Gaat het in heel Europa op die manier? Natuurlijk niet. Bij het zoeken naar oplossingen is Nederland met opzet beperkter dan alle omringende landen. In België, Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk geeft de overheid aan aannemers ook informatie over mogelijkheden voor ‘compensatie’ bij het storen van vogels of bij lokaal beschadigde natuur. Nederland is de uitzondering. De term ‘compensatie’ ontbreekt volledig in de voorlichtingsbrochure van de overheid.

In Nederland mag het alleen gaan over uitstel of afstel. Geen woord over mogelijkheden om op hetzelfde terrein of ergens anders compensatie te bieden. Aannemers missen zo elke verwijzing naar snellere, betere en kosteneffectieve oplossingen die respect voor de natuur combineren met respect voor mensen die willen bouwen, boeren en wonen.

Van levensbelang

Een van ons (planoloog Thomas van der Zande) probeerde in een artikel uit 2020 om die fout in de Nederlandse voorlichting te corrigeren. In het Tijdschrift voor Milieu wees hij samen met twee co-auteurs op artikel 6 lid 4 van de Habitatrichtlijn (Hrl) van de EU dat de ruimte beschrijft voor compenserende maatregelen. Problemen met stikstof, vogels en vleermuizen kunnen langs de route van art. 6 lid 4 een oplossing krijgen.

Wel of geen uitstel vanwege een vogel of vleermuis is van levensbelang voor aannemers. Een half jaar uitstel is ½ x 6% = 3% extra kosten vanwege renteverlies. Als de overheid betaalbare huur eist voor twee op de drie woningen, moeten aannemers extra kosten neerslaan op de toegestane koopwoningen en die komen dan vijf tot tien procent duurder in de verkoop.

Herstelwerk aan bruggen en viaducten wordt ook duurder wanneer milieuambtenaren zes maanden uitstel eisen omdat zij geen andere oplossing zien dan wachten tot het de vogel belieft om te vertrekken. Bovendien nog al het tijdverlies en de kosten van gebruikers die moeten omrijden. Zo gaat het in een land overvloeiend van vogels, vleermuizen en milieuambtenaren.

In paragraaf 46 legt de advocaat-generaal van het Europese Hof van Justitie uit dat een compenserende maatregel heel iets anders is dan een verzachtende. Voor de juridische fijnproevers: ‘Een compenserende maatregel staat qualitate qua los van hetgeen hij beoogt te compenseren, terwijl een mitigerende maatregel noodzakelijkerwijze is verbonden aan hetgeen erdoor moet worden gemitigeerd’. Toegepast op onze broedende vogel: ‘verzachten’ kan alleen door de vogel uiteindelijk nog steeds te storen maar pas wanneer het broedseizoen is afgelopen; ‘compenseren’ kan ook door te checken of elders genoeg ruimte is voor broedende vogels. Het artikel van Van der Zande geeft nadere uitwerking.

Raad van State benut ruimte bewust niet

Een mogelijke verklaring voor de omissie in de Nederlandse voorlichting is dat de juristen bij onze Nederlandse Raad van State in 2014 zo schrokken van de uitspraak van het Europese Hof over het zogenaamde salderen bij stikstofproblemen dat ze daarna alleen nog werkten aan almaar strengere uitspraken over stikstof. De juristen misten dat het Europese Hof in diezelfde uitspraak nadrukkelijk ruimte bood om binnen of buiten een natuurgebied compensatie te zoeken. Dat blijkt ook uit het feit dat na 2014 een groot aantal projecten in andere landen via ‘compensatie’ van effecten op natuur, vogels of dieren wel doorgang kon vinden. Dat moeten de juristen toch ook hebben gezien.

En dat hebben ze waarschijnlijk ook wel. Want ook in Nederland zijn voorbeelden van toepassing van artikel 6.4 Hrl bekend. Het ging dan om (grote) infrastructuurprojecten, maar ook substantiële gemeentelijke woningbouwopgaven kunnen er onder vallen. En die hebben wel de Raad van State overleefd.

Geldt ook voor de agrarische sector

In tijden van woningnood is het onbegrijpelijk dat deze mogelijkheid op zijn minst niet nader, en breder onderzocht wordt. Breder, want is onze agrarische sector niet ook een Dwingende Reden van Openbaar Belang? Volgens prof Juliane Kokott, advocaat-generaal van het Europese Hof van Justitie wel: ‘het is duidelijk dat een lidstaat als Nederland niet onderworpen kan zijn aan een onvoorwaardelijke verplichting om zijn landbouw plotseling op grote schaal in te perken en ook fors in te grijpen in andere economische ontwikkelingen teneinde de belasting van Natura 2000-gebieden met stikstof tot een aanvaardbaar niveau terug te brengen. Dwingende redenen van groot openbaar belang dienen naar behoren in aanmerking te worden genomen. Deze redenen bestaan enerzijds uit het algemene maatschappelijke belang bij economische ontwikkeling en anderzijds, met name wanneer reeds goedgekeurde activiteiten mogen worden voortgezet, uit het rechtsstatelijke doel, de grondrechten van de betrokken ondernemingen te eerbiedigen’.

Dus: waar nodig nieuwe natuur maken om de agrarische sector overeind te houden? Ja, dat is inderdaad waarvoor gepleit zou moeten worden, en laat boeren dan zelf met plannen komen.

Voorlichting over oplossingen door compensatie in plaats van ‘verzachting’ (mitigatie) en creatief invullen van die mogelijkheden (vooral ook door provincies en gemeenten, die vaak het instrument niet eens kennen), is dringend geboden. Aannemers dragen hoge kosten door onvoorspelbare stagnatie vanwege vogels en vleermuizen. Ontwikkelaars worden onzeker: is een vergunning over een jaar nog wel bruikbaar? Boeren zijn wanhopig wegens het ontbreken van toekomstperspectief.

Alleen in Nederland

Neem bijvoorbeeld de Nieuwkoopse Plassen, dicht bij waar één van ons woont (Bomhoff). Daar is één procent van het totale oppervlak (een type trilveen) ietwat beschadigd door ammoniak (‘stikstof’). Compensatie voor dat specifieke natuurtype kunnen we zoeken op een andere plek in hetzelfde natuurgebied of daarbuiten. Die ruimte is er volgens de Europese regels, maar ze wordt in Nederland niet benut.

‘Stikstof’ is de enige toegestane diagnose; ‘verzachting’ in de vorm van minder ammoniak is dan het enige toegestane medicijn. Daarom moeten boeren weg, zelfs op kilometers afstand van dat ene plekje niet-zo-goede natuur. Hulp, concreet gericht op dat enkele natuurtype, in de Nieuwkoopse Plassen of elders, is niet toegestaan, want dat valt onder ‘compensatie’. En dat is weggelaten – alleen in Nederland.

Met medewerking van planoloog Thomas van der Zande.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Europese regels bieden ruimte aan boeren en bouwers voor compensatie bij problemen met stikstof en dieren. Alleen Nederland benut die ruimte niet. verscheen eerst op Wynia's Week.

We zijn niet het enige land waar de overheidsbegroting knelt. Sommige eurolanden overtreden de geldende begrotingsregels jaar in jaar uit en alsof dat nog niet genoeg is, wordt naarstig gezocht naar nog meer budgettaire ruimte. Voor de beoordeling of een land aan de Europese begrotingsregels voldoet, mogen extra uitgaven aan defensie tot en met 2028 buiten beschouwing worden gelaten. En de discussie over het uitgeven van eurobonds om gemeenschappelijke uitgaven te doen, steekt met grote regelmaat de kop op.

Boekhoudregels

Bij ons is onlangs de discussie opgelaaid of overheidsinvesteringen wel volledig moeten drukken op het jaar waarin ze worden gedaan, zoals onder het huidige ‘kasstelsel’ bij de Rijksoverheid gebruikelijk is. Bedrijven, zo wordt opgemerkt, schrijven investeringen juist over een reeks van jaren af. Zo’n ‘baten-lastenstelsel’ zou ook voor de Rijksoverheid meer passend zijn, zo wordt betoogd. Het is een heel oude discussie.

Peter Wennink heeft dat kasstelsel van de Rijksoverheid ‘middeleeuws’ genoemd. Als de overheid zou doen wat bedrijven doen, dan ontstaat ruimte voor de broodnodige investeringen. Die vergroten vervolgens het verdienvermogen van het land waardoor de investeringen zichzelf terugverdienen. Kortom, de boekhoudregels staan de vooruitgang in de weg.

Daar vallen nogal wat kanttekeningen bij te plaatsen. Allereerst is de overheid geen bedrijf. Als een bedrijf investeringen doet die niet renderen, gaat het failliet. Als blijkt dat investeringen geen of te weinig rendement opleveren, wordt rechtsomkeert gemaakt.

Bij de overheid leiden investeringen die niet renderen alleen maar tot een hogere overheidsschuld en permanent hogere rentebetalingen in de toekomst. De tucht van de markt ontbreekt. Er zal weinig discipline zijn de uitgaven aan niet renderende investeringen te stoppen. Sterker nog, sommige politici zullen geneigd zijn die uitgaven juist te verhogen.

Rekbare definitie overheidsinvesteringen

Daarnaast komen de baten van succesvolle investeringen van bedrijven direct ten gunste van die bedrijven die er hun schuldverplichtingen uit voldoen. Bij overheidsinvesteringen gaat het vooral om maatschappelijk rendement, wat nog niet automatisch betekent dat de overheid meer inkomsten krijgt om de rentebetalingen te voldoen.

Een weer heel andere discussie is hoe overheidsinvesteringen worden gedefinieerd. Bij uitgaven aan de infrastructuur lijkt het helder. Toch is dat maar de vraag. Verbeteren alle uitgaven aan de infrastructuur het verdienvermogen van ons land? Gevreesd moet worden dat de definitie van overheidsinvesteringen rekbaar zal blijken.

Negatief rendement onderwijsinvesteringen

Tal van economen zien uitgaven aan onderwijs bijvoorbeeld als een investering. Op zich valt daar het nodige voor te zeggen. Maar een tweetal recente publicaties werpen hier een interessant licht op. In een onlangs gepubliceerd artikel in economenblad ESB (hier) is berekend dat tussen 1995 en 2024 de reële onderwijsuitgaven per leerling in het primair en secundair onderwijs min of meer zijn verdubbeld. Tegelijkertijd blijkt uit de recent gepubliceerde PISA-scores dat de leesvaardigheid van Nederlandse middelbare scholieren weer verder is afgenomen. Die trend zien we al langer.

Een bedrijf zou kunnen concluderen dat de extra onderwijsuitgaven per leerling een negatief rendement hebben opgeleverd en dat deze uitgaven dus gestaakt dienen te worden. Uiteraard is dat te kort door de bocht, maar het maakt hopelijk duidelijk hoe ingewikkeld zulke discussies kunnen zijn. Het meten van het rendement van overheidsinvesteringen is bepaald geen sinecure. Het maakt hopelijk ook duidelijk dat het niet alleen gaat om de hoogte van de uitgaven maar vooral om de kwaliteit van wat daarmee wordt voortgebracht.

Verder is het opmerkelijk dat wordt verondersteld dat overheidsinvesteringen worden bevorderd als we de financiële last van die uitgaven uitsmeren over een reeks van jaren. Bij bedrijven is het precies omgekeerd. In landen waar wordt gepoogd de bedrijfsinvesteringen op korte termijn aan te zwengelen worden afschrijfperiodes juist verkort, soms zelfs tot een jaar. Dat geeft al aan dat bedrijven en de overheid heel andere entiteiten zijn.

Niet meer ruimte voor investeringen

Mijn belangrijkste kanttekening bij de voorgestelde verandering van de boekhoudconventies van de Rijksoverheid is dat het uiteindelijk helemaal geen additionele budgettaire ruimte voor investeringen creëert. Je mag verwachten dat de overheid jaarlijks significante investeringen doet volgens een gedegen langetermijnplan. De uitgesmeerde uitgaven van een reeks opeenvolgende jaren zullen ongetwijfeld min of meer vergelijkbaar zijn met de uitgaven die in een enkel jaar plaatsvinden. Dan maakt het op langere termijn helemaal niet uit of je de uitgaven voor die investeringen in het jaar van de uitgave als financiële last neemt of dat je de last in de tijd uitsmeert. Voor bedrijven ligt het iets anders. Die moeten winstbelasting betalen. Daarvoor is het noodzakelijk om de opbrengsten en de kosten voor elk individueel jaar nauwkeurig in beeld te hebben.

Is minder discipline wel voordelig?

Ik moet toegeven dat boekhouders, accountants en helemaal actuarissen mij soms wijzen op mijn kennelijk tekortschietende begrip van boekhouding. Misschien is dat hier ook het geval. Als macro-econoom kan ik mij echter niet aan de indruk onttrekken dat voorstanders van een andere boekhoudkundige benadering van overheidsinvesteringen toch vooral op zoek zijn naar budgettaire ruimte, die er uiteindelijk niet is.

Als het zo zou zijn dat een knellende begrotingsdiscipline de economische vooruitgang in de weg staat, dan valt voor minder discipline wat te zeggen. In de werkelijkheid blijkt een groter begrotingstekort evenwel geen voorwaarde te zijn voor het verdienvermogen van de economie. Het verband is eerder negatief dan positief. Zo zou ik liever het voorbeeld van Zwitserland of Singapore volgen dan van Frankrijk. Een succesvol economisch model wordt door heel andere zaken bepaald dan het laten vieren van de begrotingsdiscipline.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Een groter begrotingstekort is geen voorwaarde voor economische vooruitgang verscheen eerst op Wynia's Week.

Staatssecretaris Silvio Erkens van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur wil in Brussel opnieuw steun vragen voor de meer duurzame en energiezuinige pulskorvisserij die in 2019 door de EU in de ban is gedaan, zo bleek op de eerste herfstdag. Hij zoekt medestanders in andere EU-lidstaten voor nieuwe proeven en wil een pilot met een paar schepen doen.

Erkens zegt ‘te hebben geleerd van het verleden’. Dat dank je de koekoek. De Nederlandse visserij is gedurende de afgelopen kwarteeuw voor een aanzienlijk deel gesloopt, en voor diegenen die toch door de mazen (sic) wilden kruipen is een zwaar apparaat van controles en sancties opgetuigd.

Onlangs is in Wynia’s Week nog aandacht aan het thema besteed, en dat was zeker niet de enige keer. Voor de Zuid-Hollandse en Zeeuwse visserij hebben vooral de natuurmaatregelen in de Voordelta een grote sanering in gang gezet. Deze Voordelta is het ondiepe zeegebied voor de kust van beide provincies, ongeveer vanaf de kaap of punt van Walcheren (bij Westkapelle) in het zuiden tot de Maasvlakte in het noorden. Het gebied omvat zo’n 835 vierkante kilometer ondiepe kustwateren, diepere geulen, zandplaten en slikken.

Tweede Maasvlakte

24 maart 2000 is een datum die veel (voormalige) vissers niet licht zullen vergeten. Toen werd de Voordelta een beschermd Natura 2000-gebied wegens het grote belang ervan voor vogels, vissen en zeezoogdieren waaronder zeehonden. Dat ging overigens in enkele fasen (Vogelrichtlijngebied, Natura 2000-Habitatrichtlijngebied). Er werden rustgebieden en periodiek geëvalueerde beheersplannen ingesteld.

In 2013/2014 werd het gebied verkleind wegens de aanleg van de Tweede Maasvlakte. Dit kostte maximaal 2500 hectare en betekende meer ellende voor de visserij, want vereiste een verplichte natuurcompensatie en verdere inperking van de visserijruimte.

Hoewel er binnen de beschermde Voordelta geen windparken staan, is er toch grote invloed van de nabije parken. De verbanning van vissers uit de grote windparken op de verdere Noordzee heeft geleid tot uitwijking naar de Voordelta, dus nog grotere visserijdruk.

Ook in de toekomst is de Voordelta onderdeel van plannen voor de aanleg van onderzeese stroomkabels voor windenergie. Dit zorgt voor mogelijke schade aan vistuig en kan trekroutes en gedrag van platvis en garnalen verstoren.

Minder bodemverstoring

Hoe zit het ook weer met die pulskormethode, waarnaar zelfs onze staatssecretaris nu verlangend terugkijkt? Deze levert een brandstofbesparing op tot vijftig procent. Platvis zoals schol en tong wordt van de bodem opgeschrikt met stroomstootjes, in plaats van met de traditionele kettingen van de boomkormethode: minder bodemverstoring dus. Massaal kozen Nederlandse vissers sinds het eerste decennium van deze eeuw dan ook voor deze methode, die ook beperkter in de garnalenvisserij werd toegepast. Zuid-Hollandse en Zeeuwse kotters investeerden miljoenen.

Het ging allemaal in een rap tempo. In de jaren 2006-2008 stond de Europese Commissie experimenten toe met de pulskormethode. Frankrijk wenste echter de eigen kustvissers te beschermen tegen de Nederlandse, meer geavanceerde vloot. Een intensieve lobby had succes. De pulskortechniek was ineens tóch schadelijk, alle Nederlandse wetenschappelijke argumentatie ten spijt. De EU besloot in 2019 tot een totaalverbod, dat twee jaar nadien met afbouwregelingen voor vissers van kracht werd. David had het opgenomen tegen de Gallische versie van Goliath – en David had verloren.

Motie-Van der Plas

De Nederlandse overheid stond ook na deze zware tegenslag niet bepaald pal voor de eigen vissers, zeker niet waar het de Voordelta betreft. Alle bodemberoerende visserij moest worden verboden in het Bodembeschermingsgebied, ook de ‘lichtere’ variant van de garnalenvisserij. Na protesten van de sector en verzet van de Tweede Kamer – lees: een motie van Caroline van der Plas (BBB) – werd dit verbod in oktober 2023 voorlopig uitgesteld.

Helaas wilde het kabinet-Rutte IV het verbod op bodemberoerende visserij in het kader van de natuurcompensatie toch doorzetten. Minister Christianne van der Wal kwam in februari 2024 met een pakket van ongeveer 27.900 hectare, waarvan circa 17.900 hectare in de Voordelta en circa 10.000 hectare daarbuiten. In deze gebieden zou bodemberoerende visserij worden verboden. Daarnaast waren twee no-takezones van zo’n 3300 hectare voorzien, waar geen visserij kon plaatsvinden.

In 2025 kwam het kabinet-Schoof met een alternatief pakket. In een compensatiegebied van circa 24.000 hectare (waarvan 12.700 hectare in de Voordelta) zou circa 16.500 hectare worden gesloten voor alle bodemberoerende visserij. Na een technische correctie bedroeg de aangewezen no-takezone in de Voordelta ongeveer 3300 hectare; de overige 4200 hectare ligt elders voor de Zuid-Hollandse kust. Het oorspronkelijke compensatieplan uit 2003 ging nog uit van een zeereservaat van ongeveer 31.250 hectare in de Voordelta.

Afname op afname

Omstreeks 2000 telde de Nederlandse kottervisserijvloot nog ongeveer vierhonderd actieve kotters, op 1 januari 2026 was dit aantal bijna gehalveerd tot 208. De komende jaren wordt een afname verwacht tot 175-185 actieve kotters. Diverse beëindigings- en saneringsregelingen moeten de pijn enigszins verzachten. De Zeeuwse kottervloot is sinds 2000 met meer dan 70 procent gekrompen.

De recente noodkreet uit de boerensector dat de traditionele plattelandssamenleving straks een herinnering is, kwam na de drastische krimp van de actieve visserijvloot. Ook hier is de transformatie letterlijk zichtbaar. Niet alleen kotters en (familie)bedrijven verdwenen en verdwijnen, ook lokale toeleveranciers, verwerkende bedrijven, vismijnen, transportbedrijven en dergelijke.

Eén voorbeeld uit vele is de Zeeuws-Vlaamse traditionele vissersplaats Breskens. Tientallen kotters verdwenen, evenals de vismijn (2021). Maar geen nood! In het havengebied wordt De Zaete gerealiseerd, vooral gewijd aan visserijbeleving, met onder meer een vernieuwd Visserijmuseum. De haven is grotendeels getransformeerd tot jachthaven met luxe appartementen.

Ook garnalen- en platvishaven Colijnsplaat (Noord-Beveland), allang belangrijk voor de watersport, zet in op toeristische doorontwikkeling. In het eveneens zwaar getroffen Stellendam (Goeree-Overflakkee) probeert sinds oktober 2025 het Delta Maritime Cluster van ongeveer dertig bedrijven het dramatisch gekeerde tij te overleven met ‘een breed palet aan maritieme bedrijvigheid’.

Big Brother op zee

Vissers willen vissen, het is hun levensonderhoud en levenswijze. Sommigen proberen de steeds uitdijende kluwen van regeltjes te omzeilen. Om dit tegen te gaan is in samenwerking met de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) een ‘geavanceerd digitaal netwerk’ opgetuigd, in combinatie met fysieke patrouilles.

Big Brother is watching you op zee met behulp van verschillende elektronische systemen. Zoals het Vessel Monitoring System (VMS) met een verplicht VMS-baken aan boord, het Automatic Identification System (AIS) en een verplicht E-logboek voor vissers. Verder varen er patrouilleschepen rond, terwijl boven ’s vissers hoofd kustwachtvliegtuigen en drones van Rijkswaterstaat rondscheren (de laatste richten zich vooral op olieverontreiniging).

Waaier van sancties

Wie wordt gepakt, wacht een waaier van sancties: hoge boetes, inbeslagname van vangsten en vistuig, intrekking van de vergunning en/of strafpunten op de licentie. Ook vissers die net over de grenslijn slepen of technische storing aan hun bakens ondervinden, begaan ‘inbreuk’ en kunnen worden bestraft.

De schelpdier- en kustvisserij heeft intussen verschillende clusters van veroordelingen meegemaakt. In mei 2025 zijn bijvoorbeeld zeven Zeeuwse vissers veroordeeld tot taak- en voorwaardelijke gevangenisstraffen. Op dat moment stond de teller op twaalf veroordelingen voor handel in ‘zwarte vis’ op de vismijn in Vlissingen. In februari berichtte politie.nl dat een strafrechtelijk onderzoek naar Vlissingse feiten had geleid tot forse geldboetes en taakstraffen aan rederijen en handelaren; ook moesten twee kotters worden ontmanteld.

Diepe crisis

Niks mis met wetshandhaving en pogingen om de Noordzee een beetje gezond te houden. Er is echter sprake van een diepe visserijcrisis, die in belangrijke mate is veroorzaakt door maatregelen van de overheid.

Uit naam van een deels kwestieuze duurzaamheidsagenda lijkt men gevangen in een economisch nefaste tunnelvisie. Alles in naam van hooggestemde idealen, terwijl tegelijkertijd braaf moest worden geknield voor het platte economische opportunisme van Frankrijk in EU-verband. Dat stinkt naar rotte vis, ook al probeert de staatssecretaris het raam nu weer op een kiertje te zetten met zijn pulskorpilot.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Kotters weg, familiebedrijven weg, infrastructuur weg: wie stopt de sloop van de Nederlandse visserij? verscheen eerst op Wynia's Week.

Het coalitieakkoord van het nieuwe linkse college van Amsterdam valt slecht uit voor de toekomst van de stad. In plaats van meer overnachtende kwaliteitstoeristen – die weinig hinder, maar wél omzet opleveren – leidt het beleid juist tot meer overlast van dronkaards en drugsgebruikers.

Het akkoord van Pro en D66 is een ratjetoe aan maatregelen, maar in het kort komt het erop neer dat de toeristenbelasting de hoogste van Europa wordt, dat het aantal parkeerplaatsen met tienduizend wordt beperkt, dat door de hogere hotelkosten minder verblijfstoeristen naar de stad zullen komen en dat door de beperking van aanmeerplaatsen voor zee- en riviercruises de veel bestedende cruisetoerist veel minder vaak zal komen.

Dat geldt ook voor de zakelijke bezoekers, want organisatoren van congressen en beurzen kiezen steeds vaker voor andere steden dan Amsterdam. Onze hoofdstad gaat er qua kwaliteit van de bezoekers dus op achteruit, zodat de ‘ramsj-bezoekers’ steeds meer de overhand krijgen.

‘Ramsj-toerisme’

Verblijfstoeristen schrikken zich rot van de steeds maar stijgende hotelprijzen. Op een gegeven moment verliest Amsterdam het van andere steden in Europa, omdat deze betaalbaarder zijn. En veel toeristen die tóch Amsterdam willen zien en hier willen verblijven, zullen voor hotels buiten de stad kiezen. Dus plekken waar de toeristenbelasting slechts een fractie bedraagt van die in Amsterdam.

En waar leidt dit toe? Het ‘ramsj-toerisme’, neemt toe, in ieder geval in relatieve zin. Dat betreft vaak jeugd, die alleen komt voor drugs, drank en ander wild vertier. Een hotelkamer is vaak niet eens nodig. In de zomer overnacht men wel in het Vondelpark of anders neemt men om 7.00 uur ‘s ochtends de eerste vlucht terug naar het Verenigd Koninkrijk. En juist dit soort toerisme levert Amsterdam weinig op, behalve een bak aan ellende die de leefbaarheid negatief beïnvloedt.

Het beleid gaat onder meer ten koste van hotelovernachtingen, zodat hotelexploitanten in de knel komen. Als gasten in de nabije toekomst 41 procent aan belastingen moeten gaan betalen (21 procent btw en naar 20 procent oplopende toeristenbelasting), hakt dat er fors in. Bij een hotelkamer van 200 euro gaat dan 40 euro naar Amsterdam en 42 euro naar de rijksoverheid.

Ook wordt de horeca geschaad, of beter: de betere restaurants en etablissementen verliezen klandizie, terwijl coffeeshops en ‘zuipketen’ terrein gaan winnen.

Winkels gaan kapot. Iets preciezer: de betere winkels verliezen klanten en de toeristenmeuk-verkopende onzinwinkels varen er wel bij.

En de bewoners en de bedrijven? Die zullen moeten leven in een steeds viezer wordende stad, die ook nog wordt geteisterd door een invasie van crackverslaafden. Die worden met fluwelen handschoenen aangepakt, wat juist een precedent schept. Ik heb het dan nog niet eens gehad over de steeds slechtere autobereikbaarheid, de torenhoge parkeertarieven en de bezuinigingen op het openbaar vervoer.

Groeiende overlast

Ziehier in een notendop de hoofdstedelijke problematiek. In het streven om Amsterdam nog mooier, schoner, inclusiever en diverser te maken, is – zonder enige kennis van de economie – de stad wederom fors aan het verslonzen.

In 1993 betrok ik mijn kantoor aan de Herengracht, als bijna-buurman van de burgemeester. De periode – in de jaren tachtig – dat de gracht een tippelzone was, lag toen achter ons. Vanaf de jaren negentig zag ik de stad mooier, beschaafder en schoner worden. Toeristen vroegen me altijd om de weg (Google was er nog niet) en ik stond hen welwillend te woord.

Maar vijftien jaar geleden begon de drukte fors toe te nemen. En zag ik vooral de overlast groeien tot aan mijn eigen voordeur, waar klanten van een coffeeshop voor veel problemen zorgen en zwervers in het portiek hun behoefte doen. Ik schreef er in 2018 al over in Het Parool, samen met collega Jaap Broer. Ook toen was onze basisboodschap helder: richt je op de kwaliteitstoerist en rem de ‘ramsj-toerist’ af. Maar helaas gebeurt het tegenovergestelde.

Laffercurve

Ieder gemeenteraadslid, iedere wethouder en iedere ambtenaar zouden zich moeten scholen in de basisbeginselen van de economie. Zij zouden dan kennis kunnen nemen van de zogenaamde Laffercurve. Bij relatief lage tarieven nemen de inkomsten toe wanneer belastingen worden verhoogd. Maar op een gegeven moment worden de tarieven zo hoog, dat de belastinginkomsten dalen, want dan gaan de consumenten ergens anders kopen.

Zo gaan in Amsterdam de parkeerinkomsten omlaag in plaats van omhoog. Automobilisten laten Amsterdam inmiddels links liggen, omdat de tarieven zo hoog zijn én omdat inmiddels in vrijwel de hele stad sprake is van betaald parkeren. Hetzelfde zal gebeuren met de belastinginkomsten van hotels: die zullen dalen, als gevolg van het verhogen van de toeristenbelasting.

In de zucht om steeds meer belastingkomsten te genereren (om zo de gaten in de begroting te dichten) krijgt de gemeente dan juist steeds mínder geld binnen. En zo zal de stad weer verloederen en verarmen. We willen toch niet de ellende van de jaren zestig, zeventig en tachtig terug, toen Amsterdam op veel plekken een no-go zone was?

Het wordt tijd dat er eens wat gezond verstand de gemeenteraad en het college van B en W binnensijpelt. Anders wordt alles wat Amsterdam de afgelopen decennia aan goeds heeft bereikt weer tenietgedaan.

*Sociaal geograaf Hans van Tellingen is directeur van Strabo bv, dat zich bezighoudt met onderzoek en advies op het gebied van retail, vastgoed, hotels, toerisme en verkeersbewegingen. Hij is auteur van onder meer ‘Waarom stenen winkels winnen’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Minder kwaliteitstoeristen en nóg meer alcoholisten en junks: dat is kennelijk wat het Amsterdamse stadsbestuur wil verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Koop nu. Betaal later. Wat kan er eigenlijk misgaan?!’ Met die woorden nodigde De Nederlandsche Bank onlangs op Instagram uit voor een avond over jongeren en achteraf betalen, over een betaalwereld waarin betalen steeds minder zichtbaar wordt.

Het is een terechte zorg. Schulden veroorzaken stil en hardnekkig leed; ze bepalen levens van mensen en gezinnen, jarenlang. Vraag het de schuldhulpverlening: die waarschuwde de Tweede Kamer deze zomer voor ‘een nieuwe generatie met problematische schulden’, jongeren voor wie lenen gewoon is geworden. Dat de toezichthouder hen hiertegen wil wapenen, verdient een welgemeend compliment.

Terwijl u betaalt, leent de staat bij

Maar de post roept ook een vraag op. Eén schuld hebben we namelijk allemaal al: geen Klarna-saldo, geen hypotheek, maar één die we samen dragen. Hoe groot is die eigenlijk? Laten we uit nieuwsgierigheid gaan rekenen.

De Nederlandse overheidsschuld bedroeg eind 2025 524 miljard euro. Het CBS telde begin 2025 8,4 miljoen huishoudens. Dat is ruim 62.000 euro per huishouden. De rente kost dit jaar 10,7 miljard euro: per huishouden ruim honderd euro per maand. Alleen rente, geen cent aflossing. En terwijl u betaalt, leent de staat bij: vorig jaar kwam er per huishouden bijna vierduizend euro bij, en dit jaar is opnieuw een tekort begroot.

Ruim honderd euro per maand: een vaste last van formaat. Bedenk maar wat die honderd euro in uw huishouden betekent. Toch heeft u er nooit een factuur van gezien. Geen herinnering, geen aanmaning, geen jaaroverzicht. Betaald wordt hij wel, met geld dat de staat int of bijleent; en wat wordt bijgeleend, schuift door naar later. En u krijgt er niets nieuws voor: rente betaalt voor wat al is uitgegeven: de aankopen liggen in het verleden, de betaling loopt door. Het tekort overtreft zelfs de rentelast: de rente op het achteraf betalen wordt per saldo zelf ook achteraf betaald. Hoe zou een schuldhulpverlener naar zo’n dossier kijken?

Van de grote schuld krijg je nooit bericht

Terug naar de avond van DNB en haar doelgroep: jongeren en achteraf betalen. Voor de achttienjarige die privé wil lenen, geldt een heel bouwwerk: limieten, kredietwaardigheidstoetsen, BKR-registratie, betaaltermijnen, incassoregels, en voor achteraf betalen worden die regels nu verder aangescherpt. Terecht: wie leent, moet weten wat hij aangaat.

Maar tegenover diezelfde achttienjarige staat, omgerekend, ook 29.000 euro overheidsschuld. Zonder toets, zonder registratie, zonder handtekening, en opzeggen kan niet. Twee schulden, één persoon: voor de kleine wordt hij gewaarschuwd, van de grote krijgt hij nooit bericht. Het patroon is hetzelfde, klein en groot: nu kopen, later betalen — de rekening niet hier maar daar, niet nu maar straks.

Wie uitzoekt hoe die grote schuld zo goedkoop kon groeien, stuit op iets opmerkelijks. Er bestaat een natuurlijke rem op lenen: hoe zwaarder de schuld weegt, hoe hoger doorgaans de rente. Voor de burger is die rem voelbaar. Voor staten werd hij jarenlang gedempt: het Eurosysteem, De Nederlandsche Bank incluis, kocht op grote schaal staatsobligaties op en drukte aantoonbaar de rente. De rem stond uit.

De instantie die jongeren komt uitleggen dat makkelijk lenen gevaarlijk is, hielp een tijd mogelijk maken waarin staten soms geld toe kregen op hun leningen. Inmiddels doet de rem het weer: omdat de schuld per saldo groeide, herfinanciert de staat zijn oude, goedkope schuld tegen de nieuwe, hogere prijs; de rekening loopt nog jaren op. Dat schrijft Financiën er zelf bij.

Steek je niet in de schulden, dat doet de staat al

Betalen wordt steeds minder zichtbaar, waarschuwt DNB, en dat klopt: wie de betaling niet ziet, voelt de schuld niet. Maar wat als niet de betaling, maar de schuld zélf uit het zicht verdwijnt? De onzichtbaarste betaling van Nederland is ruim honderd euro per maand, per huishouden, zonder handtekening, zonder opzegmogelijkheid.

De schuldhulpverlening bracht de kleine schulden deze zomer tot in de Tweede Kamer; hopelijk reist de grote ooit mee. Internationaal is onze schuld laag. Laten we vooral leren dat zo te houden. Zo’n avond kan één les meegeven aan de kleinste lener, over de grootste: steek je niet in de schulden — dat doet de staat al voor je.

*Peter de Pater is oprichter van TheNextBigCycle (thenextbigcycle.world), een educatief initiatief voor systeemanalyse van de samenleving: één lens, samengesteld uit economie, vergelijkende politicologie, publiekrecht en organisatiesociologie. Hij werkt als transformatieleider en systeemarchitect in het bedrijfsleven.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Uw huishouden betaalt ruim honderd euro rente per maand – en u heeft er nooit een factuur van gezien verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Europese Hof van de EU heeft op 26 februari gekozen voor een aanpassing in het juridisch natuurbeleid met de hoop op een bredere acceptatie. Hier zijn drie verruimde regels:

1. De eis dat steeds voor honderd procent bewezen moet worden dat elk risico op verslechtering van de natuur valt uit te sluiten is geschrapt.
2. Als een vogelsoort zich ergens minder vestigt mag compensatie komen wanneer die vogel meer talrijk broedt in een ander natuurgebied waarin hetzelfde type natuur ook voorkomt.
3. Bij vogelbescherming gaat het om de populatie, niet om een enkel specimen.

Bizarre eis

Goed dat het Hof de onmogelijke eis heeft geschrapt van sluitend bewijs dat elk risico voor de natuur wordt vermeden. Zoals de advocaat-generaal bij het Hof, prof Juliene Kokott, kort en krachtig aanvoerde: dat kan niet zijn wat Europa echt wil, want dan zouden we ook huiskatten moeten verbieden omdat niet valt uit te sluiten dat een kat wel eens een vogel vangt. Zie ook artikel 53 van het Hof.

Daarmee vervalt de juridische basis voor veel van de gehate brief van minister Jaimi van Essen. Hij schrijft: ‘Een totaalpakket aan generieke en gebiedsgerichte maatregelen moet ervoor zorgen dat ten minste (dreigende) verslechtering van Natura 2000-gebieden kan worden uitgesloten.’ Dat woord ‘moet’ is sinds 26 februari geen Europese eis meer, maar een zelfstandige keuze van onze minister. De eis is bizar en die passen we in het dagelijks leven nergens anders toe.

Ook de landsadvocaat blijft hangen in het verleden. Hij schrijft: ‘De passende beoordeling dient volledige, precieze en definitieve constateringen en conclusies te bevatten die elke redelijke wetenschappelijke twijfel over de gevolgen van een plan of project, voor de betrokken Natura 2000-gebieden kunnen wegnemen.’ Fout sinds 26 februari. Pijnlijk is dat de ambtenaren van Van Essen een oud advies van de landsadvocaat hebben gebruikt bij de gehate brief en daarop de datum hebben weggelakt. In dit nu ongedateerde advies verwijst Pels Rijcken alleen naar uitspraken van het Europese Hof uit 2016 en 2018, maar niet naar de uitspraak van 26 februari 2026 die duidelijk een andere koers inslaat.

Over punt 2 (Als de vogels lijken weg te blijven uit één natuurtype in één natuurgebied kan elders compensatie worden gevonden) zegt het Hof: ‘[Er is] geen sprake van het opzettelijk storen wanneer maatregelen het mogelijk maken om elke wezenlijke invloed te voorkomen die in strijd is met de doelstellingen van deze richtlijn, namelijk de populatie van alle natuurlijk in het wild levende vogelsoorten op het Europese grondgebied van de lidstaten op een bevredigend niveau te houden of te brengen, waarbij met name rekening wordt gehouden met de ecologische, wetenschappelijke en culturele eisen, alsook met economische en recreatieve eisen.’

Vogels mogen zelf kiezen

De advocaat-generaal kan het korter zeggen: ‘Bij het beoordelen van die vraag kunnen lidstaten rekening houden met de effecten van maatregelen om de habitats van de betreffende soort op een andere locatie te verbeteren.’ Dat mocht al eerder in artikel 6:4 van de Habitatrichtlijn maar was verboden in artikel 6:3. Een grote opluchting dat het Hof hier nu die ruimte schept en daarbij ook economische en recreatieve eisen benadrukt.

Net zoals wij niet ieder jaar verplicht zijn om de zomer op dezelfde plek door te brengen, mogen ook de vogels nu zelf kiezen waar ze naartoe vliegen om geteld te worden.

Populaties, niet exemplaren

Over punt 3. schrijft het Europese Hof: ‘Artikel 5 van de vogelrichtlijn verbiedt dus storingen die van wezenlijke invloed zijn op het als bevredigend geachte niveau van de populaties van in het wild levende vogelsoorten, en niet op exemplaren van deze soorten.’

Met die uitspraak was het dus niet nodig geweest om het trucker-festival in Noord-Holland vanwege één broedende uil te verbieden.

Milieuambtenaren reageren niet op uitnodiging

Een paar weken later kwam de Europese Commissie als follow-up met een uitnodiging om mee te denken over de uitwerking van dit nieuwe juridische kader en suggesties in te dienen voor vogels en natuur. Het doel van deze ‘stresstest’ is ‘om de concurrentiekracht van de EU te vergroten terwijl economische, sociale en milieudoelen worden beschermd’.

En hoe nemen de milieuambtenaren hun verantwoordelijkheid om Nederland hierbij aan te sluiten? Antwoord: hoor niets, zie niets, zeg niets. De Nederlandse ambtenaren weigeren mee te denken over een ‘beter evenwicht tussen economische, sociale en milieudoelen’. Evenmin erkennen zij de noodzaak voor urgente bijscholing van henzelf, van de rechters en van iedereen die over milieubeleid gaat.

Intussen zetten de extreme milieulobby’s zich nog een keer schrap. Harm Dotinga, de jurist van Vogelbescherming, auteur van Vogels en de wet dat nu naar de ramsj kan, schrijft met drie juristen uit Tilburg een keihard pamflet: ‘De stresstest is gebaseerd op de verkeerde aanname dat de richtlijnen voor vogels en Natura2000 de economie hinderen. Dit argument is ongegrond. Er is geen volledig verbod op economische activiteiten: alleen die activiteiten die de natuur kunnen aantasten.’ Mooi geruststellend, dat ‘geen volledig verbod’. Maar geen moment reflectie waarom zo veel boeren, bedrijven en burgers een bedreiging voelen bij dat ‘kunnen aantasten’. En dat zijn docenten die onze bestuurskundigen opleiden. Geen empathie.

Wachten op landsadvocaat

Nu is het wachten tot de landsadvocaat met een nieuw advies komt dat rekening houdt met 26 februari. Dan kan Van Essen het nog een keer proberen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Europees Hof kiest voor ruimer natuurbeleid – Minister Jaimi van Essen weigert hierin mee te gaan verscheen eerst op Wynia's Week.

In het Centraal Economisch Plan (CEP 2026) dat het CPB begin maart publiceerde werd de economische groei geraamd op 1,4% dit jaar en 1,1% in 2027. Nu denkt het CPB dat het 1,4% en 1,2% zal zijn, voor beide jaren samen dus een fractie hoger.

Hasekamp was ook heel tevreden met hoe de economische groei is samengesteld. Tijdens de persbriefing merkte hij op dat de groei een brede basis heeft. Daarmee bedoelde hij dat de diverse bestedingscategorieën allemaal een redelijke bijdrage leveren. Ondanks dat de inflatie hoger uitvalt dan in maart werd verwacht – en de koopkracht daardoor een stuk lager – nemen de consumptieve bestedingen dit jaar toe. De overheidsconsumptie groeit dit jaar een fractie harder dan het CPB in maart voorzag, terwijl ook de investeringen en de export dit jaar toenemen.

Als je langs de kant van de bestedingen naar de economie kijkt, heeft Hasekamp helemaal gelijk: alleszins redelijke groei met een brede basis. Je kunt echter ook langs de kant van de productie kijken en dan is het beeld minder evenwichtig. De cijfers die het CBS vorige week publiceerde over de productie van de industrie trokken mijn aandacht.

Laat ik op voorhand zeggen dat we deze cijfers met voorzichtigheid moeten bekijken. Hoe accuraat die zijn, hangt af van de informatie die bedrijven verstrekken aan het CBS. Niet alle bedrijven nemen de rapportages aan het CBS even serieus en sommige bedrijven zijn terughoudend omdat ze misschien ‘herkend’ kunnen worden in de per bedrijfstak gespecificeerde totalen. De cijfers worden bovendien vaak herzien, soms ingrijpend.

Dat gezegd hebbende, het gaat de laatste maanden opmerkelijk goed met onze industrie. In juni lag het volume van de productie 4,6% hoger dan een jaar eerder en de gemiddelde groei in het tweede kwartaal ten opzichte van een jaar eerder bedroeg zelfs 5,7%. In het eerste kwartaal was dat nog slechts 0,6%. In de loop van de eerste helft van het jaar is de productie dus sterk toegenomen.

Achter deze mooie cijfers gaat een nogal onevenwichtige verdeling tussen sectoren schuil, zoals de onderstaande tabel duidelijk maakt. De cijfers komen van een staafdiagram dat het CBS elke maand in de toelichting opneemt. Daarbij wordt opgemerkt dat de acht sectoren die in de tabel worden onderscheiden bijna 80% van de totale Nederlandse industrie uitmaken. Helaas verschaft het CBS geen verdere cijfers over de gewichten van de diverse sectoren.

Bron: CBS

Ik schrok ervan. Het is een momentopname, maar in juni krompen zeven van de acht grootste industriële sectoren ten opzichte van juni vorig jaar. Dat de productie van de industrie in totaliteit desondanks sterk groeide (4,6%) was volledig, of beter gezegd meer dan volledig te danken aan de machinebouw. Rara welk bedrijf, of welke bedrijven binnen deze sector de kar trekken?

In de volgende grafiek heb ik de productie-indices afgebeeld van de machinebouw en de chemie. Vanaf 2014 ontwikkelt de productie in de chemie zich drie jaar lang min of meer parallel aan de machinebouw. Maar dan zet de machinebouw een ongekende (interval) spurt in. Momenteel is de productie meer dan het drievoudige van begin 2014. Dat impliceert een gemiddelde groei van ruim 10% per jaar. In de grafiek is te zien dat de productie in de chemie de laatste jaren is gedaald. Ten opzichte van het hoogtepunt een paar jaar geleden is het verlies liefst zo’n 30%. Dat deze forse daling niet direct evident is in de grafiek komt door de nog veel spectaculairdere groei van de machinebouw.

Bron: CBS

Tijdens de persbriefing van het CPB vroeg ik Hasekamp of zijn opmerking dat de groei van onze economie zo’n mooie brede basis heeft niet wat misplaatst is gelet op de ontwikkelingen in de industrie. Hij zei van niet. De industrie maakt immers maar zo’n 10% van onze economie uit en het hele land hangt niet van ASML af (ik parafraseer), zei hij.

Ik plaats daar een kanttekening bij. Reken even met mij mee op de achterkant van een sigarendoos. Het zit er dik in dat de productie in de industrie dit jaar gemiddeld zo’n 5% hoger zal liggen dan vorig jaar. Aangezien de verwerkende industrie zo’n 10% van onze economie uitmaakt, levert dat dus circa 0,5%-punt economische groei op, een derde van de door het CPB voorziene economische groei dit jaar. Daarmee is de groeibijdrage van de industrie dus drie keer zo hoog als wat je zou mogen verwachten als de basis van de groei volledig evenwichtig zou zijn over de diverse sectoren.

Zoals hierboven toegelicht suggereren de CBS-cijfers over juni dat de volledige, of eigenlijk zelfs meer dan de volledige toename van de industriële productie op het conto van de machinebouw mag worden geschreven. Het kan niet anders dan dat ASML, samen met een beperkt aantal andere – overigens wat betreft toegevoegde waarde veel kleinere – bedrijven daarin een voortrekkersrol speelt. Het is wellicht een beetje kort door de bocht en ik doe ongetwijfeld allerlei bedrijven tekort, maar het lijkt erop dat ASML zo ongeveer verantwoordelijk is voor een derde van onze economische groei dit jaar. Noem dat maar ‘evenwichtig’. En dan kijk ik alleen nog maar naar de fysieke productie. Het kan niet anders dan dat zo’n bedrijf ook een groot beroep doet op bedrijven uit de dienstensector die daardoor eveneens kunnen bestaan en groeien.

Laat ik een aantal conclusies trekken.

• ASML (plus enkele andere bedrijven in de machinebouw) levert een onevenredig grote bijdrage aan onze economische groei. We mogen dus heel blij zijn met de Veldhovenaren.
• Dat wij een bedrijf als ASML binnen onze landsgrenzen hebben is geen toeval. Het komt, net zoals enkele sectorgenoten, voort uit het voormalige Philips Natlab. Tegenwoordig proberen we een industriebeleid te ontwikkelen op basis van het Draghi-rapport en het Wennink-rapport. Echter, het Philips Natlab en ASML hebben hun prestaties zonder dat industriebeleid geleverd. Het is verstandig eens goed naar de succesfactoren te kijken. Het zou me niet verbazen als blijkt dat de overheid al een belangrijke bijdrage kan leveren door zo min mogelijk in de weg te lopen.
• Dat we zo sterk afhankelijk zijn van één bedrijf, of tenminste één subsector impliceert ook een kwetsbaarheid. Als de bedrijvigheid in de chip-sector stevig terug zou vallen, zet dat een rem op onze economische groei.
• Buiten de machinebouw kenmerkt onze industrie zich vooral door krimp. Ik vind dat ronduit zorgwekkend. Nog zorgwekkender is dat niemand in Den Haag zich er zorgen over lijkt te maken.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Zorgwekkend dat onze economie zo sterk afhankelijk is van ASML verscheen eerst op Wynia's Week.

De merknamen van deze twee bedrijven kent u wel, maar hun éigen bedrijfsnamen zijn minder bekend. Het hoofdkantoor van de fietsenfabrikant, een kleine multinational, staat in Heerenveen. Zijn naam kennen alleen beleggers. Accell. Afgelopen week kreeg Accell uitstel van betaling. Afgelopen dinsdag volgde faillissement. De vraag is: valt er nog iets te redden in een doorstart of dooft het licht?

De ander heet AkzoNobel. De aandeelhouders gaven groen licht voor een fusie met zijn Amerikaanse concurrent Axalta. De naam Akzo verdwijnt. Van de twee hoofdkantoren zal het Nederlandse op termijn ook verdwijnen, leert de ervaring. 

Wederopbouw

Beide zijn, ieder op eigen wijze, onlosmakelijk verbonden met Nederlandse tradities. Want wat is Nederlandser dan fietsen? Akzo was, toen ook nog met chemie en zout en zonder Nobel, een van de bedrijven aan de basis van de naoorlogse industriële wederopbouw. Als AkzoNobel zat het concern in de overnamehausse tussen 1995 en 2000 toen Nederlandse bedrijven gretig buitenlandse ondernemingen kochten.

Eerst het Accell-debacle. Dat ging razendsnel. In 2022 betaalden enkele doorgaans gisse investeringsmaatschappijen 1,56 miljard euro voor Accell. Nu dreigt een faillissementsveiling. Voor tweeduizend werknemers, van wie de meeste in het buitenland werken, resteert onzekerheid.

Wat ging er mis? Accell was een winnaar in de coronapandemie, toen Jan en alleman op de (elektrische) fiets stapte. De fietsenfabrikanten zagen een groeiwonder en overspoelden de markt met nieuwe modellen. Maar toen doofde de pandemie en gingen mensen hun geld aan andere dingen besteden. Verder kostte falend kwaliteitsbeheer bij dochterbedrijf Babboe (bakfietsen) veel geld.

Vervang in bovenstaande alinea pandemie door ChatGPT en fietsen door AI en datacentra en u ziet dat overspannen verwachtingen en investeringen niet zijn voorbehouden aan producenten van tweewielers.

Gouden jaren

Fietsen zijn verweven met de Nederlandse cultuur, Akzo is verweven met de naoorlogse industriële groei. De naam Akzo is de samentrekking van de Algemene Kunstzijde Industrie (AKU) en Koninklijke Zout Organon. Zij fuseerden in 1969, achteraf gezien het gouden decennium van de Nederlandse industrie. De producten van de twee fusiepartners, zoals vezels, plastics en de anticonceptiepil, kun je kenmerkend noemen voor de naoorlogse jaren: groeiende welvaart, volledige werkgelegenheid en seksuele vrijheid.

Akzo was de kleinste van de vier toen klassieke multinationals op de Amsterdamse beurs. De andere drie waren de Nederlands-Britse Koninklijke Olie/Shell, Unilever (voeding en zeep) en Philips. Net als Philips had Akzo zijn wortels bij uitstek in Nederland. Ze hadden fabrieken en vestigingen in het hele land.

Kwaad op Den Uyl

In de linkse jaren zeventig was Akzo onverzettelijk. In 1975 schreef de top onder leiding van Guup Krayenhoff een kwaaie open brief aan minister-president Joop den Uyl (PvdA) die vond dat Akzo met de internationale vakbeweging moest onderhandelen over de sanering van dochterbedrijf Enka Glanzstoff. En dat de vakbeweging controle over de investeringen moest krijgen. Akzo vond dat bespottelijk. ‘U bederft het (ondernemers)klimaat.’

De diepe weerzin was een voorbode van een brief, een jaar later, van negen topmanagers aan het kabinet-Den Uyl. Krayenhoff was een van de vanzelfsprekende ondertekenaars. ‘De negen’ kraakten het regeringsbeleid en deden een oproep voor herstel van het vestigingsklimaat voor bedrijven.

De parallel met de huidige situatie dringt zich op, al schrijven industriëlen geen open brieven meer. Ze vragen liever om steun vanwege de hoge stroomtarieven en investeringen in vergroening.

Kopen, kopen, kopen

De opvolgers van Krayenhoff bij Akzo waren wat gepolijster, maar nog geworteld in de sociaaleconomische consensus. Aarnout Loudon leidde eind 1993 de overname van het Zweedse Nobel Industries, die Akzo zijn verlengde naam gaf en versterking in verf en chemie. Opvolger Kees van Lede, oud-voorzitter van werkgeversvereniging VNO, kocht in 1998 nog een groot Engels verfbedrijf.

Het was in die jaren dat topmanagers van Nederlandse multinationals de wereld overvlogen om bedrijven te kopen. Ahold, ING, ABN Amro, Aegon, Numico, Getronics, KPN, TNT, DSM en Unilever. Veel van de overnames bleken niet houdbaar. Te veel schulden gemaakt. De bankencrisis. Te veel verschillende activiteiten onder één dak. Na de groei kwamen de kater en de krimp.

De zoveelste

Ook daarvan is AkzoNobel is een voorbeeld. Organon (van de pil) werd verkocht. De zoutwinning en de speciaalchemie zijn afgestoten. Het hoofdkantoor verdween uit Arnhem en kwam in Amsterdam. Nederlandse topmanagers maakten plaats voor buitenlandse, ook zo’n trend van de laatste vijftien jaar. De krimp en de keuze voor verf en coatings maakten AkzoNobel kwetsbaar voor overnames. Op papier is deze combinatie met Axalta een fusie, praktisch gesproken nemen de Amerikanen Akzo over.

Het wordt het zoveelste vertrek van het hoofdkantoor van een multinational. Eerder gingen Shell, Unilever, Relx, DSM, straks ook Aegon. Nederland slaat het gade. Gelaten.

Accell in limbo, Akzo exit. Wie hoofdkantoren verliest wordt een land vol buitenlandse filialen, speelbal van elders genomen beslissingen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Accell en Akzo: wéér staan twee karakteristieke multinationals op punt van verdwijnen. Nederland kijkt gelaten toe verscheen eerst op Wynia's Week.

De mythe van de strenge scheidsrechter

In het publieke debat staat De Nederlandsche Bank bekend als de ultieme, oersaaie en onpartijdige scheidsrechter. Volgens de Bankwet 1998 en de Pensioenwet is haar officiële, wettelijke taak glashelder: zorgen dat ons financiële stelsel solide blijft (prudentieel toezicht), en de belangen beschermen van de Nederlandse spaarder en gepensioneerde. Lekker veilig, oer-Hollands en betrouwbaar, dachten we.  

De realiteit achter de deuren van de ivoren toren aan het Frederiksplein in Amsterdam is helaas een stuk minder romantisch. Onze toezichthouders zijn zo diep verweven met het bankentoezicht van de Europese Centrale Bank (ECB) – waar DNB voor grote banken simpelweg de directe instructies uit Frankfurt moet uitvoeren – dat ze in een flinke spagaat is beland. In plaats van onafhankelijk te focussen op het financieel systeem en onze portemonnee, lijkt DNB steeds vaker de rol van gids voor de politieke dromen van de Europese Unie te spelen. Ze kijkt met een soort macro-economische tunnelvisie naar de wereld, waarbij de échte risico’s voor de Nederlandse burger gemakshalve naar de achtergrond verdwijnen. Omdat die niet meer automatisch met elkaar verbonden zijn. De politieke agenda is leidend bij de ECB en de ECB is leidend bij de DNB. 

Wanneer de politieke druk uit Brussel of vanuit de ECB toeneemt, ontstaat er bij onze toezichthouders een opmerkelijke reflex: ze krijgen plotseling last van een selectief geheugen en vergeten kritische risicoanalyses te maken. Grote, ingrijpende plannen worden vervolgens met veel technisch jargon verpakt als ‘noodzakelijke updates’. Zo worden het Europees Parlement en de Tweede Kamer op het verkeerde been gezet.

Eigenlijk moet DNB risico’s juist opsporen en minimaliseren. Maar als een Europees politiek paradepaardje — zoals de macht over de financiële markten naar de Eurozone trekken — botst met het directe belang voor onze pensioenpotten, kiest DNB opvallend vaak voor Europese loyaliteit. Die helaas vaker wel dan niet haaks staat op de economische stabiliteit in Nederland. De onafhankelijke waakhond is veranderd in een politieke schoothond.

Voorbeelden uit de schaduw van het toezicht

Dat dit geen abstracte theorie is, blijkt uit een paar praktijkvoorbeelden waarbij de logica compleet zoek was:

Het EMIR 3.0-debacle: De mislukte Duitse kaping van de swapmarkt

Het meest recente voorbeeld leest als een financiële thriller: EMIR 3.0 (de Europese regels voor de handel in ingewikkelde rentecontracten, oftewel renteswaps). Na de Brexit wilden Parijs en Frankfurt de dominantie van de Londense beurs breken. Het plannetje? Verplicht alle Europese marktpartijen, inclusief onze pensioenfondsen, om minstens 15% van hun handel te verhuizen naar actieve rekeningen in de EU, zoals Eurex in Frankfurt.

DNB vond het allemaal prima, en knikte achter de schermen braaf ja. Een risicoanalyse naar de vraag of Frankfurt zo’n enorme markt bij een crisis wel aankon? Welnee, niet nodig. Terwijl Frankfurt de diepte en ervaring van Londen mist. Als onze fondsen daar verplicht hadden moeten handelen tijdens een marktcrash, waren de transactiekosten geëxplodeerd.

Angstaanjagend stil

Gelukkig werd dit feestje verstoord. Niet door de ‘brede blik van het Europees Parlement’, maar door het gerichte graafwerk van een klein clubje Europarlementariërs: Poolse rapporteur Danuta Hübner, shadow-rapporteur Erik Poulsen en ondergetekende.

Terwijl het Duitse Eurex agressief lobbyde en Frankrijk en Portugal vurig vochten voor deze gedwongen Europese ‘winkelnering’, wisten wij deze roekeloze marktverstoring in de bloedstollende trialogen van februari 2024 definitief te torpederen. De verplichte quota gingen de prullenbak in. Was dit plan wél doorgegaan, dan had die politieke koppigheid de Nederlandse gepensioneerde tientallen euro’s per maand aan misgelopen rendement gekost.

Toen DNB naderhand werd gevraagd waarom ze ons nooit voor dit miljardenrisico had gewaarschuwd, bleef het aan de andere kant van de lijn angstaanjagend stil.

We zien ditzelfde gebrek aan scherpte bij de slecht renderende Nederlandse pensioenfondsen. Terwijl buitenlandse fondsen de afgelopen tijd vrolijk meeliftten op bloeiende wereldwijde beurzen, stonden de Nederlandse fondsen volgens recente OESO-cijfers (2025) in de min.

In 2025 noteerden de Nederlandse pensioenfondsen als enige in de club van 38 OESO-landen een negatief rendement: -2,8 pct. Het gemiddelde rendement van de fondsen in de overige 37 landen was positief: +11,7 pct. Hoe kan dat?

Dat zat/zit in het toezicht: DNB heeft een nogal discutabele obsessie met de papieren dekkingsgraad. Zolang dat rekenkundige nummertje op papier door een stijgende rente leuk oogt, vindt DNB alles best. Maar ze verwaarloost haar wettelijke taak om toe te zien op de échte beleggingsrisico’s voor de gepensioneerden.

DNB stimuleerde pensioenfondsen om groen te beleggen

Sterker nog, DNB gebruikt risicomanagement nu als politieke achterdeur om groen beleggen te stimuleren. Via strenge ‘klimaatgidsen’ verplicht DNB pensioenfondsen om klimaat- en milieurisico’s in te prijzen. Beleggingen in de traditionele energiesector worden in de risicomodellen van DNB zó zwaar belast met administratieve regeldruk, dat fondsen (zoals het ABP, ons grootste pensioenfonds) zich gedwongen voelen om deze winstgevende sectoren halsoverkop te dumpen. Het resultaat? Miljarden aan beurswinst verdampte onder het mom van ‘milieurisicospreiding’.

DNB feestte omdat de groene modellen kloppen, terwijl pensioenpotten worden uitgekleed. Zo zag het ABP in 2022 bijna 100 miljard euro in rook opgaan omdat het ‘groen’ ging. Onder de ogen en met instemming van bestuurder Paul Rosenmöller, die ‘duurzaam beleggen’ boven het belang van pensioengerechtigden stelde.

De pensioentransitie: Eerst springen, dan kijken

We zien het ook bij de huidige mega-operatie: de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel (Wtp). DNB jaagt de hele sector tegelijkertijd door een gigantische IT-verhuizing om alle gegevens om te zetten naar individuele potjes. De bureaucratische deadlines zijn heilig. Maar een fatsoenlijk onderzoek naar de vraag of de softwareleveranciers deze miljardenstroom wel foutloos kunnen verwerken? Dat bleef veel te lang liggen. 

Pas toen de nieuwe Europese DORA-wetgeving (Digital Operational Resilience Act) om de hoek kwam kijken, werd pijnlijk duidelijk dat veel pensioenuitvoerders de risico’s van hun IT-uitbestedingsketens vooraf nauwelijks in kaart hadden gebracht. Waakhond DNB in Amsterdam eiste haast, maar vergat te controleren of de digitale fundering wel cyberveilig was. De papieren deadline in de beleidskamers bleek opnieuw belangrijker dan de operationele veiligheid op de werkvloer.

De Savings and Investment Union

De nieuwste blinde vlek van de toezichthouder tekent zich nu af rond de plannen voor de Savings and Investment Union (de spaar- en investeringsunie), een vervolg op de bankenunie. De EU wil dolgraag zo’n 10 tot 20 biljoen euro aan ‘slapend’ Europees spaargeld van de veilige bankrekeningen plukken en richting de risicovolle kapitaalmarkt jagen. Het achterliggende politieke doel is kraakhelder: ze wil op deze manier kapitaal voor groene investeringen, de digitale transitie en de Europese defensie bij elkaar brengen, zónder dat de overheidsuitgaven en nationale schulden die daarmee gepaard gaan exploderen.

In de ivoren torens van Brussel klinkt dat fantastisch: als al dat private geld in de markt wordt gepompt, hoeft de overheid niet extra te lenen en daalt de rente op staatsleningen fors. Dat is natuurlijk geweldig nieuws voor landen met torenhoge, bijna ondraaglijke schulden, zoals Frankrijk. Maar vanuit Amsterdam zwijgt men in alle talen over de gigantische risico’s die daaraan verbonden zijn voor de Nederlandse consument en het midden- en kleinbedrijf (MKB). 

Blije krekels op het Frederiksplein

Onze Nederlandse banken gebruiken dat stabiele spaargeld namelijk om onze hypotheken mee te financieren. Als de EU met aantrekkelijke belastingvoordelen of subsidies ons spaargeld weg wringt naar de kapitaalmarkt, droogt die goedkope financieringsbron op. Banken moeten hun geld dan duurder lenen op de internationale markt.

Het gevolg? De hypotheekrentes schieten omhoog, wat een enorme klap is voor huizenkopers én voor het MKB, de motor van onze economie. Zo’n kunstmatige rentestijging kan de huizenprijzen laten kelderen en ons rechtstreeks terugwerpen naar de donkere dagen van 2013, toen de woningmarkt volledig op slot zat. Maar vanuit het kantoor aan het Frederiksplein hoor je alleen blije krekels.

In de VS geldt ‘eerst testen, dan invoeren’. In de EU niet.

Het chronische gebrek aan vooraf testen legt een fundamentele weeffout in de Europese wetgevingscultuur bloot. In de Verenigde Staten is het sinds de Securities Act uit 1933 wettelijk verplicht dat élke ingrijpende verandering in het financiële systeem vooraf aan een loodzware, onafhankelijke risicotoets wordt onderworpen. Eerst zien, dan geloven. In de Europese Unie kennen we die harde verplichting niet. Grote veranderingen worden gedreven door politiek opportunisme en de drang naar centralisatie. Daarbij dekt de toezichthouder de risico’s voor de burger eerder toe dan dat hij ze blootlegt.

Een prachtig open gebouw, maar een gesloten beleidsfort

Als we de balans opmaken, is de conclusie pijnlijk: de feitelijke agenda en het gedrag van DNB staan steeds vaker haaks op haar wettelijke basistaken.

Het is een wrange paradox. Wie dezer dagen over het Frederiksplein loopt ziet dat het hoofdkantoor van DNB prachtig en duurzaam is verbouwd. Het is opengegooid voor het publiek en de interactieve tentoonstellingen zijn voor iedereen toegankelijk – absoluut een aanrader. Maar hoewel het fysieke gebouw glanst van openheid en laagdrempeligheid, is het daadwerkelijke handelen en het beleid van de bank helaas minder transparant en minder toegankelijk dan ooit. Achter de publieksvriendelijke glazen gevel schuilt een gesloten bureaucratisch fort. 

Wanneer een toezichthouder cruciale marktrisico’s verzwijgt om een Europees politiek project te beschermen, wanneer zij toestaat dat pensioenfondsen miljarden aan rendement mislopen zolang de dekkingsgraad-modellen maar groen uitslaan of wanneer zij zwijgt over plannen die onze nationale hypotheekmarkt kunnen ontwrichten, dan faalt zij in haar kerntaak.

Ruggengraat vereist

Het beschermen van onze financiële toekomst vereist een toezichthouder met ruggengraat. Een waakhond die onafhankelijk durft te zijn, en de marktrealiteit resoluut boven de politieke wensen van Frankfurt en Brussel stelt. Als we die onafhankelijkheid verliezen, betalen wij uiteindelijk met z’n allen de rekening.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De Nederlandsche Bank is veranderd van een onafhankelijke waakhond in een politieke schoothond verscheen eerst op Wynia's Week.

Het meten van het volume van de wereldhandel valt niet mee. Het CPB slaat er maandelijks een heroïsche slag naar. Daarbij zijn de rekenmeesters afhankelijk van nationale bronnen uit de hele wereld. Die zijn met de nodige onzekerheden omgeven, dus de cijfers vormen bepaald geen op de millimeter nauwkeurige meting. Maar een redelijk betrouwbaar beeld geven ze waarschijnlijk wel en wereldwijd respecteren economen de CPB-cijfers.

In april voorspelde het IMF nog ongeveer een halvering van de groei van de wereldhandel ten opzichte van de groei in 2025. De CPB-cijfers laten echter juist een versnelling zien. In de eerste vijf maanden van 2026 was het volume van de wereldhandel volgens het CPB 5,3% hoger dan in dezelfde periode vorig jaar. In heel 2025 groeide de wereldhandel nog met 4,3%.

Bron: CPB

Je zou denken dat de vlag dan uit gaat en dat economen zich aan kritische zelfreflectie onderwerpen door zich af te vragen hoe het komt dat ze er (tot dusver) zo spectaculair naast zitten. Niets van dat alles. Met een ogenschijnlijk forse dosis tegenzin passen economen hun voorspellingen aan nu de cijfers een heel ander beeld schetsen dan zij eerder voorspelden.

Het IMF, bijvoorbeeld, heeft de raming voor de wereldhandelsgroei dit jaar in juli met 0,7% verhoogd. Met hun meest recente raming voorziet het IMF evenwel nog altijd een lagere groei dit jaar dan vorig jaar. Doordat de eerste vijf maanden van het jaar juist een hogere groei hebben opgeleverd, impliceert de nieuwste IMF-raming een vrij dramatische – en mijns inziens uiterst onwaarschijnlijke – terugval van de wereldhandel in de rest van het jaar.

Eigenlijk is zo’n aanpassing van de groeiprojectie die het IMF in juli doorvoerde niet veel meer dan het verwerken van realisaties over voorbije maanden. Het is dus meer achterom kijken dan vooruit kijken. In zekere zin ontkent het IMF de cijfers over de eerste vijf maanden van het jaar. Men houdt immers feitelijk vast aan de eerdere visie dat de wereldhandelsgroei dit jaar zal vertragen.

Zo komt de meest evidente vraag bij dit soort instellingen niet eens op tafel, of tenminste niet in het openbaar: hoe kan het dat de groei van de wereldhandel niet terugvalt maar juist versnelt? Laat ik dan maar proberen een antwoord te bedenken.

Ten eerste kan het natuurlijk zijn dat de groei van de wereldhandel in de tweede helft van het jaar alsnog behoorlijk terugvalt. Immers, tijdens de pandemie hebben ondernemers ervaren wat er kan gebeuren als de logistiek in de wereld danig wordt verstoord. Toen kregen ze te maken met ernstige tekorten aan grond- en hulpstoffen en halffabricaten. Om een herhaling van die ellende voor te zijn, hebben ze in de eerste maanden na het uitbreken van de gevechtshandelingen in Iran wellicht uit voorzorg zo veel mogelijk voorraden opgebouwd. Dat heeft de internationale handel in de eerste maanden na het uitbreken van de oorlog ongetwijfeld een tijdelijke impuls gegeven. Maar dat kan mijns inziens niet het hele verhaal zijn.

Een andere verklaring die vaak wordt genoemd, ook door het IMF uiteraard, is dat de explosieve toename van de mondiale investeringen in kunstmatige intelligentie de internationale handel een sterke impuls heeft gegeven. Het lijkt mij evident dat dat het geval is. Wat mij dan niet duidelijk is, is waarom zulke investeringen in de tweede helft van het jaar zodanig zouden terugvallen dat de nogal zuinige groeiraming van het IMF voor de wereldhandelsgroei alsnog uit kan komen. Zouden ze bij het IMF niet luisteren naar wat bedrijven bij de presentatie van hun kwartaalcijfers zeggen over de voorgenomen investeringen in AI?

De wereldhandel kan wel wat hebben

Een derde verklaring voor de onverwacht sterke groei van de wereldhandel is dat de mondiale economie veel veerkrachtiger is dan doorgaans wordt aangenomen. De laatste jaren is vaak betoogd dat de complexe en lange, internationaal verweven toeleverings- en productieketens ons kwetsbaar maken. Het is een reden om meer nadruk te leggen op strategische autonomie.

Vorig jaar viel al op dat de importheffingen van Trump een minder negatieve invloed hadden op de wereldhandel dan verwacht. Mijn conclusie was toen dat die complexe, internationaal verweven productieketens ondernemers dwingen heel alert en flexibel te zijn. Dit jaar zien we dat de wereldhandelsgroei wederom meevalt ondanks een nieuwe schok.

In het volgende plaatje gebruik ik de cijfers die het CPB voor de internationale handel van verschillende regio’s publiceert. De sluiting van de Straat van Hormuz heeft de totale export van de regio ‘Midden-Oosten en Afrika’ vanaf maart een forse knauw gegeven. Aangezien het grootste deel van de olie en het gas die normaal gesproken door de Straat van Hormuz wordt vervoerd naar Azië gaat en daar een belangrijk deel van de totale import uitmaakt, zou je verwachten dat de sluiting van de Straat van Hormuz zich in Azië vertaalt in een vermindering van de importvolumes. Maar dat is helemaal niet het geval.

Mogelijk geeft de handel in AI-gerelateerde zaken – in die landen zowel aan de import- als de exportkant – meer dan voldoende tegenwicht. Daarnaast zijn de hier weergegeven landen er kennelijk in geslaagd hun olie en gas van elders te betrekken en mogelijk ook meer kolen te importeren.

Bron: CPB

Ik zou zeggen dat de verrassend sterke groei van de wereldhandel dit jaar en trouwens ook vorig jaar een heel positief economisch signaal is. Dat signaal vraagt om een doorwrochte uitleg en duiding. In de economische beschouwingen kom ik die niet of nauwelijks tegen. Het wordt opgemerkt als een positieve verrassing zonder dat commentaar wordt geleverd op de vraag wat het over de economie zegt. Ben ik nou zo slim of zijn andere economen zo dom?

Dan rest nog wel de vraag of wij in Europa en in het bijzonder in Nederland ook meedoen in die sterker dan verwachte groei van de wereldhandel. Het antwoord daarop is ja en nee. Ja, omdat we in Nederland gezegend zijn met een aantal bedrijven die in de AI-revolutie een prominente rol spelen. En nee, omdat het laatste plaatje laat zien dat de internationale handel van de eurozone als geheel juist geen structurele groei laat zien, laat staan een versnelling van die groei. Dit staat in schril contrast met wat de cijfers met betrekking tot bijvoorbeeld de VS laten zien. Ook deze constatering vraagt om interpretatie en reflectie. Helaas zijn die evenmin ergens te vinden

Bron: Eigen berekeningen op basis van cijfers van het CPB

Econoom Han de Jong chrijft iedere twee weken voor Wynia’s Week over economie, beleggen en overheidsbeleid. Hij was eerder hoofdeconoom van ABN Amro. Han de Jong is een van de vele tientallen auteurs die Wynia’s Week tot een onmisbaar, ongebonden en onafhankelijk digitaal magazine maken. De donateurs maken dat mogelijk. Doet u al mee? Hartelijk dank!

Het bericht Opmerkelijk: hoe komt het dat de wereldeconomie zo snel groeit, en dat ondanks ‘Hormuz’? verscheen eerst op Wynia's Week.