorwaarts!-retoriek ook klinkt. Dat is ook logisch, het parlement zal dat niet slikken.

Innovatie

In het regeerakkoord van de minderheidscoalitie staat dat tien procent van het defensiebudget zal worden uitgetrokken voor innovatieve productie. Er wordt een Defensie Innovatie Autoriteit opgericht. De nota herhaalt dit voornemen en heeft het zelfs over een ‘Defensie Innovatie Opschalingsautoriteit’. Van dit soort woordinflatie is ‘de vijand’ – dixit minister Yeşilgöz – niet snel onder de indruk.

Vijf jaar geleden schreven twee Amerikaanse topgeneraals – John R. Allen en Ben Hodges – met de Britse, in Nederland woonachtige militair analist Julian Lindley-French het boek Future War. Daarin staat de hele ontwikkeling naar onbemande, vooruitgeschoven wapensystemen al beschreven. In hun hulp aan de Oekraïense strijdkrachten – nog vóór de Poetin-invasie van 2022 – volgenden de Amerikanen en Britten reeds dit recept. Maar de Nederlandse defensietop presenteert de nieuwe focus op autonome wapensystemen (vliegende, varende en rijdende drones; op afstand bediende mitrailleurs en uiteindelijk AI-aangestuurde wapenplatforms) alsof het een eigen idee is, waarmee Den Haag vooroploopt. Dat schept niet per se groot vertrouwen. De bewindslieden hebben in principe gelijk, maar ze komen er een beetje laat mee aankakken.

In de periode 2010-2012 zag CDA-minister Hans Hillen zich gedwongen de Leopardtanks weg te bezuinigen. Toenmalig VVD-premier Mark Rutte eiste het van hem. Toen Hillen in 2012 het veld moest ruimen, liepen de generaals nog altijd te mokken. Hillen gaf aan alle leden van de defensiestaf een afscheidscadeautje. Hij had in een of andere elektronicawinkel een hele voorraad hobby-drones gekocht en deelde die uit. Dit is de toekomst, was de boodschap. De meeste generaals en topambtenaren keken hem verbouwereerd aan. Wat moesten ze met dit speelgoed?

Staatssecretaris Boswijk bezweert nu dat de krijgsmacht risico’s ‘neemt, leert en anticipeert, terwijl ze vecht’. Goed verwoord, maar waarom liet dit inzicht zo lang op zich wachten? Minister Yeşilgöz stelt in haar Defensienota dat ‘we met onbemenste systemen in vijf jaar de helft van de operationele effecten moet bereiken’. Jawel, maar welke bemande m/v- systemen schaft zij dan af? Dat staat dan weer niet in de Defensienota. Den Haag wil een compleet andere krijgsmacht zonder afscheid te nemen van de bestaande organisatie. Dat is het ongemakkelijke gevoel bij deze Defensienota.

Evenwichtig

Natuurlijk, goed bestuur is evenwichtig. Altijd het bestaande in balans brengen met het nieuwe. Maar de retoriek rond deze Defensienota is nogal eenzijdig. Drones als het antwoord op alle geopolitieke vraagstukken. Militaire slagkracht als modegril. Alsof de Russen niets hebben geleerd van de Oekraïne-oorlog en het een volgend keer – dan tegenover NAVO-lidstaten – op exact dezelfde manier zullen aanpakken.

Tenslotte nog een heikel punt: de Defensienota moet nog door de Tweede Kamer en het kabinet heeft vooralsnog géén meerderheid. Nota’s van de regering hebben altijd de functie om een parlement in te palmen. Als er kritiek komt uit de Kamer, kan de minister zeggen: ja, maar u bent te vroeg. Straks komt de uitvoering en dan kunt u alsnog daarover oordelen. Uiten parlementariërs bezwaren tegen de daadwerkelijke uitvoeringsbesluiten, dan reageren de bewindslieden: dat stond al aangekondigd in de nota! Bent u daar niet reeds mee akkoord gegaan?

Defensienota’s hebben altijd iets vrijblijvends. De media smullen van het verhaal. Alles wordt anders! Defensie gooit het roer om! De praktijk is meestal een andere. Scherpe keuzes worden maximaal uitgesteld.

Defensie wil nu zoveel mogelijk zaken buiten de openbaarheid houden. Yeşilgöz zei letterlijk dat ze de vijand niet wijzer wil maken. Zelfs het aantal extra aan te schaffen F-35’s wordt niet geopenbaard. Er wordt ook een onbekend bedrag gestoken in ‘een Nederlands ontwikkelingslab voor onbemenste systemen’. Plus een aantal satellieten voor ‘robuuste toegang tot het ruimtedomein’.

Natuurlijk gaat de Kamer steigeren. Details graag! Aantallen noemen! Meer gevechtsvliegen laten opereren vanaf civiele vliegvelden? Waar dan? Geen enkele serieuze partij wil de nationale en bondgenootschappelijke verdediging hinderen of verzwakken. Maar dat snelle opstel van Yeşilgöz is te makkelijk. Daar komt het minderheidskabinet in het parlement niet zomaar mee weg.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Yeşilgöz wil een compleet andere krijgsmacht zonder afscheid te nemen van de bestaande organisatie. Dat gaat niet lukken verscheen eerst op Wynia's Week.

Defensie krijgt tot 2035 gaandeweg 19 miljard euro per jaar extra te besteden. Meer rekruten, meer oefenterreinen, meer kazernes, meer wapensystemen en munitie.

Innovaties aanjagen

Maar minister Dilan Yeşilgöz (VVD) en staatssecretaris Derk Boswijk (CDA) gaan nog een stap verder. Ze gaan op de ondernemende toer. Defensie investeert zelf kapitaal in bedrijven voor de ‘moderne’ oorlog: van chips tot kunstmatige intelligentie (AI). Er komt bijvoorbeeld een afdeling die innovaties van bedrijven moet aanjagen.

De nieuwe Defensiemissie roept vragen op. Politieke vragen. En vragen over nut en noodzaak, waarover straks. Ook over de Haagse rolverdeling. Met zijn missie als geldschieter van bedrijven gaat Defensie concurreren met Economische Zaken en Klimaat (EZK). Dat is van oudsher het ‘ministerie van het bedrijfsleven’ inclusief een gereedschapskist vol subsidie- en steunregelingen.

Wat doet Defensie inmiddels als durfkapitalist? Overheidskapitaal investeren in veelbelovende bedrijven. De uitbreiding van fabrieken mede bekostigen. Netwerken in de technologiesector. Sleutelbedrijven overeind houden.

Zo’n sleutelbedrijf is scheepswerf IHC (Kinderdijk). IHC is een belangrijke toeleverancier van de Franse Naval Group voor de bouw van vier onderzeeboten voor de Koninklijke Marine. Na een reddingsoperatie en jaren kwakkelen lijkt IHC er bovenop te komen. Op verzoek van de eigenaar, de Rotterdamse investeringsmaatschappij HAL, gaven de ministeries van Defensie en Economische Zaken financieringsgaranties. Defensie voor 6 miljoen euro, EZK 24 miljoen.

Wie weet heeft ook scheepswerf Damen in Vlissingen, de grootste Nederlandse marinewerf, straks steun van Defensie nodig nu de grote opdracht voor zes Duitse marineschepen is geschrapt.

Chips en AI

Ook voor ‘nieuwe’ industrie trekt Defensie de portemonnee. Begin maart stond minister Yeşilgöz op een podium in Eindhoven waar de start werd gevierd van de bouw van een proeffabriek voor fotonische chips. Deze energiezuinig chips moeten meer rekenkracht bieden aan datacenters die met AI-modellen werken. Defensie betaalt 20 miljoen euro, Economische Zaken 86 miljoen.

Het was niet de eerste AI-gerelateerde investering van Defensie. Vorig jaar staken Defensie en Economische Zaken samen 70 miljoen euro in een zogeheten AI-fabriek in Groningen. Daarvan komt 30 miljoen voor rekening van Defensie. ‘AI verandert oorlogsvoering nu al, elke dag weer’, verkondigde toenmalig staatssecretaris Gijs Tuinman (BBB) van Defensie. ‘Het zet dronebeelden om in algoritmes. Het is kortom onmisbaar om tegenstanders telkens één stap voor te blijven.’

Netwerken rond Eindhoven

Bij deze twee projecten zal het waarschijnlijk niet blijven. In de binnenkort verwachte beleidsnota over Defensie en de industrie zullen er wel meer staan vermeld.

Defensie is namelijk samen met drie andere ministeries ook toegetreden tot een exclusieve netwerkclub: de Semicon Board NL. Semicon is de Engelse benaming voor halfgeleider. Chips, zeg maar. In deze club praten prominenten uit de chipindustrie rondom Eindoven/Nijmegen. Onder hen topmanagers van chipmachinefabrikant ASML, industrieconcern VDL en chipfabrikant NXP. De Board wil naar eigen zeggen de Nederlandse halfgeleiderindustrie uitvergroten.

De meeste concrete impact van de Defensiemiljarden op de industrie zit ‘m in een trits van samenwerkingen die de afgelopen weken zijn aangekondigd.

Vorige week maakte het ministerie afspraken voor de medefinanciering van de uitbreiding van Thales Nederland in Hengelo. Thales produceert daar radarsystemen. Thales’ moederbedrijf is Frans, maar Nederland bezit 1 procent van de aandelen van de Nederlandse dochter. Thales Nederland is daarom een staatsdeelneming. Hoeveel geld met de uitbreiding is gemoeid houdt Defensie vooralsnog geheim.

Kruisraketten

Bijna twee maanden geleden sloten Defensie en onderzoeksinstituut TNO een overeenkomst om TNO-uitvindingen commercieel te ontwikkelen. Er zijn al drie projecten aangewezen. Volgens Het Financieele Dagblad legt Defensie hiervoor miljoenen op tafel.

De meest recente én heel grote investering is de levering van kruisvluchtwapens aan Oekraïne. Nederland bestelt voor 250 miljoen euro zevenhonderd kruisraketten bij Destinus, een Zwitsers-Nederlands bedrijf dat ook in Hengelo een fabriek heeft. Vervolgens worden ze verscheept naar Oekraïne.

Dat het Defensie menens is blijkt ook uit het plan om dit najaar een eigen innovatie opschalingsautoriteit te lanceren. Deze afdeling moet, zo beloofden de bewindslieden in een recente brief aan de Tweede Kamer, ‘hoogtechnologisch onderzoek’ en de ontwikkeling van ‘hoogtechnologisch defensiematerieel’ stimuleren. Kortom: financier en investeerder worden.

Gevaarlijk

Zo ontwikkelt Nederland een politiek-militair-industrieel complex van onderling verbonden bedrijven, geldstromen, topmanagers, lobby’s, militairen en politici. Dat is een begrijpelijke, maar ook gevaarlijke ontwikkeling. Begrijpelijk omdat de Nederlandse defensie-industrie als gevolg van jarenlange bezuinigingen ten tijde van de Rutte-kabinetten was gereduceerd tot een lilliputter. Er is het nodige in te halen.

De gevaren zijn echter legio. De uitgavenuitbarsting kan een klassiek voorbeeld worden van geld dat achter projecten aanjaagt. De vraag of uitgaven nuttig en noodzakelijk is, is dan het eerste slachtoffer. Bovendien heeft Defensie geen sterke reputatie op het gebied van bedrijfsvoering. De Algemene Rekenkamer was onlangs uitgesproken kritisch. Pas recent adresseert Defensie bijvoorbeeld de fraude- en corruptierisco’s die gepaard gaan met de bestedingseruptie.

Private winsten?

En wie profiteert van de overheidsinvesteringen? Kruisvluchtwapenproducent Destinus wil bijvoorbeeld naar de effectenbeurs. Dan is een miljoenenopdracht een mooie opsteker om nieuwe beleggers te lokken. Het oogt ook als: publieke kosten, private winsten.

Het grootste en urgente gevaar is politiek. Wie controleert het militair-industrieel complex, dat zich om veiligheidsredenen graag voorstaat op vertrouwelijkheid en een gebrek aan openbaarheid?

Wynia’s Week schiet altijd raak en brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Defensie smijt met miljarden en spint een web van kapitaal, belangen en lobby’s. Wie gaat dat controleren? verscheen eerst op Wynia's Week.

Daar horen nieuwe wapens, geavanceerde sensoren en supersnelle vervoermiddelen bij. We gaan het hier hebben over ruim 150 ‘Kaaimannen’ Joint Light Tactical Vehicles (JLTV), honderd Band Vagn’s die ook kunnen varen, een vloot 6×6 All-Terrain Vehicles CAN-AM Outlanders en heel veel Lynx Ranger sneeuwscooters.

Als militairen ergens naar toe moeten, zeggen ze altijd ‘verplaatsen’. Niet zomaar een stukje rijden, nee ‘verplaatsen’. Dat impliceert dat er nagedacht is over de tocht en dat de route zorgvuldig werd gepland. Nou, met de Kaaimannen van de Amerikaanse fabrikant Oshkosh, die varende BandVagn voertuigen uit Zweden, die CAN-AM Outlanders en de BRP Lynx sneeuwscooters uit Finland kunnen de mariniers zich verplaatsen! En ja, daar zijn ze ook trots op.

Doctrine

Eerst over de nieuwe doctrine. Vanaf 2020 – dus nog voor de Russische invasie in Oekraïne – begonnen Amerikaanse, Britse en Nederlandse mariniers daarover na te denken. D-day achtige landingsoperaties waren in een hedendaags conflict praktisch onuitvoerbaar geworden. Je kunt eenvoudig uitrekenen dat je met een in wezen beperkte hoeveelheid infanteristen een dergelijke actie niet overleeft. In een grootschalige oorlog zou bij een massale invasie over zee een complete mariniersbrigade binnen drie minuten zijn uitgeschakeld. Dit betekent dat je er niet zomaar aan kunt beginnen.

Het idee is nu dat de mariniers vooruit worden gestuurd en allerlei prikacties gaan uitvoeren op een vijandelijke kust of zelfs diep in vijandelijk gebied om zo de vijand te storen en gunstige omstandigheden te scheppen voor de geallieerde – lees: Amerikaanse – hoofdmacht die weldra een landingsoperatie op de vijandelijke kust kan uitvoeren. ‘Shaping the battlefield’ wordt het genoemd. Britse en Nederlandse mariniers moeten het slagveld vooraf zo gunstig mogelijk inrichten met allerlei gewaagde hit-and-run acties. Op die manier moeten ze de vijand dwingen tot een gevecht dat hij juist niet wil voeren.

Kleine groepen mariniers – exacte aantallen worden geheimgehouden – worden gedropt in de toekomstige oorlogszone. Het idee dat ze daar eerst verkenningen kunnen uitvoeren, is achterhaald. Met drones en geavanceerde sensoren heeft de vijand je meteen in de gaten. Elk slagveld is transparant geworden. De Oekraïne-oorlog leert dat ongezien optreden onmogelijk is.

Het is dus zaak om te landen, aangetroffen doelen direct aan te grijpen en je snel weer uit de voeten te maken. Toekomstige mariniersoperaties voltrekken zich in een ongekend hoog tempo. Verspreid over een groot gebied worden tegelijkertijd allerlei ‘raids’ (agressieve verrassingsaanvallen) uitgevoerd om de vijand in verwarring te brengen, zijn logistiek te verstoren en zijn bevelvoering te ontregelen. Alleen door chaos te scheppen bij de vijand, kom je er weer levend uit.

Als voorbeeld zijn wel eens de heldhaftige acties van de Oekraïense mariniers genoemd, die voorjaar 2022 maandenlang standhielden in havenstad Mariopoel tegenover een Russische overmacht. De 36^ste mariniersbrigade van majoor Serhii Yaroslavovych Volynskyi werd door de Russen omsingeld en zat twee maanden vast in een staalfabriek. Ze vochten als leeuwen. Elke dag sneuvelden er jongens, maar ze gaven niet op.

Vijfhonderd overlevenden vochten zich uiteindelijk een weg door de Russische linies, verplaatsten zich naar een andere staalfabriek en verenigden zich daar met wat er nog over was van de Azov-brigade van de Oekraïense Nationale Garde. Opnieuw verscholen ze zich in kelders, kruipruimtes en fabrieksinstallaties en telkens weer wisten ze de Russen te verrassen en te pijnigen.

Het was een gevecht op het randje van kamikaze, maar tevens asymmetrische oorlogvoering. De Oekraïners konden havenstad Mariopoel in 2022 niet behouden, maar ze wisten ‘als vlooien op een wilde hond’ de Russische tegenstander zodanig te storen, dat hun optreden grote invloed had op het verloop van de oorlog. De Russen raakten verstrikt in hun eigen overmacht.

Creatieve Oekraïners

Luitenant-kolonel der Mariniers Jurjen Abma, stafofficier van de Operationele Eenheden, noemt een ander, volgens hem beter voorbeeld van de nieuwe manier van werken. ‘Bij het begin van de oorlog in Oekraïne waagden de Russen een aanval op Kiev en Hostomel. Ze rukten op vanuit Wit-Rusland en reden in lange colonnes over de weg. Daar werden ze aangevallen door hoog mobiele ghost-eenheden. Die vertraagden de opmars, schakelden essentiële middelen uit en vernietigden strategische assets van de Russen.’

De Oekraïense mariniers waren creatief, terwijl hun Russische tegenstander bureaucratisch en log reageerde. De Oekraïners waren beter gemotiveerd, want het voortbestaan van hun land stond op het spel. Ze waren ook beter voorbereid op dit soort acties dan de Russen. Vanaf 2020 werkten de Oekraïense mariniers al samen met het US Marine Corps en de Britse Royal Marines. Zeg maar gerust dat de nieuwe mariniersdoctrine van de NAVO-landen in Oekraïne werd onderworpen aan een praktijktest.

Natuurlijk hebben de Russen hiervan geleerd. Ze zullen zich nooit meer zo kwetsbaar opstellen. Moeten de Nederlandse mariniers hierop dan wel gaan plannen? Abma: ‘Het feit dat wij er zijn, is voor de Russen al een uitdaging. Het plaatst hen voor dilemma’s. Ze moeten rekening houden met aanvallen in de flank, waardoor ze een deel van hun troepen achter moeten houden om te verdedigen. Ze zullen voorzichtiger te werk moeten gaan en misschien zien ze daarom wel helemaal af van een aanval.’

Disrupten

‘Shaping the battlefield,’ zegt ook majoor der mariniers Huibert Jan Duijster, hoofd Wapensystemen Management van het Korps Mariniers. ‘Het accent komt te liggen op disrupten en specifieke doelen uitschakelen. We gaan zelf geen terrein bezetten en vormen zelfs geen bruggenhoofd. We focussen ons op de vijandelijke logistieke knooppunten, commandocentra en data-centra van de vijand. Als we die verlammen, scheppen we gunstige omstandigheden voor andere, grootschalige eenheden om een landing te kunnen uitvoeren en verder te kunnen oprukken.’

De mariniers worden daartoe tot zes weken voordat het de echte slag begint, vanuit een moederschip gelanceerd in landingsschepen of per helikopter. Vanuit het schip worden loitering munitie (zwevende munitie) en drones uitgestuurd om vervolgens door de mariniers met grote precisie naar het doel te worden geleid. Bevoorrading van de mariniers gebeurt via vliegende en varende drones. Het moederschip blijft op een zo veilig mogelijke afstand, maar dankzij de nieuwe technologie zijn de verbindingen kort.

Snelheid moet het winnen van bepantsering. Bij dit werk kun je je alleen redden door je na een actie meteen te verplaatsen. Het zou fijn zijn als je vervoermiddel bestand is tegen zwaar mitrailleurvuur en rocket propelled grenades, maar dan wordt de carrosserie te zwaar en ben je niet wendbaar genoeg.

In het ‘extreme terrein’ van de ‘future littoral warfare’ speelt dat sterker als ooit tevoren. Je moet razendsnel manoeuvreren om het gevecht te kunnen overleven. Pantser maakt je minder beweeglijk en beperkt ook je uitzicht naar buiten, want je moet het doen met een voorruitje van hooguit 40 bij 20 centimeter. Je kijkt door het spreekwoordelijke ‘rietje’ en dat kost tijd die je niet hebt.

De Koninklijke Landmacht is bezig over te schakelen van de Duitse Mercedes-Benz (een pick-up versie van deze jeep, soldaten spreken over het ‘MB-bakkie’) naar de Italiaanse Manticore. Het nieuwe voertuig is veel zwaarder, steviger en vuurbestendiger dan de oude MB. Voor het Korps Commandotroepen en voor een deel van de Luchtmobiele Brigade komt er de Vector van de Nederlandse fabrikant Defenture. Dit terreinvoertuig weegt 2.800 kilo. Met modulaire bepantsering komt het op 3.800 kilo. Met vier soldaten en volledige bewapening plus uitrusting haalt de Vector bijna 5.000 kilo.

De Vector is voorzien van een Oostenrijkse 3.2 liter 6V Steyr-motor (220 pk) en bereikt op verharde wegen een topsnelheid van 130 kilometer. In ruig terrein haalt de Vector 90 kilometer per uur. Producent Defenture is ontstaan uit het bedrijf Pro-Dakar van een oud-motorcrosser en Dakar-veteraan, dus eigenlijk werd de militaire snelheidsduivel ontwikkeld voor de Dakar-rally. Stoer!

Voor de mariniers is de Manticore te zwaar en te groot. Hij past niet op de landingsvaartuigen waarmee de mariniers vanaf hun moederschip heimelijk op een vijandelijke kust worden afgezet. De Oshkosh ‘Kaaiman’ past er wel op, al is het nieuwe ‘werkpaard’ van de mariniers zelfs iets groter en zwaarder dan de Vector van de commando’s.

De mariniers hadden altijd Landrover-jeeps, in de volksmond ‘LARO’, omdat ze nu eenmaal altijd met de Britse Royal Marines moeten kunnen optreden. In de tijd van de bezuinigingen, werd bepaald dat ze hun geliefde ‘Larootjes’ moesten inleveren voor MB-bakkies, want standaardisatie leek goedkoper. Achter de schrijftafel was dat inderdaad het geval. Maar inmiddels is er budget en ziet iedereen wel in dat je het rijdend materieel moet afstemmen op de specifieke taken en behoeften van elke eenheid. Daarom krijgen de mariniers de Amerikaanse Oshkosh ‘Kaaiman’ als nieuwe patrouillewagen.

Klauw

Oshkosh is een stadje in Wisconsin, genoemd naar een opperhoofd van de Menominee-indianenstam. Oskkosh is in de inheemse taal ‘klauw’ en dat is een terechte benaming voor de fabrikant van het voertuig, dat is gemaakt om in een hoek van bijna 45 graden tegen hellingen op te rijden. Oshkosh Defence produceerde de Joint Light Tactical Vehicles (JLTV) in grote aantallen. Voor het Amerikaanse leger en het US Marine Corps is het voertuig de eerste opvolger van de legendarische Humvee (High Mobility Multipurpose Wheeled Vehicle).

Onder de motorkap van de nieuwe terreinwagen hangt een Caterpillar, die 250 tot 350 pk levert. Allemachtig, dat is praktisch het vermogen van een flinke vrachtwagen. De vier onafhankelijk verende wielen loodsen de JLTV als een behendige monstertruck door sterk geaccidenteerd terrein.

De fabrikant deed met dit voertuig niet mee aan de Dakar Rally, maar toonde het product wel aan het grote publiek tijdens de Baja 1000 Race in Mexico, de ultieme off-road challenge in één etappe over duizend mijl (1.600 kilometer). Defensie heeft in de Verenigde Staten 178 voertuigen besteld. Vanaf 2028 worden ze geleverd. Was hier nog iemand aanhanger van de VROEM-partij?

Het Korps Mariniers krijgt 150 stuks in de niet bepantserde Oshkohs Outlander DXPV-versie. De officiële benaming is FLATM-PV (Future Littoral All Terrain Mobility – Patrol Vehicle). Een handzame bijnaam in de trant van ‘LARO’ of ‘MB-bakkie’ laat nog even op zich wachten.

Voorlopig zegt iedereen ‘Oshkosh’ en dat klinkt als een geheime code. ‘Kaaiman’ ligt makkelijker in het gehoor. ‘Daarmee leg je ook de nadruk op het amfibische karakter van dit voertuig,’ zegt kapitein der mariniers Schenk, de voertuigspecialist van het Korps. ‘Een kaaiman is op land en in het water snel, wendbaar en krachtig. Het voertuig is sterk en veelzijdig. Het past zich onmiddellijk aan bij een nieuwe omgeving.’

Chauffeurs

Waar voorheen gewerkt werd met speciale chauffeurs – bijvoorbeeld op de befaamde Viking rupsvoertuigen – is het de bedoeling dat alle mariniers straks met een Oshkosh kunnen rijden. In verband met het aantal beschikbare instructeurs kan dat overigens nog even duren.

Na veertig jaar zijn die oude Vikings inmiddels uitgefaseerd. Op het kazerneterrein van de mariniers in Doorn staan er nog een paar, maar de meeste Vikings werden de afgelopen jaren geschonken aan Oekraïne. De vervanger is in aantocht: de BvS10 Beowulf met plek voor maximaal 12 mariniers. Net als de Viking is dit nieuwe voertuig van Zweedse makelij. De BvS10 is inzetbaar bij temperaturen van min 46 graden tot plus 49 graden Celsius. (Vraag je niet af wat er bij dergelijke temperaturen met de mariniers zelf gebeurt).

Het voertuig raast met 65 kilometer over het terrein, maar kan – net als de Viking – ook varen. De rupsbanden en het onderstel zakken dan onder water. Vanaf de voorruiten blijft de Bandvagn net boven de waterlijn. Ideaal voor het militaire werk in moerassig gebied. Je kunt nog eens met droge voeten een meer of een rivier oversteken. Erg hard gaat dat varen overigens niet: 5 kilometer per uur. Dat maakt je kwetsbaar, want de Beowulf is niet gepantserd. Sowieso zit naast de chauffeur een bijrijder, die via een dakluik in de cabine de omgeving in de gaten houdt.

Luitenant-kolonel Abma noemt die capaciteit om te varen niet zo essentieel voor de mariniers. Fijn dat het kan, maar volgens de nieuwe doctrine komt het vooral aan op snelle verplaatsingen. Als marinier bevind je je in een vijandelijke zone en weet je zeker dat de tegenstander je elektronisch kan uitpeilen. Wat te doen? De onderlinge communicatie zoveel mogelijk beperken en nog sneller verplaatsen. Het korps vertrouwt daarvoor sterker op de ATV6x6 en de sneeuwscooters, dan op de Beowulf.

Small mobility

Voor de ‘small mobility’ krijgen de mariniers aanzienlijke aantallen quads, beter gezegd zeswielige All-Terrain Vehicles. Een quad heeft vier wielen, maar de CAN-AM Outlander heeft er zes. De leverancier is BRP in Finland, een bedrijf dat onderdeel is van een Canadees concern dat de merknaam CAN-AM hanteert voor voertuigen en Lynx voor sneeuwscooters. Met de Outlander jakker je door elk terrein. Met twee mariniers op één 6×6. Achterop is ook nog plek voor je wapen en je bagage. Defensie gaat het vehikel ‘Tor’ noemen. ‘Een knipoog naar het Korps,’ zegt kapitein Schenk. Tor is een oude bijnaam voor de mariniers, vanwege het embleem op hun uniform dat van een afstand wel iets wegheeft van een of ander kevertje.

Van origine is de CAN-AM geen militair ontwerp. Hij wordt in Europa en Noord-Amerika volop verkocht aan off-the road recreanten. ‘Voorheen werden militaire middelen speciaal ontworpen, maar tegenwoordig kopen we uit het schap. Dat is sneller en goedkoper. Voorheen moest een platform 15 tot 20 jaar meegaan, nu rekenen we met 5 tot 7 jaar,’ zegt majoor Duijster. ‘Als een civiel product voor 80 procent matcht met wat we nodig hebben, dan zeggen we: kopen.’

De aanpassingen voor de mariniers – groen spuiten en oorlogsverlichting – zijn minimaal. De Tor is niet ontworpen om er een mitrailleur op te monteren. Dat zou een ingewikkelde certificatie-procedure vergen. Maar zou de oorlog uitbreken, dan breekt nood alle wetten. ‘Dan lassen we er heus wel een affuit op,’ zegt Duijster.

Poolcirkel

Het eeuwenoude motto van het Korps is Qua Patet Orbis, zo wijd de wereld strekt. De 2.500 mariniers vormen een amfibische elite-eenheid en kunnen overal ter wereld worden ingezet. De afgelopen decennia dienden ze in de jungle van Cambodja, de bergen van de Balkan, de woestijn van Irak en de rotsachtige valleien van Afghanistan. Inmiddels hebben ze vooral het noorden van Noorwegen op het oog als mogelijk inzetgebied.

In de Koude Oorlog was dit ook het geval. Nederlandse mariniers bewaakten in het uiterste Noorden, zo’n 300 kilometer boven de Poolcirkel, de Noors-Russische grens. Het was de enige plek waar het NAVO-territoir direct grensde aan dat van de Sovjet-Unie. Bovendien was het strategisch belangrijk gebied, omdat je eerste rang zit als Russische oorlogsbodems en onderzeeboten zich van en naar de haven van Moermansk verplaatsen.

In deze arctische omstandigheden voeren de Nederlandse mariniers een essentiële taak uit voor de NAVO. De wintertrainingen van het Korps in het uiterste Noorden van Noorwegen – als de mariniers ’s nachts op matjes in tenten slapen en ze slaapzakken aan elkaar ritsen om elkaars voeten onder elkaars oksels warm te houden – zijn een vast onderdeel van de mariniersopleiding. Met de nieuwe dreiging uit het oosten zijn ze extra actueel.

De mariniers hadden al een handjevol sneeuwscooters om in Noorwegen door de sneeuw te rijden, maar de vloot wordt de komende jaren flink uitgebreid. Het Korps krijgt de Lynx Ranger, ook van de Finse maker BRP. Ook de Ranger is een civiel product, dat slechts kleine modificaties hoeft te ondergaan voor gebruik door de mariniers.

Op de website van de fabrikant kan elke avonturier zich aan deze snowmobile vergapen. ‘License to thrill,’ juicht het bedrijf. Je ziet allerlei uitvoeringen. De mariniers hoeven hem alleen maar wit te spuiten en een extra knopje te installeren om de voor- en achterlichten sterk te dimmen of uit te zetten. ‘Oorlogsverlichting’ is niet gezien worden. Ook voor de sneeuwscooters is het de bedoeling dat elke marinier straks de machine kan besturen. Het staat nu reeds vast dat de mannen met een enige gretigheid hun rijlessen op de Lynx Ranger zullen aanvangen.

‘Maar essentieel voor de mariniers blijft het optreden te voet en op langlaufski’s,’ waarschuwen de officieren Abma en Duijster. Je brandstof kan immers opraken, het terrein kan onbegaanbaar worden, je materieel kan defect raken. Ook dan moet een marinier ‘snel, mobiel en zelfstandig’ verder. Het komt nooit zover dat mariniers alleen maar op hun voertuig blijven zitten en rustig achteroverleunen. ‘Als dat zou gebeuren, dan vecht je niet om te winnen en dat is niet Korpswaardig’ zegt Duijster zelfverzekerd. Een marinier moet immers ook zonder technische ondersteuning kunnen vechten en zal daarom altijd zuinig blijven op zijn voeten

Collega Abma voorziet dat de nieuwe wapentechnologie het in de nabije toekomst mogelijk maakt om de gevaarlijkste, moeilijkste en zelfs meest bepalende acties te laten uitvoeren door onbemande systemen. De mariniers van de toekomst lanceren dan diep in vijandelijk gebied hun drones, bedienen op afstand hun mitrailleurs en mortieren. Maar ze blijven infanteristen voor de close combat, zeesoldaten, mariniers in de oorspronkelijke betekenis van het woord.

Journalist en defensiespecialist Eric Vrijsen inventariseert voor Wynia’s Week de revolutie die er gaande is in de Nederlandse krijgsmacht, nu er nieuwe gevaren zijn, maar ook veel ruimere middelen dan voorheen. Wynia’s Week is er 156 keer per jaar, met altijd verrassende artikelen, columns en podcasts. U maakt dat mogelijk! Hartelijk dank!

Het bericht Wapenrevolutie voor de mariniers: Kaaimannen, torren en sneeuwscooters. LONGREAD! verscheen eerst op Wynia's Week.

De wereld wordt beschreven als een arena waarin macht, militaire capaciteit, economische afhankelijkheden en geopolitieke concurrentie opnieuw centraal staan. Rusland probeert invloedssferen te herstellen, China bouwt economische en militaire macht op, en de Verenigde Staten handelen steeds nadrukkelijker vanuit hun eigen nationale belangen. Dat zijn klassieke uitgangspunten van de realistische school in de internationale betrekkingen. De diagnose is dus realistisch, maar is de voorgestelde remedie dat ook?

De boodschap die we lezen horen we de afgelopen jaren tot in den treure: Europa moet geopolitiek volwassen worden, minder afhankelijk van de VS en meer eigen militaire, economische en technologische capaciteit ontwikkelen. Nederland alleen is te klein, zegt het document, en ons land moet haar veiligheidsstrategie maar op laten gaan in een Europese strategie. Het kabinet-Jetten is zelfs bereid daarvoor de traditionele unanieme besluitvorming – en dus de stem van Nederland – op te offeren, waardoor veto’s gaan verdwijnen. Gaan we dan op grond van deze nieuwe veiligheidsstrategie onze veiligheid uitbesteden aan Brussel en krijgen we daar nog minder inspraak voor terug?

Tja, ‘beleidsmakers’ spreken altijd over ‘Europa’, terwijl feitelijke macht nog steeds bij staten ligt. Brusselse instituties kennen geen geopolitieke slagkracht. De EU is geen grootmacht, want het beschikt niet over een leger, eigen inlichtingendiensten, nucleaire afschrikking, diplomatieke tradities, strategische cultuur, nee, zelfs niet een echt buitenlands- of defensiebeleid.

Wanneer er een crisis uitbreekt, kijken Europese landen niet naar de Europese Commissie, maar naar elkaar en met name naar de leiders van Frankrijk, Duitsland, Polen, Italië en – buiten de EU – het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten. De EU is vooral een coördinatiemechanisme, geen machtscentrum.

Al lijken ze in Den Haag soms blindelings in die Europese macht te geloven, Europese veiligheid wordt bepaald door een paar grote staten en niet door de institutionele architectuur van Brussel. Dat betekent niet dat de EU nutteloos is, maar wel dat zij afhankelijk blijft van de politieke wil van de grotere lidstaten. Is de keuze voor meer Europese integratie dan een voor Nederland logische redenering?

Hinkend op twee gedachten

Terwijl het stuk aanvankelijk expliciet stelt dat Nederland geen realpolitik moet bedrijven, zijn juist de sterkste passages die waarin het kabinet erkent dat de wereld multipolair is geworden en dat macht weer telt. De zwakste aanname is dat institutionele EU-verdieping automatisch geopolitieke slagkracht oplevert. Zoals gezegd, meer Europese integratie leidt niet automatisch tot meer macht, omdat macht uiteindelijk nog altijd georganiseerd wordt door staten. Zonder Frankrijk, Duitsland, Polen en het VK heeft de EU geen geloofwaardige militaire macht – en die landen zijn niet bereid om – à la Jetten – hun eigen zelfstandigheid op te geven.

Beter zou het zijn geweest om in het stuk een realistische tussenpositie in te nemen: Europa heeft de EU nodig voor markt-, technologie- en industriebeleid, maar Europese veiligheid zal de komende decennia vooral worden gedragen door een kern van grote staten, aangevuld met kleinere gespecialiseerde partners zoals Nederland. Dat ligt dichter bij de huidige en historische werkelijkheid.

Kort samengevat is de veiligheidsstrategie gebaseerd op een realistische, realpolitieke analyse van de wereld, maar is de voorgestelde remedie grotendeels Europees-institutioneel. Macht wordt toegedacht aan een bestuurslaag die zelf onvoldoende strategisch vermogen bezit.

Veiligheid als compromis

Let wel, wat nu op tafel ligt is een coalitiedocument en is het een optelsom van het internationaal gedachtegoed van D66, VVD en CDA. De veiligheidsstrategie leest dan ook op verschillende plaatsen alsof zij drie tradities in het Nederlandse buitenlandse beleid heeft proberen met elkaar te verzoenen. In de eerste plaats de wat meer realistische, pro-NAVO traditie van de VVD, dan de CDA-traditie – van oudsher Atlantisch én Europees of anders gezegd: tussen realisme en institutionalisme – met tot slot de D66-traditie: de meest uitgesproken idealistische traditie die draait om de internationale rechtsorde, Europese integratie, multilateralisme, mensenrechten en mondiale samenwerking.

Dat verklaart ook waarom het document soms coherent oogt op het niveau van de diagnose (‘de wereld is gevaarlijker geworden’), maar minder eenduidig wordt zodra de vraag opkomt wie uiteindelijk de macht moet uitoefenen: de NAVO, de EU, de grote Europese staten of de Verenigde Staten.

Daarom wellicht ontbreken in het stuk ook zowel de rol van de Benelux als die van de militaire samenwerking met Duitsland. Die omissie is onvergeeflijk en illustreert één van de grootste blinde vlekken in het Nederlands denken over internationale veiligheid, mede te verklaren vanuit het Nederlandse middle power syndrome.

De buurlanden zijn het belangrijkst

De Benelux en de Duits-Nederlandse defensie-integratie zijn namelijk veel concreter dan de vaak abstract beschreven ‘Europese strategische autonomie’. De Duits-Nederlandse integratie heeft sinds de jaren negentig een unieke militaire relatie opgeleverd met onze oosterburen. Delen van de Nederlandse landmacht zijn feitelijk geïntegreerd in Duitse divisies. Militair gezien is dat een veel verdergaande vorm van samenwerking dan de meeste Europese landen ooit hebben bereikt.

De logica achter die samenwerking is helder. Duitsland is de grootste economische macht van Europa, Nederland deelt een strategische ruimte met Duitsland, de logistieke en industriële verbindingen zijn enorm, beide landen hebben vergelijkbare veiligheidsbelangen en het land is van onschatbare waarde voor onze handel en economie. Je zou zelfs kunnen stellen dat voor Nederland de Duits-Nederlandse as belangrijker is dan veel Brusselse veiligheidsinitiatieven.

Hetzelfde geldt voor de Benelux. De Benelux wordt vaak gezien als een economisch-historisch project, maar op veiligheidsgebied gebeurt er veel: geïntegreerde luchtbewaking, maritieme samenwerking (BeNeSam), gezamenlijke opleidingen en logistieke afstemming. De Benelux heeft bovendien een voordeel dat de EU vaak mist: geografische samenhang. Europa functioneert in de praktijk vaak via Frans-Duitse samenwerking, Pools-Baltische samenwerking, Noordse samenwerking, de E3 (de nieuwe Europese Driebond), de Benelux en een veelvoud van bilaterale defensie relaties.

Deze nieuwe strategie is een gemiste kans, omdat het stuk een expliciete analyse van Nederland als onderdeel van een Noordwest-Europees veiligheidsnetwerk ontbeert. Dat cluster heeft de grootste Europese havens, een enorme en cruciale energie-infrastructuur, Noordzeekabels, belangrijke defensie-industrie en strategische logistieke corridors. Bovendien zijn de buurlanden, zoals het VK, Duitsland en België, economisch veel belangrijker voor ons land dan landen elders in Europa. Inzet op de directe omgeving is misschien wel veel relevanter voor Nederland dan abstracte Europese strategische exercities.

Het Nederlands strategisch denken begeeft zich op drie niveaus: Nederland, de EU en de NAVO. Maar er is een blinde vlek: de Benelux, de Duits-Nederlandse militaire integratie en het Noordzeegebied. Juist daar bevindt zich een groot deel van de feitelijke militaire en economische macht waar Nederland dagelijks op steunt. Den Haag heeft traditioneel te veel aandacht voor de institutionele kant van de EU en te weinig voor de regionale machtsclusters die daadwerkelijk het fundament vormen van de Europese veiligheid.

Maar toch is er hoop. Het stuk meldt – interessant genoeg – de Noordzee expliciet als te verdedigen belang. Dat is misschien één van de opvallendste onderdelen van de hele strategie en mogelijk met goede gevolgen. Want zodra de Noordzee expliciet als veiligheidsbelang wordt benoemd, verschuift het perspectief van abstracte geopolitiek naar concrete geografie.

Van wereldland naar buurland

Nederland heeft zichzelf decennialang vooral gezien als wereldwijd handelsland, koploper of missionaris op allerlei gebied, diplomatiek knooppunt en voorvechter van de internationale rechtsorde. In de nieuwe veiligheidsstrategie verschijnt Nederland vrij onopvallend – maar veelbetekenend – als Noordzeestaat, stoelend op maritieme macht, als energieknooppunt en als logistieke toegangspoort tot Europa. Dat is een wezenlijk andere manier van denken.

De Noordzee is allang geen zee meer, maar een strategische ruimte, met offshore energievoorziening, windparken, internetkabels en dataverbindingen, gaspijpleidingen, elektriciteitsverbindingen en militaire aanvoerroutes. Na de sabotage van de Nord Stream en het verdachte gedrag van Russische vaartuigen op de Noordzee is het besef gegroeid dat onderzeese infrastructuur een strategisch doelwit kan zijn. De Noordzee is daardoor veranderd van economisch gebied naar veiligheidsgebied. En daarmee wordt ook de Benelux- en Duitslanddimensie weer relevant. Want als je de Noordzee centraal stelt, ontstaat automatisch een ander kaartbeeld.

Dan kijk je niet eerst naar Brussel. Dan kijk je naar de landen rondom die zee: België, Duitsland, het VK, Denemarken en Noorwegen: een Noordzee-coalitie van zowel EU-lidstaten als niet-leden, inclusief twee van de belangrijkste Europese militaire machten (het niet-EU-lid) Verenigd Koninkrijk en onze militaire partner Duitsland, naast onze nauwe bondgenoot België. Geopolitieke logica en EU-logica gaan niet altijd samen.

Als je de Noordzee werkelijk als strategische kernruimte beschouwt, dan wordt het antwoord op de vraag of Nederland het veiligheidsbeleid wel primair moet organiseren via de EU een stuk minder vanzelfsprekend. Met andere woorden: de geografie wijst richting Noordwest-Europa, terwijl de institutionele logica van het document richting Brussel wijst.

Juist daarom zou je kunnen zeggen dat de passages over de Noordzee misschien de meest interessante passages van het hele document zijn. Want daar wordt veiligheid niet afgeleid uit waarden of instituties, maar uit ligging, infrastructuur, economische afhankelijkheden en militaire kwetsbaarheden. Onontbeerlijk voor strategische autonomie en klassieke realpolitik.

En als je die gedachte consequent doorvoert, kom je bijna vanzelf uit bij de conclusie dat voor Nederland juist de Benelux, Duitsland, het VK en de Noordzee Ruimte van primair strategisch belang zijn, belangrijker in ieder geval dan de vraag of ons land nog meer bevoegdheden aan Brussel moet overdragen.

Wynia’s Week kijkt steevast over de dijken. En dan vooral naar de landen om ons heen. Bent u al supporter van deze onafhankelijke journalistieke kijk op politiek, economie en cultuur? Hartelijk dank!

Het bericht Veiligheidsbeleid van kabinet-Jetten is realistischer dan het was, maar het idealisme wil maar niet weg verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Zesde dimensie’ wordt het genoemd. Het is de industriële basis van de krijgsmacht. Om de strijd langdurig voort te kunnen zetten, hebben alle strijdkrachten toeleveranciers nodig die munitietekorten wegwerken, wapentuig repareren, brandstofvoorraden aanvullen en vooral nieuw materieel fabriceren. De Oekraïne-oorlog maakt duidelijk dat een eventueel gewapend treffen van de NAVO met de Russen zich jarenlang kan voortslepen. Het wordt een uitputtingsoorlog, in militair jargon ‘war of attrition’. Vandaar dus die term zesde dimensie, want de militaire industrie vormt feitelijk een extra onderdeel van het ministerie van Defensie. Ook in dit domein wordt strijd geleverd.

De eerste dimensie is het luchtruim, daar wordt gevochten met vliegtuigen, raketten, drones. De tweede dimensie is het landoppervlak, waar tanks, houwitsers, mortieren en infanteristen het gevecht leveren. De derde dimensie zijn de zee en de oceanen, waar de marines elkaar te lijf gaan. De vierde dimensie is het internet, waar de oorlogvoerende landen elkaar schade toebrengen met hun cyberwapens. De vijfde dimensie is de ruimte, van waaruit satellieten hun waarnemingen doen en waar in de toekomst een soort Star Wars kan ontbranden.

De zesde dimensie is het thuisfront, met name het bedrijfsleven. Daarop moeten de strijdkrachten in tijd van nood kunnen terugvallen voor hun logistieke ondersteuning, voor het snel herstellen van opgelopen schade en voor – ook die noodzaak heeft de Oekraïne-oorlog bewezen – het voortdurend innoveren van hun wapensystemen. Tijdens de oorlog komt een technologische wapenwedloop op gang. Het kamp dat zijn wapens het snelst ‘slimmer’ weet te maken, is aan de winnende hand. Het omgekeerde geldt ook: je kunt je industrie op geen betere manier innoveren dan door het geproduceerde materieel aan de praktijktest van het slagveld te onderwerpen.

Innovatieve kennis

Voor elke staat is de zesde dimensie een machtsinstrument op zichzelf. Als je militair industrieel iets voorstelt, sta je sterker in de belangenstrijd binnen jouw bondgenootschap. Ook sta je sterker tegenover potentiële vijanden. Daarbij gaat het vooral om je innovatieve kennis, het intellectuele eigendom waarover je als land beschikt en waarmee je militaire goederen kunt produceren. Wat Nederland betreft, kunnen dat de door Damen ontworpen marineschepen zijn, de door Thales in Hengelo gebouwde radarinstallaties, de chipmachines van ASML of zelfs de exclusieve jachtenbouwers. Die laatsten zijn wereldvermaard en denken nu zelfs na over nucleair aangedreven superschepen voor ’s werelds rijken der aarde. In tijden van oorlog zullen zij meteen overschakelen naar marinebouw.

Dergelijke industriële capaciteit boezemt ontzag in bij bondgenoten en potentiële vijanden. Internationale politiek is ruilhandel en in dat spel kan Nederland sommige delen van zijn maakindustrie inzetten. Ook dat is zesde dimensie: pokeren met de industriële competenties waar andere landen jaloers naar kijken.

De zesde dimensie wordt soms nog ruimer beschreven. Dan worden ook de elektromagnetische wapens en de ‘cognitieve beïnvloeding’ tot dit strijdtoneel gerekend. Maar laten we hier niet uitweiden over psychologische oorlogvoering en ons beperken tot de technologisch-industriële basis van de krijgsmacht.

Top 100

Stelt de militaire productie in Nederland iets voor? Je zou denken van niet, want Nederland kent geen giganten als Lockheed-Martin, Boeing, Northrop Grumman, Raytheon, General Dynamics (alle Amerikaans), BAE-Systems (Brits), Thales (Frans) of Rheinmetall AG (Duits). In de top 100 van ’s werelds grootste militaire producten komt Nederland slechts twee keer voor en dat is eigenlijk per toeval. Nummer 14 het Frans-Duitse Airbus en nummer 37 het eveneens Frans-Duitse KNDS (de holding waartoe onder andere tankleverancier Kraus Maffei Wegmann behoort) zijn alleen formeel in Amsterdam gevestigd.

Echt grote wapenconcerns zijn er in Nederland niet. Althans grote top 100-namen ontbreken.

Toch zijn er 370 bedrijven aangesloten bij brancheorganisatie NIDV (Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid). Dat is de harde kern. Veel van deze bedrijven werken slechts gedeeltelijk voor Defensie. Dat geldt zelfs voor de twee grootste defensieleveranciers Damen Shipyards en Thales Nederland. Beide bedrijven zijn zogenoemde OEM’s: Original Equipment Manufacturers. Ze maken eindproducten voor Defensie en leveren ook aan de strijdkrachten van bevriende landen. Zo verkoopt Damen het eigen ontwerp voor acht LST 100-landingsschepen aan de Australische marine en voor 35 van deze schepen aan de US Navy en het US Marine Corps.

De andere bedrijven zijn eigenlijk weer toeleverancier van de twee Nederlandse OEM’s of van andere Europese of Noord-Amerikaanse OEM’s. Maar er zijn ook kleine ondernemingen die zich razendsnel ontwikkelen – met name in de dronesproductie – en hard op weg zijn naar de OEM-status. De Nederlandse defensie-industrie is een cluster van bedrijven en vooral in de marinebouw is Nederland sterk.

Volgens een rapport van PricewaterhouseCoopers (PwC) uit 2025 zijn er zo’n vierhonderd industriële bedrijven die – voor een totaalbedrag van op dat moment 3,6 miljard euro per jaar – direct of indirect aan Defensie leveren. PwC identificeerde zelfs duizend Nederlandse bedrijven die ook aan Defensie zouden kunnen leveren. Het rapport lijkt geschreven om deze bedrijven aan te sporen. Het defensiebudget zal tussen 2025 en 2030 stijgen van 22 naar 38 miljard per jaar. Opgeteld in die vijf jaar is het extra budget 178 miljard en aangezien zeker een derde van de financiële middelen in materieelprojecten gaat zitten, kan dus volgens PwC een militaire productie van 62 miljard worden binnengehaald.

Veel wapenorders zullen in het buitenland worden geplaatst, maar dan nog kunnen Nederlandse bedrijven een deel van het werk naar zich toetrekken. Voorheen werden dat ‘compensatieorders’ genoemd. Vrachtwagenfabrikant DAF in Eindhoven mocht bij voorbeeld de landingsgestellen van de F-16 maken. Tegenwoordig gaat het vooral om het meedoen in de technologische ontwikkeling. Met de F-35 als mooiste voorbeeld van hoe je als BV Nederland geld en kennis kunt overhouden aan een wapenproject. Ook Defensie ziet het belang van industriële participatie om de nationale zesde dimensie te versterken.

Sterk kennisintensief

Een studie van een andere consultant, Berenschot, kwam in juni 2026 tot de slotsom dat ruim 1500 Nederlandse bedrijven in de Nederlandse ‘defensie- en veiligheid gerelateerde technologische industrie’ met in totaal ruim 327 duizend personeelsleden op de een of andere manier aan Defensie leveren. Doordat de meeste bedrijven ook in andere sectoren werkzaam zijn, levert de militaire productie volgens Berenschot per saldo 37.000 arbeidsplaatsen op. Van de 1500 bedrijven die aan Defensie leveren, hadden 27 bedrijven een groot personeelsbestand (meer dan 2500 werknemers) en 75 bedrijven een middelgroot personeelsbestand (tussen 500 en 2500 werknemers).

Verreweg de meeste van deze bedrijven werken volgens Berenschot in de militaire en civiele sector, maar de totale defensieomzet was 10,2 miljard in 2025. Opvallend is dat de bedrijven die voor Defensie werken sterk kennisintensief zijn. Ze steken 13 procent van hun omzet in Research & Development. Dat is dubbel zoveel als de gemiddelde R&D-uitgaven van de Nederlandse maakindustrie en bijna zes keer zoveel als de R&D-uitgaven van een gemiddelde Nederlandse onderneming.

Opschalen

Wat hebben deze bedrijven de Nederlandse defensie te bieden? Politici en topmilitairen spreken tegenwoordig voortdurend over ‘opschalen’. Ze willen dat de defensie-industrie zijn productiecapaciteit enorm kan uitbreiden voor als de nood aan de man komt. Opschalen betekent niet alleen industriële schaalvergroting, maar ook de mogelijkheid om snel over te schakelen naar nieuwe technologie.

In een toekomstige oorlog moeten defensieleveranciers hun product en hun productieprocessen voortdurend kunnen innoveren, omdat het slagveld en de oorlogsomstandigheden voortdurend veranderen. Als je verkeerd opschaalt, zitten je strijdkrachten opeens met verouderd wapentuig en ga je ten onder. China ontwikkelt bij voorbeeld een LY-1 laserwapen dat krachtiger kan zijn dan de huidige geavanceerde munitie. Als zo’n ‘disruptive technology’ doorzet, wat heb je dan nog aan traditionele bepantsering?

Rond het ministerie van Defensie hoor je tegenwoordig ook de term ‘schaalbare krijgsmacht’. Dat betekent eigenlijk dat de strategen zich niet goed durven vastleggen op wat ze nu precies van de industrie willen. Ja, grotere productie. Maar vooral willen ze een productie die zich ook snel kan aanpassen aan onvoorziene omstandigheden. Als de strategen in een crisis tot de conclusie komen dat ze met verouderd wapentuig zitten, dan willen ze dat de industrie hun eerdere vergissingen snel kan herstellen. Ga d’r maar aanstaan.

In de Koude Oorlog was de militaire productie veel overzichtelijker. Het ging om aantallen en vuurkracht. De NAVO-generaals telden tanks en artilleriestukken om ze te vergelijken met de aantallen van het Warschau Pact. In een toekomstige oorlog gaat dit niet meer op. Zo is er het nagenoeg onzichtbare cyberwapen (vierde dimensie) dat alles kan verlammen. Ook hangen er buiten de atmosfeer talloze satellieten (vijfde dimensie) die beslissende hoeveelheden data leveren. En er is die zesde dimensie die het eigen oorlogstuig razendsnel moet aanpassen aan de strijdmethodes van de vijand, teneinde hem op technologisch vlak te overrompelen.

Vroeger kregen uitvindingen in de militaire industrie en de ruimtevaart nog weleens een toepassing in de civiele productie. Dat waren de zogenoemde ‘spin-offs’. De beroemdste voorbeelden zijn het internet (dat ooit begon als een communicatiesysteem tussen militairen en onderzoeksinstellingen), het gps-systeem, de magnetron en de Tefal-pan. Maar omdat na de Koude Oorlog in de Verenigde Staten en Europa veel werd bezuinigd op defensie, nam de civiele productie het technologische stokje over van de militaire productie. Het komt er nu op aan om de technische hoogstandjes uit de gewone productie toepasbaar te maken in wapentuig.

Creatief

De Oekraïners stonden kort na de invasie van de Russen in februari 2022 met de rug tegen de muur en dat maakt creatief. Het internet in steden als Kiev was al jaren tevoren veel sneller dan in, bij voorbeeld, Nederland. Met een open oog voor nieuwe technologie en een ongekende vindingrijkheid, konden de Oekraïners zich vanaf 2022 jarenlang handhaven. Door bijvoorbeeld explosieven vast te plakken op spotgoedkope drones konden ze vijandelijke tanks vernietigen. Dat vernuft zette de NAVO aan het denken.

‘Dual use’ is nu het toverwoord en je moet eigenlijk vooral materieel inkopen bij bedrijven die niet tot de vaste toeleveranciers van Defensie behoren. De erkende defensie-‘contracters’ zitten nog vast aan het denken uit de Koude Oorlog, toen alles draaide om grote aantallen en massa. Qua knowhow blinken die gevestigde wapenconcerns vooral uit in het tevredenstellen van het Amerikaanse Congres.

De Lockheeds, Boeings en Raytheons van de Amerikanen ontwikkelden voor miljarden wapentuig dat misschien niet bestand is tegen goedkope Iraanse of straks misschien Russische drones. Van hen hoef je geen ‘disruptive technology’ te verwachten, al moet gezegd dat ze ook nogal wat veelbelovende start-ups opkopen. Voor Nederland is het vooral de kunst om kleine bedrijven met civiele technologie het zesde domein binnen te loodsen. Defensie houdt tegenwoordig nogal wat bedrijvendagen en de generaals spreken regelmatig groepen ondernemers toe.

Volgens een eerdere editie van het Berenschot-rapport (2024) werkt slechts 15 procent van de defensiebedrijven alleen en uitsluitend voor Defensie. Voor 20 procent van deze bedrijven geldt zelfs dat hun defensieomzet gering is. Dat geeft in tijden van rampspoed dus goede mogelijkheden om op te schalen. Berenschot meldt in 2024 ook dat er in dit cluster van bedrijven zo’n 10.000 arbeidsplaatsen zijn op het gebied van robotica en autonome systemen (drones) en dat ruim 6500 arbeidsplaatsen tot het cyberdomein behoren. De wapenindustrie in Nederland mag weinig opvallend zijn, maar het is een sterk innovatieve sector en kan in principe onmiddellijk opschalen.

Deels komt dat door de samenwerking met de (technische) universiteiten en de kennisinstituten TNO, het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartcentrum (NLR) en het Maritime Research Institute Netherlands (MARIN). Deze drie instellingen dateren uit de vorige eeuw, maar zijn wereldvermaard als het gaat om toepasbare kennis voor het militaire materieel. Er werken bij de kennisinstellingen nogal wat oud-militairen. Bij grote wapenaankopen worden de kennisinstellingen door Defensie ingeschakeld om de specificaties van het gewenste materieel te beschrijven en naderhand om de offertes van bedrijven kritisch te beoordelen.

De kennisinstituten zijn deels commercieel, maar ze zijn ook dienstbaar aan het Nederlands bedrijfsleven. Een project van TNO leidde vijftien jaar geleden bij voorbeeld tot een radarinstallatie waarmee je op luchthavens zwermen vogels kon detecteren, zodat tijdig kon worden ingegrepen en vliegtuigen konden worden behoed voor een ‘birdstrike’. Hieruit ontstond een bedrijfje, Robin Radar (Roodborstje Radar). Dat bedrijf werd ingeschakeld voor de hulp van militair materieel aan Oekraïne en maakt nu tientallen radars per maand voor het opsporen van vijandelijke drones rond kritische infrastructuur in allerlei westersgezinde landen. Goed voorbeeld van het befaamde opschalen met ‘dual use’.

Enorme bedragen

Ook het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA (januari 2026) wil ‘onze eigen defensie-industrie opschalen om de eigen krijgsmacht en het hoog-technologisch verdienvermogen van de economie te versterken’. Op die manier wordt Nederland voorbereid op ‘de oorlogen van morgen’. De minderheidscoalitie wil de aanbestedingsprocedures van Defensie versimpelen en start-ups steunen door middel van voorfinanciering en lange termijn zekerheid. Ook komt er een Defensie-Innovatie Autoriteit, naar het voorbeeld van het Amerikaanse DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency).

D66, VVD en CDA hebben groot vertrouwen in het technisch vernuft van het nationale bedrijfsleven en trekken er enorme bedragen voor uit. De Defensie-Innovatie Autoriteit moet de ontwikkelingen gaan sturen en moet in vier jaar kunnen beschikken over tien procent van het defensiebudget. Dat is even slikken voor de generaals en vice-admiraals die dachten dat ze met de extra defensiemiljarden eerst even hun sterk geslonken munitievoorraden en wegbezuinigde wapenplatforms konden aanvullen. Het kabinet-Jetten wil niet in dat verleden blijven hangen en kijkt vol vertrouwen naar de toekomst. Natuurlijk ook omdat er met zo’n ‘eigen wapenfabrikanten eerst’-aanpak ook flink wat geld kan worden terugverdiend en omdat de nationale hightechindustrie een impuls krijgt.

Het defensiebudget bedraagt inmiddels 26,8 miljard (2026) en zal de komende jaren blijven toenemen. Als daarvan inderdaad tien procent naar innovatie moet gaan, betekent dat jaarlijks minstens drie miljard voor nieuw, innovatief wapentuig en voor technologieprojecten van de eigen industrie. Dat is even wat anders dan raketten bestellen in de Verenigde Staten of 155 mm granaten kopen in Duitsland.

Sprong in de diepte

Het coalitieakkoord is echter een sprong in de technologische diepte en niemand weet hoe dit afloopt. Je zou verwachten dat die hoogwaardige Nederlandse defensiebedrijven staan te juichen en te dansen bij de beloftes van D66, VVD en CDA. Toch hoor je in de sector vooral kritische geluiden. De retoriek is goed, maar de resultaten moeten nog blijken.

Premier Rutte en zijn eerste twee kabinetten bezuinigden op Defensie en hadden bij wapenaankopen het adagium: ‘Beste product voor de beste prijs.’ Als het over de grens goedkoper kon, bestelden ze liefst in het buitenland. Het kabinet-Rutte III kwam in 2018 echter met een Defensie-Industrie Strategie om de eigen industrie voortaan voorrang te geven. Zes jaar later ging de miljardenorder voor vier onderzeeboten naar een Franse OEM (Naval) en niet naar het Nederlandse Damen. Althans, dat was de beeldvorming. In feite betrok Naval via IHC Holland in Kinderdijk de Nederlandse maritieme industrie bij het project. Damen trok op met het Zweedse Saab.

Voor toeleveranciers als Van Halteren – dat onder andere hydraulische installaties levert voor de offshore, de scheepsbouw en zelfs het raketprogramma van Elon Musk – maakt dit niet heel veel uit. Zulke bedrijven leveren hun onmisbare technologie net zo makkelijk aan Naval als aan Saab-Damen. De industrie vindt het fijn dat Defensie vooral in eigen land wil besteden, maar de focus is vooral Europees. De productie is zó specifiek dat de bedrijven zich niet tot Nederland kunnen beperken en zich op de Europese defensiemarkt moeten begeven.

Paraafjescultuur

Waar in de sector vooral over wordt geklaagd, is de traagheid en de paraafjescultuur van Defensie. Dat bleek bij de militaire hulp aan Oekraïne en dat blijkt bij het ‘opschalen’. Bedrijven moesten onder grote tijdsdruk geavanceerd materieel leveren voor Oekraïne en gingen rennen. Vaartuigen voor mariniers, drones, lange afstand aanvalswapens, alles moest in recordtempo geleverd worden. Maar Defensie deed niet aan voorfinanciering. Wie een huis laat bouwen, moet de aannemer telkens een termijn betalen. Bij een defensiecontract zou je dat ook verwachten. Maar Defensie betaalt doorgaans pas achteraf, nadat de spullen zijn geleverd, de kinderziektes zijn overwonnen en alles functioneert.

Dit is juist voor kleine, veelbelovende techno-starters een groot probleem. Ze beschikken over intentieverklaringen en raamcontracten van Defensie, maar dat is voor de bank niet hard genoeg en dus krijgen ze geen krediet om hun product verder te ontwikkelen. Hoe kunnen jonge bedrijven de research & development van hun wapentuig financieren? ‘Friends, family and fools,’ zegt een ondernemer die geavanceerde drones aan Oekraïne leverde.

Het coalitieakkoord belooft beterschap, maar de sector wil eerst zien dan geloven. Defensie schrijft allerlei ‘challenges’ uit, wil optreden als ‘launching customer’ en geeft hoog op over de kansen van start-ups. Maar dat is de Haagse retoriek van bewindslieden en topmilitairen. Ze glunderen bij al die veelbelovende projecten van jonge ingenieurs. Zodra die bedrijfjes hun prototypes hebben gedemonstreerd en willen overschakelen naar serieproductie, lijkt Defensie interesse te verliezen.

In het NIDV-blad van juni 2026 vertelt CEO Arnout de Jong van Delft Dynamics over de U-drone (een drone met kabelbesturing om ondergrondse gangenstelsel te doorzoeken) die hij in 2018 ontwikkelde met steun van Defensie. Produceren? De Jong bood zijn product tegen kostprijs aan, omdat hij dankbaar was voor de R&D-subsidie van Defensie. Nee, serieproductie hoefde niet.

Vier jaar later kwam Defensie met het verzoek om een drone met kabelbesturing te ontwikkelen, want die waren in Oekraïne erg handig gebleken. De Jong was verbijsterd. Zijn bedrijf had een dergelijke drone al jaren tevoren aan Defensie gepresenteerd. Hij werkt nu met financiële steun van Defensie aan de onderscheppingsdrones BASTA en DroneCatcher. De prototypes vliegen. De Jong in het NIDV-blad: ‘Ik zeg niet dat Defensie er meteen tienduizend of honderdduizend moet bestellen, maar tien of honderd zou een mooi begin zijn.’

Tussenlaag

Dit is het probleem bij de innovatie van Defensie. De ministers beloven miljardensteun aan Oekraïne – zoals onlangs minister Dilan Yeşilgöz die 500 miljoen voor onder meer drones toezegde – maar vaak gaat het om bedragen die reeds eerder voor Oekraïne waren uitgetrokken.

De generaals laten zich meeslepen in het enthousiasme rond nieuwe wapentechnologie. Maar de kolonels reageren sceptisch en vooral in de iets lagere rangen – de overstes en majoors – worden zekerheden geëist, anders gaat het project niet door. De tussenlaag van financieel controleurs is soms ondoordringbaar. Deze officieren en ambtenaren werden gevormd in de jaren dat Defensie zwaar moest bezuinigen. Alles kwam in het teken te staan van verantwoording en het vermijden van risico’s. Het is een cultuur geworden. De mondkapjesaffaire uit de tijd van de Corona-epidemie joeg de vrees voor financiële schandalen nog eens extra aan in de militaire bureaucratie.

Verder is er de Comptabiliteitswet die simpelweg verbiedt dat ambtenaren al te avontuurlijk en experimenteel met overheidsgeld omspringen. Het ministerie van Financiën kijkt voortdurend mee over de schouder van Defensie. De Algemene Rekenkamer hanteert het rode potlood. Financial controllers zijn als de dood dat zij op de vingers worden getikt en dus van nature geneigd om dingen tegen te houden in plaats van ze te bespoedigen. Ook de Tweede Kamer ruikt bloed. Fracties vinden dat Defensie zijn plotseling sterk gestegen materieeluitgaven veel beter moet verantwoorden.

Vanuit de Tweede Kamer werd de verantwoordingscultuur decennialang aangeblazen. De zogenoemde Walrus-affaire uit de jaren tachtig (kostenoverschrijdingen bij de aanschaf van de nog altijd en tot 2032 werkzame Walrusklasse-onderzeeboten) leerde politici hoe ze politiek konden scoren met verhalen over een spilzieke krijgsmacht. Om kritiek in de kiem te smoren, voorziet Defensie de Kamer tot in detail inzage. Soms werd de documentatie op steekwagentjes het parlement binnengereden.

Gedurfde strategie

Het is niet makkelijk om opeens een gedurfde innovatiestrategie los te laten op de materieelprojecten van Defensie. Toch is dat wat het kabinet-Jetten beoogt. Om klaar te zijn voor de moderne oorlogvoering moet Dual Use-technologie worden ingezet en is een ‘schaalbare krijgsmacht’ geboden. In de Verenigde Staten pompte het Pentagon reeds in de jaren tachtig miljarden dollars in de ontwikkeling van drones, maar de grote leveranciers kregen het niet voor elkaar. Het lukte pas toen een Israëlische ingenieur in Californië ging wonen en een drone ontwikkelde met de elektromotor van zijn grasmaaier.

Het kabinet-Jetten wil de kant van de nieuwe technologie. Defensie ziet ook de betekenis daarvan. Er worden oefeningen gehouden, waarbij de – naar eigen zeggen – ‘Sjors en Jimmies’ van de technologiebedrijven volop meedraaien. Techneuten van toeleveranciers krijgen de status van reservist en omgekeerd worden militairen bij hightech-toeleveranciers gedetacheerd. Een van de meest veelbelovende AI-softwarebouwers voor drones is het Amsterdamse bedrijf Intelic, waarvan oprichter en CEO Maurits Korthals als werkstudent begon bij de 13 Lichte Brigade op de legerplaats Oirschot. Intelic is zesde dimensie in praktijk.

Cultuurverandering

De cultuurverandering die nodig is bij Defensie? Materieelprojecten niet meer beoordelen in termen van aantallen, maar in termen van capaciteiten. De oude industrie begon met een product en Defensie bedacht er een militaire toepassing voor. Het moet omgekeerd: wat heeft de krijgsmacht nodig en hoe kan daarin worden voorzien door gebruik te maken van civiele slimmigheden?

Het kabinet-Jetten wil dat met een Defensie-Innovatie Autoriteit bewerkstelligen. Veel succes! Maar het lijkt vooral – typisch D66 – een institutionele oplossing voor een cultureel probleem en het risico bestaat dat zo’n autoriteit alleen maar een extra bureaucratische laag gaat vormen bovenop de gevestigde organisatie.

Wynia’s Week is voortdurend paraat en brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht WEEKENDVERHAAL: Geld krijgt Defensie nu genoeg. Maar er is nog wel een cultuuromslag nodig – liefst zonder bemoeienis van D66-bureaucraten verscheen eerst op Wynia's Week.

Het gaat dus langzaam maar zeker de goede kant op met de wederopbouw van de verwaarloosde defensie van Europese NAVO-landen. Zo goed, dat intussen ook aloude rivaliteiten de kop weer opsteken in Europa, terwijl de neuzen toch eigenlijk dezelfde kant op zouden moeten staan. En intussen dreigt een ramp voor de Belgisch-Nederlandse marine samenwerking.

Een Europees leger zal er vrijwel zeker nooit komen. Wel zien we de grote landen van West-Europa – het VK, Frankrijk en Duitsland, oftewel de middelmachten – in E3-verband gezamenlijk afstemmen: over Europese hulp aan Oekraïne of aan het leveren van een eskader voor het beveiligen van de Straat van Hormuz. Het kleine, maar zelfbenoemde gidsland, Nederland kan niet anders dan deze initiatieven volgen en we mogen hopen dat er geen misverstanden ontstaan tussen de leidende middelmachten van Europa.

Want pas op. De voornemens van Duitsland om het sterkste leger van Europa op te bouwen zijn – behalve bij president Trump die het land graag als leider van de toekomstige Europese defensie ziet – niet bij iedereen goed gevallen. Zo gaf de Franse presidentskandidaat Bardella (RN) aan dat Franse kernwapens alleen die landen mogen beschermen die Franse gevechtsvliegtuigen kopen. Ook de Franse legerchef maakt zich zorgen over de Duitse herbewapening. Generaal Mendon wees er onlangs op dat Frankrijk over vijf jaar achter zal lopen op de buurman, als Duitsland miljarden extra in moderne technologie gaat investeren. De Frans-Duitse samenwerking om een nieuw toekomstig gevechtsvliegtuig – de FCAS – te bouwen is inmiddels morsdood.

Tijdens de National Security Conference in London vorige week, zette Danny Kruger, één van de leiders van de Reform-partij van Nigel Farage (oppositie, maar hoog in de peilingen) uiteen dat het Verenigd Koninkrijk weer een supermacht moet worden, niet alleen om de wereldwijde crises het hoofd te bieden en weer mee te tellen op het niveau van de huidige wereldmachten China en de VS, maar ook omdat het niet kan toestaan dat een land dat de grootste krijgsmacht wil opbouwen (lees: Duitsland) in Europa de baas gaat spelen.

Retoriek? Wellicht en ter geruststelling: Kruger noemde de NAVO en de Britse band met de VS als topprioriteiten en gaf aan dat een door Reform bestuurd Verenigd Koninkrijk ook de E3-samenwerking zou respecteren. Wat de defensie-uitgaven betreft, betoogde Kruger dat de nieuwe NAVO-doelstelling van 3,5 procent van het bbp in 2035 voor Reform slechts een ondergrens zou zijn.

Nieuwe wapenwedloop in West-Europa?

Hebben we straks een nieuwe Europese wapenwedloop tussen Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië? Met twee van de drie leden van de E3 argwanend tegen het zich massaal bewapenende Duitsland, is het van belang eens te kijken wat Duitsland zelf te wachten kan staan.

Onder Merz is er geen spannende koerswijziging te verwachten en verkiezingen zijn er pas over een paar jaar. Als er dan – om te voorkomen dat de hard groeiende AfD met haar pro-Russische neigingen gaat regeren – een brede coalitie van centrumrechts en links aan de macht komt zal er niet veel veranderen aan de Duitse voornemens. CDU en SPD hebben vooralsnog het Atlanticisme en Europese samenwerking in hun partijen verankerd en ook de Groenen zullen daar weinig aan veranderen.

Maar wat als de AfD onverhoopt gaat regeren? Dat zou alleen in coalitieverband kunnen gebeuren, maar de partij kan dan een stempel gaan drukken op defensie en buitenlands beleid (lidmaatschap van de partij is overigens op dit moment verboden voor militairen). Dan moet je rekening houden met een Rusland-vriendelijke of een neutralere koers van Berlijn – zeker gelet op de bedevaart van AfD-kopstukken afgelopen weekend naar Poetin’s forum in St Petersburg en hun plannen voor een herstel van de Nordstream gasleidingen.

Maar voor ons land kan een AfD-regering een groot probleem worden. Want met de Nederlandse landmacht volledig geïntegreerd in de Duitse Bundeswehr, valt niet uit te sluiten dat een dan zittende Nederlandse regering zal besluiten tot het terugtrekken van Nederlandse militairen uit Duitsland. Dan is België onze meest innige bondgenoot.

Als de AfD, RN of Reform de koers van hun respectievelijke land straks mogen bepalen, dan legt dat een zware hypotheek op de Europese verhoudingen. Zoals in mijn eerder pleidooi voor het ombouwen van de Benelux als defensiepact al uitgebreid omschreven, is het meer dan verstandig dat in ieder geval Nederland en België een Plan B hebben.

Maar helaas zit er weinig schot in de samenwerking en dreigt voor België en Nederland een eigen debacle á la het Frans-Duitse FCAS-gevechtsvliegtuig, doordat de voor beide marines te bouwen – maar door Nederland te ontwerpen – onderzeebootjagers (ASW-fregatten) meerdere jaren vertraagd zijn en bovendien veel duurder worden. Dat komt, zo bleek tijdens een recent politiek debat in Brussel (weergegeven in een artikel op de website marineschepen.nl), door verkeerde inschattingen van Nederlandse ambtenaren voor wat betreft de integratie van diverse systemen, waardoor het ontwerp terug moest naar de tekentafel en worden vergroot.

Hoe nu verder met de nieuwe Belgisch-Nederlandse fregatten?

Door de vertraging breken onzekere tijden aan, met name voor de Belgische marine, die haar twee snel verouderende fregatten echt niet veel langer met goed fatsoen in de vaart kan houden. Er zal dan ook snel een werkbare en niet al te dure oplossing voor hetzij tijdelijke vervanging gevonden moeten worden, dan wel voor een laatste moderniseringsronde van de huidige fregatten. Het project van de ASW-fregatten zelf is nog steeds de moeite waard, want uiteindelijk zullen België en Nederland in totaal zeven stuks aanschaffen. Komen beide landen er niet uit, dan moet je niet uitsluiten dat België kiest voor een off the shelf fregat van bijvoorbeeld Franse makelij dat snel geleverd kan worden.

De fregatten-crisis dreigt zo een stresstest te worden van de Belgisch-Nederlandse marine samenwerking (BENESAM), dit terwijl de Belgische regeringspartij N-VA van premier Bart de Wever en defensieminister Theo Francken niet alleen nog eens extra hard oproept tot verdere versterking van de militaire samenwerking binnen de Benelux, maar zelfs tot een voortrekkersrol binnen Europa.

Volgens N-VA-kamerlid Koen Metsu moeten de landen inzetten op efficiëntere samenwerking: ‘We kunnen het ons niet permitteren om alles drie keer apart te organiseren. Door samen te werken verlagen we kosten, verhogen we onze slagkracht en versnellen we de modernisering”. Daarnaast wil de N-VA dat de Benelux-landen meer met één stem spreken in Europese en NAVO-fora. “Drie landen die samen optreden, wegen zwaarder dan drie landen apart. Zo versterken we onze invloed en vermijden we afhankelijkheid van grotere spelers’, aldus Metsu.

Zoals eerder gesteld is de financiële ruimte voor zo’n samenwerking binnen de beoogde defensieopgaven zeker aanwezig. Zowel Nederland als België halen op dit moment de NAVO-norm voor defensie-uitgaven van 2% en spenderen daarnaast elk nog zo’n 1,4 % aan andere zaken in het kader van weerbaarheid en infrastructuur. Maar waar Nederland de investeringen in defensie zelf wil ophoesten, maakt België – net als veel andere lidstaten – goed gebruik van de zachte EU-leningen uit het SAFE-programma. Die leningen hebben een lange looptijd, een lage rente en een aflossingsvrije periode van tien jaar.

De Belgische regering heeft vorige maand in dat kader een leningsovereenkomst met de Europese Commissie ter waarde van € 8,34 miljard. België behoort hiermee tot de eerste groep EU-landen die het SAFE-programma daadwerkelijk gaan gebruiken. Wat doet België met het geld? De lening wordt via het Belgische Nationale Investeringsplan ingezet voor strategische projecten tussen 2026 en 2030, maar specifiek – het blijft immers Europees geld – voor grensoverschrijdende Europese samenwerking. Die plant België met Nederland voor gezamenlijke luchtafweersystemen en met Luxemburg voor een gezamenlijk ruimtevaart- en satellietinitiatief voor observatie en communicatie.

Belgen lopen voorop

Het momentum voor meer Belgisch-Nederlandse of Benelux samenwerking op defensiegebied is er nog steeds, maar de wens tot samenwerking lijkt vooral van onze zuiderburen te komen. De Belgen willen meer samenwerking, ze hebben de financiering op orde en zijn verder goed bezig. Zo lopen ze hun achterstanden snel in, maken ze gebruik van Europese fondsen waar mogelijk, richten ze nieuwe eenheden op (zoals de marine fuseliers die tal van taken aankunnen op het vlak van maritieme veiligheid, drone-eenheden en een extra para-commando bataljon) en hebben ze de enige parate eenheid van het Luxemburgse leger geïntegreerd in een Belgisch-Luxemburgs verkenningsbataljon. Ter zee is een extra patrouillevaartuig te water gelaten en is het land klaar om drie fregatten naar Nederlands ontwerp in dienst te nemen – conform de afspraak.

In het licht van de oplaaiende argwaan en rivaliteiten in Europa, is intense militaire samenwerking binnen de Benelux van groot strategisch belang, ook voor Nederland. Maar de liefde moet van twee kanten komen. Als de Nederlandse militaire bureaucratie er niet in slaagt het fregatten-plan tot een goed einde te brengen, zal dat België voor een lastige keuze plaatsen en is een breuk in een decennia-oude marine samenwerking die van groter, strategisch belang is, niet uit te sluiten.

De auteurs van Wynia’s Week onderscheiden zich door hun nuchtere benadering, waar anderen panikeren of achter hypes aanlopen. Wynia’s Week is er drie maal per week, 156 keer per jaar. Dat wordt mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Hartelijk dank!

Het bericht Fregattencrisis? Net nu Nederland en België de militaire banden zouden moeten aanhalen dreigt een kink in de kabel verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Wederopbouwmissie,’ was de politieke kwalificatie van de militaire inzet in Afghanistan tussen 2006 en 2014. Bijna 30.000 Nederlandse militairen dienden in dat land. Het oogmerk was ‘3D’: defensie, development (ontwikkeling) en diplomatie. Soldaten sloegen waterputten en legden asfaltwegen aan. Ze beveiligden vergaderingen van dorpsoudsten en droegen eraan bij dat meer kinderen naar school gingen.

Maar ‘wederopbouwmissie’ was ook een politieke kreet van centrumrechtse kabinetten om steun te krijgen van de linkse oppositie. Het was een eufemisme, want uiteindelijk bleek ook in de Afghaanse provincie Uruzgan wat een kerntaak is van soldaten: dodelijk geweld toepassen. Naast alle goede ‘cimic’-werken (civiele – militaire samenwerking) komt het werk van een militair uiteindelijk neer op zo nodig schieten.

Vastigheid en zelfvertrouwen

Over het doden van je vijand wordt in Nederland meestal besmuikt gesproken. Zelfs in het leger worden eufemismen gebruikt als ‘buiten gevecht stellen’ of ‘neutraliseren’. Maar kapitein Jozef Gepken (43) van het 11 Infanteriebataljon Garderegiment Grenadiers en Jagers (onderdeel van de Luchtmobiele Brigade) is er eerlijk over. Hij diende als soldaat in Uruzgan en heeft een aantal vuurgevechten beleefd, waarbij hij meemaakte dat collega’s sneuvelden of zwaargewond raakten, en waarbij hij Talibanstrijders heeft gedood. Veel van zijn collega’s maakten dat ook mee, maar waarschijnlijk kan niemand de gevechtservaringen zo treffend verwoorden als Jozef Gepken.

‘Een vuurgevecht is een minder grote psychologische schok dan je zou denken,’ begint Gepken. ‘Je hebt oorlogsfilms gezien en daardoor komen veel gebeurtenissen je min of meer bekend voor. Natuurlijk moet je nu – anders dan in de bioscoop – voor je leven vrezen, maar het is eigenlijk net als de eerste keer seks. Ineens is het voorbij en denk je: was dit het nou?

‘Je bent er natuurlijk op voorbereid tijdens allerlei oefeningen en het zogenoemde opwerkingstraject voorgaande aan de militaire missie. Oorlog is chaos, maar tijdens zo’n vuurgevecht ga je behoorlijk gestructureerd te werk. Niet als een vechtmachine, zo bedoel ik het niet. Je hebt je drills, waardoor je bijvoorbeeld het aantal geloste schoten blijft tellen, zodat je weet wanneer je je magazijn moet wisselen. Dat wisselen doe je ook vanuit een automatisme, zonder er veel over na te denken. De getrainde routine geeft vastigheid en zelfvertrouwen. Daardoor valt die chaos van het gevecht wel mee, eigenlijk. Over het beschieten van je tegenstanders, het aangaan van een vuurcontact, denk je wel degelijk na. Je probeert het gevecht zo veilig mogelijk te voeren. Eerst denken, dan pas doen. Behalve als er ineens op je wordt geschoten, dan vuur je meteen terug.’

Gepken diende van juli tot december 2007 als soldaat in Uruzgan. Enkele van zijn maten kwamen om bij – wat militairen eufemistisch noemen – TIC’s. Die afkorting staat voor Troops In Contact en het betekent een direct vuurgevecht. Hij herinnert zich de eerste TIC nog precies. Het was op 20 september 2007.

‘We waren in een hinderlaag van de Taliban gelopen. Er ontstond een vuurgevecht. Op een zeker moment moest ik een betere vuurpositie innemen en daarvoor moest ik met wapen en volle bepakking een veld oversteken. Terwijl ik over dat veld rende, werd op mij geschoten. Ik hoorde kogels uit een AK-47 Kalasjnikov langs mijn oren fluiten. Kogels uit een AK-47 hebben een typisch geluid. Een heel hoge toon. Het geluid van een zweepslag. Ik heb filosofie, psychologie en rechten gestudeerd (niet afgemaakt) en in mijn jonge jaren speelde ik in bandjes. Het van jongs af aan bespelen van een muziekinstrument legt verbindingen in je hersenen. Misschien dat ik daardoor meer geprikkeld raak door bepaalde geluiden dan door beelden of geuren. Op het laatst in Afghanistan kon ik aan het geluid horen of een mortier van 107 mm, van 81/82 mm of van een kleiner kaliber op ons werd afgevuurd.

‘Dat geluid van die AK-74 hield me bezig, terwijl ik over dat veld rende. Ik was op die hoge tonen van de Kalasjnikov-kogels aan het reflecteren. Misschien dat ik daardoor geen angst voelde, althans niet meteen. Vele jaren later, toen ik al lang terug was uit Afghanistan en met mijn vrienden vakantie vierde in Tsjechië, gingen we naar een schietbaan. Bij aankomst verstijfde ik. Mijn nekharen gingen recht overeind staan. Dit was niet prettig. Ik hoorde geweerschoten. Onmiskenbaar werd op die baan met AK-47’s geschoten.’

Onbewust overlevingsinstinct

Tijdens het vuurgevecht lig je onder dekking. Je hoort dat her en der kogels inslaan, ook tegen het muurtje waarachter je dekking hebt gezocht. Of je zit in een pantserwagen en je hoort dat kogels inslaan op de carrosserie. Je instinct zegt dat je je schuil moet zien te houden, maar dan zal de vijand een granaat op je afvuren en je overrompelen. Dus moet je uit je dekking komen en terugvuren op de vijand. Je moet het gevecht winnen.

Gepken: ‘Het gevoel dat je dan hebt, is ongeveer hetzelfde als ik nu tegen jou, hier in dit café, zou zeggen dat je je ogen dicht moet doen en dat ik jou dan binnen dertig seconden wel of niet een zware stomp in je gezicht zou geven. Jij wacht in het isolement van je gesloten ogen op die vuistslag of op géén vuistslag. Dat is ongeveer wat je moet trotseren. Natuurlijk word je als militair geselecteerd op een bepaald psychologisch profiel: moed en gevechtsbereidheid. Je wordt er ook op getraind. Er is een oefening waarbij je geboeid en geblinddoekt in het zwembad moet springen. Dat traint je om vertrouwen te hebben dat je het gevecht overleeft. Je vertrouwt ook op je maten, want je weet dat je er niet alleen voorstaat. Er zijn momenten dat de angst aan je voorbijgaat. Toen ik achter dat muurtje lag, dacht ik opeens: “Is er nu wel een God?” Nee, ik kom uit een rooms-katholiek gezin, maar ik ben sinds dat vuurgevecht niet gaan geloven. Ik ben ook niet gaan roken, zoals sommigen.’

Tijdens het vuurgevecht was Gepken van alles tegelijk: bang, verdrietig, boos. ‘Er gaat van alles door je heen. Er is ook een onbewust overlevingsinstinct. We slaakten geen rauwe kreten, zoals in de oorlogsfilms. Op een bepaalde manier is het vuurgevecht heel erg Zen. Je bent je buitengewoon bewust van alles om je heen, extreem bewust van het hier en nu. Je ruikt de munitiedampen, het zweet van je maten, de geur van het zand. Je zintuigen raken zó geprikkeld dat het lijkt of ze automatisch van stand 6 op stand 11 werden gezet. Het besef van gevaar komt achteraf.’

Bij het vuurgevecht op 20 september 2007 sneuvelde zijn kameraad Tim Hoogland, een jongen van 20 jaar, net als Gepken afkomstig uit een dorp in Noord-Oost-Nederland. ‘We wisten dat hij was afgevoerd, maar wisten niet hoe het met hem was. We hoorden pas later dat hij direct dodelijk was getroffen. We waren niet eens zo ver van ons kamp in Deh Rawod, Uruzgan. Drie maanden tevoren was de slag om de Choravallei, waarbij de Nederlanders een grote hoeveelheid Taliban-strijders verdreven. Die trokken rond en verplaatsten zich begin september naar de omgeving van Deh Rawod. Wij arriveerden al een paar maanden daar en waren gewend aan een normaal straatbeeld. Opeens zagen we geen vrouwen en kinderen meer in het stadje. De straten waren goeddeels verlaten. Je zag alleen nog military aged men. Het was de beklemmende sfeer van een spookstad in een western. We hebben er een uitdrukking voor: “Het spek begint te stinken.” Tijdens een patrouille hielden we een busje staande, waarin acht mannen zaten. Overduidelijk waren het Talibanstrijders, maar ze waren niet bewapend en op grond van onze geweldsinstructie moesten we hen laten gaan. Dat was het moment dat we het dichtst bij de vijand kwamen. Ook wel een beetje soldatenromantiek: we wisten van elkaar dat we elkaar nog eens zouden treffen, waarschijnlijk op het slagveld. Een paar dagen later was het inderdaad zover.’

Er is geen plaats voor mededogen met je tegenstander. Gepken: ‘Tot op zekere hoogte is het functioneel om je tegenstander te de-humaniseren. Het militaire taalgebruik kent daarvoor eufemismen. TIC is een vuurgevecht. Neutraliseren betekent uitschakelen. OPFOR staat voor opposition forces en dat is je vijand. Dit hoort bij de professionalisering van het geweldsgebruik. In je taal neem je afstand tot degene die je moet bestrijden. Maar schelden werd niet getolereerd. Als leden van je peloton beginnen over ‘kut-Afghanen’ ontstaat verloedering en normvervaging. Dat kan ontaarden in geweld tegen onschuldige burgers. Woorden als “haatbaarden” en “jurken” waren taboe, want ook daarmee ben je verkeerd bezig.’

Morele zuiverheid

Morele zuiverheid is geboden, want alleen dan is het doden van je tegenstander te billijken. Gepken: ‘Tijdens diverse vuurgevechten heb ik op tegenstanders geschoten en ik weet vrijwel zeker dat ik sommigen heb gedood. Mijn rechtvaardigheid daarvoor is tweeledig. Ik geloofde in onze missie. Het besluit tot uitzending naar Uruzgan werd genomen door de Tweede Kamer der Staten-Generaal, die door de Nederlandse bevolking was gekozen. Als militair ben ik het instrument van de wil van het Nederlandse volk. Ik stond er ook zelf achter. Ik sta er nog steeds achter. Dat is mijn tweede rechtvaardiging. Wij gingen naar Uruzgan om daar het terrorisme te bestrijden en de zwakkeren te beschermen. Ik was bereid daarvoor mijn leven te geven. Ik zie mezelf graag als idealist. Zie wat er nu gebeurt in Afghanistan en je gelooft echt weer in onze missie.’

Tijdens een vuurgevecht zoek je niet naar ideologie. Dan is het puur overleven. ‘Is onze westerse filosofie beter dan die van de Taliban? Misschien, maar tijdens zo’n vuurgevecht is dat niet relevant. Dan strijd je niet voor dat soort dingen, je strijdt niet eens voor jezelf. Je doet het alleen voor de man die naast jou achter dat muurtje ligt. Lijfsbehoud voor je maten en dan pas voor jezelf. In die volgorde. Achteraf denk ik: die mannen die ik gedood heb, zijn ook ooit een jongetje van zes jaar geweest, dat graag met een bal speelde of eens lief werd geknuffeld. Maar ja, ze hadden de pech ons peloton te treffen en toen kwam het tot dat vuurgevecht. Tijdens het schieten, zie je hen niet als voormalige jongetjes van zes. Pas nu ik er bijna twintig jaar na dato aan terugdenk, realiseer ik me dat ze ooit ook kinderen waren. Van alles wat er gebeurde en wat ik toen deed, is dat het moeilijkste om te verwerken.’

Met wie moest hij, terug in Nederland, delen wat hem was overkomen? ‘Ik had bij thuiskomst moeite aan mijn ouders te vertellen dat ik mensen had gedood. Ik kom uit Barger-Compascuum, een dorp in Drenthe. Op een dag vertelde ik het thuis aan mijn vader. Die reageerde heel nuchter: “Je moest doen wat je deed.” Later droomde ik een keer dat ik samen met mijn vader op het dak van de garage bij ons thuis een vuurpositie hadden ingenomen en dat Talibanstrijders op ons afstormden. Wij lagen achter zandzakken op het dak van de schuur en openden het vuur. Ik vertelde hem over die nachtmerrie. Ook toen reageerde hij zonder afkeuring, zonder waardeoordelen, begripvol. Hij vroeg uit welke richting die Taliban kwamen. Dat was ongekleurde belangstelling en daaruit sprak warmte. Mijn vaders nuchterheid heeft mij geholpen.’

Soldaten houden het nu eenmaal graag feitelijk. Geen paniek of emotionele uitbarstingen. Nuchter kijken uit welke richting de vijand op je afkomt: uit het dorp of vanaf de hei. Alleen dat helpt je te begrijpen wat er is voorgevallen.

Gepken: ‘Onder soldaten is zwarte humor een methode om met stressvolle herinneringen om te gaan. Op het kamp in Uruzgan hadden wij in de verblijfsruimte van ons peloton een whiteboard waarop we met vilstift noteerden hoe vaak we direct beschoten werden, hoe vaak we indirect vuur meemaakten en hoe vaak we bermbommen hadden aangetroffen. Die laatste categorie hadden we onderverdeeld in: a) opgespoord en b) overheen gereden en geëxplodeerd. Onze oorlogsinspanning als een morbide scorebord. Uit de psychologie weet ik dat het een strategie is om je herinneringen te verwerken.’

Onderzoek naar leiderschap

Na het half jaar in Uruzgan verliet Gepken in het leger om er na drie jaar weer in terug te keren. In 2016 ging hij de Militaire School (onderofficiersopleiding) en in 2019 naar de Koninklijke Militaire Academie (officiersopleiding). Hij doorliep de rangen en is nu kapitein.

‘Na terugkeer uit Afghanistan, werd ik benaderd door de Nijmeegse antropoloog professor Tine Molendijk die onderzoek deed naar leiderschap in gevechtssituaties. Zij vroeg mij ook over mijn ervaringen te vertellen aan haar studenten van de NLDA, de Nederlandse Defensie Academie. Ik geef nu gastcolleges over leiderschap en ethiek.’

Hoe reageren de Cadetten op zijn verhaal? ‘Elke klas is natuurlijk een tikkeltje anders. In het begin sta ik als kapitein met rode baret en parachutisteninsigne tegenover ze. Ik ben nogal groot van gestalte en ik snap dat ik behoorlijk intimiderend kan zijn. Maar ik ben benaderbaar, warm en durf me kwetsbaar op te stellen. Ik vind dat je als commandant dat ook moet doen, jezelf kwetsbaar tonen. Als dat duidelijk wordt bij de leerlingen, beginnen ze open vragen te stellen, ze worden directer, persoonlijker. Dan geven ze zichzelf ook bloot. Ze stellen de vragen over geweldsgebruik die ze ook aan zichzelf stellen. Dat is de betekenis van die gastcolleges.’

Eerst nadenken, dan pas doen. Gepken, commandant van een compagnie (circa honderd militairen), is overtuigd van de ‘opdracht gerichte commandovoering’: militairen moeten vooraf nadenken over hun tactieken en desnoods hun commandant weerspreken. ‘We gaan de strijd aan als een groep militairen die wil nadenken over geweldsgebruik. Voorafgaand aan een opdracht stelt iedereen talloze vragen aan de commandant. Dit staat volledig haaks op het idee van militairen die als een vechtmachine alleen maar uitvoeren wat van hogerhand wordt bevolen. Nee, we willen het zo goed mogelijk doen en daarom stellen we eerst alle mogelijke vragen aan de commandant. De compagnie, het peloton, de groep bestaat uit nadenkende gasten, die kritische vragen stellen, zo lang als daar nog tijd voor is. Dat is wat ik wil uitdragen.’

Maakt het een verschil of hij in een toekomstige oorlog tegenover een andere soort vijand zal staan? Zijn de Russen in moreel opzicht een andere tegenstander dan de Taliban?

‘Nee, dat maakt geen verschil. Dat ligt besloten in mijn opmerking dat wij als militairen het instrument zijn van de Nederlandse Staat. Waar wij nodig zijn, daar gaan wij.’

Eerbetoon

‘In Nederland hebben we gewoon slimme soldaten, die ergens voor staan. Ze zijn overtuigd van hun missie. Je hoort wel eens over “sneuvelbereidheid” en “je kiest er toch voor om te sterven”. Maar dat is onzin. Je kiest daar niet voor. Je kiest ervoor je land te dienen, om iets te doen wat een mensenleven waard is. Dat is geen sneuvelbereidheid, maar gevechtsbereidheid.’

‘Pas na het vuurgevecht op 20 september 2007 hoorden we dat Tim Hoogland was gesneuveld. Moeilijk te accepteren dat een van ons was omgekomen. Hij werd nog naar de eerstehulppost overgebracht, maar hij was al overleden. We zouden hem nooit meer levend terugzien. Hij was een van de mitrailleurschutters in ons peloton. Weet je wat ik mooi vind aan het leger? Tim werd de eerstehulppost binnengebracht met zijn wapen nog bij zich en na zijn overlijden heeft iemand van het hospitaal dat wapen heel zorgvuldig gereinigd om het op een gepaste manier aan ons terug te kunnen geven. Een paar dagen later werd Tims Minimi-mitrailleur bij ons terugbezorgd. Het schoonmaken van een bebloede mitrailleur is geen fijn klusje. Elk onderdeeltje moet eruit worden gehaald en afzonderlijk worden schoongemaakt. Heel confronterend, omdat je weet dat de soldaat is omgekomen. Maar iemand van het hospitaal heeft die klus op zich genomen. Hij of zij wist hoe dat precies moest en wilde ons er niet mee belasten. We kregen het wapen in de oorspronkelijke staat terug. Het was als een eerbetoon aan Tim. Dat voelde goed.’

Terug naar Uruzgan

Een paar maanden geleden is Jozef Gepken voor het eerst vader geworden. Kijkt hij nu anders terug op zijn periode in de oorlogszone?

‘Er komt een dag dat ik mijn zoontje over dat vuurgevecht moet vertellen. Het is een dilemma. Moet je wel of niet vertellen dat je mensen hebt gedood? Als ik het vertel, hoop ik dat hij met dezelfde nuchterheid zal reageren als mijn vader. Dat ook hij zegt dat ik moest doen wat ik deed. Er zijn mensen die mij nu vragen of ik mijn zoon zal tegenhouden als hij ooit in het leger wil gaan. Je eigen kind als soldaat? Volmondig ja. Als ik voor een goede zaak mag strijden, dan mag hij dat ook. Zo werkt het. In mijn gezin en in mijn compagnie. Ik zal nooit iets van mijn kerels in de compagnie vragen wat ik zelf niet ook zou doen. Moeten zij iets doen, dan ik ook.’

‘Afghanistan is nu in handen van de Taliban en je ziet wat er gebeurt. Het is nu onmogelijk om er naartoe te reizen, maar zodra het kan, ga ik nog eens naar Uruzgan om de plek te bezoeken waar ik het gevecht heb gevoerd.’

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Soldaat Jozef Gepken, luchtmobiele brigade: ‘Russen of Taliban, dat maakt geen verschil. Als ze vuren, dan vuur je terug’ verscheen eerst op Wynia's Week.

CDA-burgemeester Raymond Vlecken van Weert eiste op hoge poten overleg met de defensietop. ‘We praten over mens en dier,’ zei de burgemeester. Het defensieterrein in zijn gemeente stond in brand, terwijl het wordt doorkruist door toeristische wandelpaden. Daar had Defensie rekening mee te houden.

De burgemeester kreeg vrijwel onmiddellijk een telefoontje van CDA-staatssecretaris Derk Boswijk van Defensie die ook op televisie (WNL) verklaarde dat Defensie het oefenprotocol zal aanpassen. Want zo werkt Nederland: van aangespoelde walvissen tot lekkende treinwagons en van bosbranden tot van huis weggelopen tieners, alle onheil wordt gevangen in een protocol. Er is zelfs een veiligheidsprotocol dat van kracht wordt als op een provinciale weg een hond wordt aangereden. In een risicosamenleving hebben overheidsdienaren vastigheid nodig, zodat ze eventuele kritiek terzijde kunnen schuiven. Want ‘er is gehandeld volgens het protocol’.

Door het uitblijven van regen was de natuur eind april kurkdroog. Een harde oostenwind maakte het brandgevaar extra groot. Het protocol van Defensie voorziet dan in het verbod op het gebruik van explosieven, fakkels en andere pyrotechnische middelen. Maar toch ging het mis. Onvoorzichtigheid van militairen? Misschien, de Koninklijke Marechaussee doet onderzoek, maar de kans is groot dat het weinig oplevert. Een hete uitlaat van een pantserwagen kan in dit soort omstandigheden een verdroogde graspol vlam doen vatten en voor je het weet, staat de heide in de fik. Zoek dan maar eens uit wie dat op zijn geweten heeft.

‘Gebrek aan discipline’

Op dinsdag 21 april brak op het militaire oefenterrein Ederheide brand uit. Op woensdag 29 april gebeurde dat op Artillerie Schietkamp ’t Harde (Veluwe) en op een oefenterrein bij Assen. Op donderdag 30 april ontstond brand tijdens een oefening op de Oirschotse Heide (bij Eindhoven) en diezelfde dag ook op de Weerterheide op de grens van Brabant en Limburg. Vooral de branden in ’t Harde en Weert – Budel waren onheilspellend.

Die eerste brand zorgde voor een rookontwikkeling die zelfs in Engeland te zien moet zijn geweest. De brand in de Weerterbergen leidde ertoe dat het naburige asielcentrum in Budel moest worden geëvacueerd. Ook het vliegveldje ‘Kempen Airport’ in Budel werd gesloten. Er deden onmiddellijk verhalen de ronde over een dreigende explosie van de kerosinetanks, maar dat was nogal alarmistisch. Ook de asielzoekers konden na goed anderhalf uur weer terug naar hun tijdelijke behuizing.

Er waren diezelfde anderhalve week nog tientallen andere natuurbranden, maar media-technisch waren die niet meer van belang want Defensie had er niks mee te maken. De brandweer was druk bezig het vuur te blussen, maar journalisten waren minstens zo druk met het opstoken van de verontwaardiging. Omroep Brabant en de NOS onthulden dat Kempen Airport al maanden tevoren Defensie had gewaarschuwd voor de gevolgen van ‘extreme oefeningen’ met ‘explosieven, handgranaten en vuurpijlen’. Het vliegveld constateerde ‘een gebrek aan discipline’ als oorzaak van de brand.

Dat laatste moet nog blijken. De cijfers van vorig jaar laten iets anders zien. Er waren in 2025 in totaal 846 natuurbranden, waarvan 124 op een militair oefenterrein. Dat is ongeveer één op de zeven.

Dit betekent overigens niet dat die 124 branden door toedoen van militairen zijn ontstaan en zelfs niet dat ze tijdens een militaire oefening zijn ontstaan. Bij de vijf branden op militaire oefenterreinen in de voorbije weken was dat wel het geval: er waren ter plaatse militairen aan het oefenen. Maar dan nog is het mogelijk dat een toevallige voorbijganger een peuk weggooide of dat er iets anders gebeurde waardoor de natuur vlam vatte.

Doorgang

Elke brandweerman of -vrouw zal bevestigen dat branden op militaire oefenterreinen veel makkelijker zijn te blussen dan branden in andere natuurgebieden. Eenvoudig omdat er doorgang is voor zwaar materieel. Bij de brand in ’t Harde was daarom alles erop gericht te zorgen dat het vuur niet zou overslaan naar de bossen en heide buiten het schietkamp. Als dat was gebeurd, was de ellende veel groter geweest, want daar kom je er met je brandweerwagens niet zomaar doorheen. Voor dat escalatierisico was in de media echter bijzonder weinig aandacht, want het spoorde niet met het beeld van Defensie als de grote boosdoener.

Ook de burgemeester van Weert wakkerde dat politieke vuurtje aan. Het pikante daarvan is dat het asielzoekerscentrum Budel (op het grondgebied van de Brabantse gemeente Cranendonck) een voormalige legerplaats is. Het militaire terrein werd tijdelijk beschikbaar gesteld aan het COA (Centrale Opvang Asielzoekers), dat de met de gemeente afgesproken termijnen telkens weer wist op te rekken. Wat de lokale politieke partijen niet lukte, kreeg Defensie in december 2025 wel voor elkaar: het besluit doordrukken dat het asielcentrum verdwijnt. In 2028 wordt de legerplaats weer legerplaats.

Wat betekent dit voor het brandgevaar in dit bosrijke gebied? Moet de burgemeester van Weert het ergste vrezen?

Kloeke maatregelen

Zo’n zestig jaar geleden was er ter plaatse een enorme bosbrand. Om herhaling te voorkomen, werden kloeke maatregelen genomen. Zo werden er brede brandgangen aangelegd en werden extra brede zandwegen door de bossen aangelegd. Minstens twee keer per jaar werden de bermen van deze dreven omgeploegd en werd alle vegetatie verwijderd. Vlakbij de legerplaats werd een enorme metalen toren gebouwd voor de brandwacht die met een verrekijker de omgeving in de gaten hield tijdens elke droogteperiode. Gedurende de rest van het jaar was diezelfde toren voor iedereen het teken dat met brandgevaar niet te spotten valt. Ik durf dit zo te stellen, omdat ik in deze omgeving opgroeide.

De bossen waren destijds productiebossen. De dennenstammen werden gebruikt in de Limburgse en Belgisch-Limburgse mijnen om gangen en schachten te stutten. Dennenhout is daarvoor zeer geschikt, want het begint eerst volop te kraken voordat het bezwijkt. Dus wisten de mijnwerkers wanneer ze moesten maken dat ze wegkwamen.

In dergelijke productiebossen werden alle dode bomen meteen verwijderd. Dood hout belemmert de groei van gezonde bomen en zorgt tijdens een droogteperiode voor extra brandgevaar. Maar een dergelijke discipline in het bosbeheer is niet meer van deze tijd. Het huidige bosbeheer streeft naar natuurlijke bossen. Veel kreupelhout. Dode takken en dode boomstammen moeten blijven liggen, want daarin nestelen zich allerlei insecten en die zijn het begin van de voedselketen. Voorheen was dit uit den boze, want de kevers en torretjes zouden op den duur ook de gezonde bomen aantasten, maar nu wordt erop gerekend dat de vogelstand zo zal floreren dat er een natuurlijk evenwicht ontstaat.

De laatste jaren ontaardt het bosbeheer op tal van plaatsen in Brabant zelfs in het grootschalig kappen van bomen. Amerikaanse eiken staan er soms al een eeuw, maar zijn tot exoten verklaard en worden genadeloos gekapt. Ook inheemse bomen worden gekapt om de routes van mountainbikers te blokkeren. Tot ontsteltenis van wandelaars worden – bij voorbeeld in een bosgebied nabij Boxtel – zelfs voetpaden gebarricadeerd. Vanwege de ecologisch verantwoorde natuur worden talloze bomen gerooid en dwars over de paden gelegd. De motorzaag als symbool van uw ecologische heilstaat. Om diezelfde reden worden in de bossen ook droge takken bij elkaar geschoven in de hoop dat vogeltjes zich er beter kunnen nestelen.

Het zijn maatregelen die volledig achter een bureau worden bedacht met geen andere drijfveer dan fanatieke regeldrift. Met liefde voor de natuur heeft het weinig te maken. En als het een tijdje niet regent, veranderen al deze blokkades van kurkdroog hout in een soort omgekeerde brandgangen. Cijfers hierover zijn er niet, maar iedereen die het ziet zal beseffen dat dergelijke dorre barricades een eventueel vuur in razend tempo van het ene bosperceel naar het andere geleiden. Er is zelfs geen zandweggetje of wandelpad meer om het vuur te vertragen. Dankjewel, ecologen!

Klimaatverandering

Als het misgaat, biedt de klimaatverandering een voor de hand liggende verklaring, zoals D66-klimaatminister Stientje van Veldhoven in Buitenhof betoogde. Verdroging of vernatting, het komt allemaal doordat we de CO2 uitstoot niet genoeg verlagen. Dus Nederland moet er qua duurdere energie nog een schepje bovenop doen. Aan een verlaging van de belastingen op benzine valt al helemaal niet te denken. En voor het overige rekent de overheid op de protocollen van Defensie.

Defensie?

Jawel, bij grote natuurbranden komen de Cougard- en Chinookhelikopters van de luchtmacht in actie. Onder elk toestel hangt een ‘Bambi Bucket’, een waterzak van 2.500, respectievelijk 7.600 liter. Met aan de onderkant een vernevelaar, zodat je er een flink oppervlak mee kunt blussen. De genie kan in allerijl waterputten slaan en beschikt ook over bulldozers die brandgangen aanleggen. Vierduizend manschappen worden gereedgehouden om met zogenoemde ‘vuurzwepen’ op brandende heidestruiken te slaan teneinde de vlammen te doven.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Defensie als grote boosdoener: de natuurbranden op militaire oefenterreinen zijn vooral een politiek vuurtje verscheen eerst op Wynia's Week.