In de afgelopen drie jaar heeft met name de Raad van State niets nagelaten om de Europese Habitatrichtlijn en de Nederlandse stikstofwetgeving te interpreteren op een manier die boeren en de economie maximaal dwars zit en een maximaal zware collectieve straf oplegt aan de hele maatschappij. En dat louter omdat de Raad van State vindt dat Nederland nog niet genoeg stikstof gereduceerd heeft (circa min 70 procent in de afgelopen dertig jaar, en de landbouw nogmaals min 19 procent sinds 2019).

Het ridicule, onwetenschappelijke ‘vogelpoepje’ (grens voor vergunningsverlening van 0,005 mol); hun irrationele afwijzing van de Bouw- en Sloopvrijstelling; de groteske eis van ‘additionaliteit’ waardoor zelfs projecten die de stikstofuitstoot structureel verminderen geen vergunning krijgen – de gekken hebben het gekkenhuis overgenomen, en de politiek staat erbij en kijkt ernaar.

TikTok-momentje

Maar omdat u als lezer niet zo veel aan zo’n tirade heeft, vroeg ik Wouter de Heij om zijn mening over het nieuwe stikstofplan van het kabinet Jetten. De Heij heeft samen met zeven wetenschappers van onder andere de Universiteit Wageningen het rapport De Nederlandse stikstofcrisis. Van verwarring naar verbinding geschreven, een handleiding om het land uit de stikstoffuik te leiden.

In het plan dat landbouwminister Jaimi van Essen vrijdag naar de Tweede Kamer stuurde, wordt dit rapport herhaaldelijk genoemd, en De Heij en collega’s mochten 2 april bij de minister op de thee komen. De Heij: ‘Dat was meer een TikTok-momentje. Er zou een datum voor een vervolgafspraak gemaakt worden, maar we wachten nog steeds.’

Niettemin wil De Heij eerst benoemen wat hem wel aan Van Essens plan bevalt: de KDW (Kritische Depositiewaarde, de maximaal toegelaten hoeveelheid stikstof die vanuit de lucht op een Natura2000-gebied mag neerdalen) wordt deels uit de wet gehaald. Nu staat in die wet dat in 2030 de stikstofdepositie in 50 procent van de Natura2000-gebieden al onder de KDW moet zitten, en 74 procent in 2035. Dat was in 2025 de inzet van een door Greenpeace gewonnen rechtszaak. Die harde deadlines wil Van Essen dus schrappen. Ondertussen blijft de KDW nog net zo hard knellen bij alle berekeningen met het computermodel Aerius in verband met de vergunningsverlening aan boeren en bedrijven.

De Heij: ‘Van Essen is aan het draaien, richting de kant die Femke Wiersma (zijn voorganger in het kabinet Schoof) ook op wilde, maar die draai gaat niet hard genoeg.’

Bruine poep en groene poep

In plaats van die KDW-eis komen nu reductiepercentages voor de stikstofemissie door de landbouw (en industrie en vervoer, maar die zijn in dit plan weinig meer dan een voetnoot). De hele landbouw moet minstens 45 procent emissie gereduceerd hebben in 2035, maar voor boerenbedrijven in 500 of 1000 meter brede zones rond een stuk of honderd Natura-2000 gebieden komt daar nog 20 procent reductie bovenop. Dat betekent dat in die zones hoogstens nog akkerbouw en extensieve veeteelt mogelijk zijn.

Duizenden veehouders zullen dus moeten opkrassen of stoppen met hun bedrijf. De hoofdmoot van de 20 miljard euro die het kabinet tot 2035 reserveert voor dit plan, 8 miljard euro, gaat naar boeren die het in die zones niet meer zien zitten en bereid zijn zich te laten uitkopen.

Veelzeggend is dat Van Essen zeer strenge regels oplegt aan bedrijven in die zones, maar die regels meteen weer oprekt voor ‘biologische landbouw’. Zo mogen ‘gewone’ veehouders hun mestoverschot maximaal 25 kilometer transporteren voor gebruik elders. Het plan geeft geen enkele onderbouwing voor die grens van 25 kilometer, maar het zal wel iets te maken hebben met de mantra dat landbouw ‘grondgebonden’ en ‘lokaal’ moet zijn. Dat is een stokpaardje van Laura Bromet van PRO, die daarover moties indiende en waar Van Essens plan expliciet aan tegemoet wil komen. Maar die 25 kilometer grens gaat niet gelden voor mest van ‘biologische’ bedrijven. De Heij, schaterlachend: ‘Voor PRO is er bruine poep en groene poep, en voor groene poep gelden andere regels, maar het is ook gewoon poep.’

Het plan schermt ook met de mogelijkheid dat ‘biologische’ bedrijven zich in die zones niet aan deze zeer strenge stikstof-emissienormen hoeven te houden, op grond van vage overwegingen dat die bedrijven in andere opzichten zo goed voor de natuur en de biodiversiteit zijn.

‘Met dit pakket’, aldus Van Essen in zijn brief aan de Kamer, ‘komt er weer ruimte voor vergunningverlening. Het is de sleutel voor wat al zo lang op slot zit’. Dit is een gewaagde claim. Om aan de strenge emissie-eisen te voldoen, moeten veehouders ingrijpende en dure technische aanpassingen doen aan hun stallen en mestbehandeling. De kosten zijn niet eens het grootste probleem, omdat het kabinet daar geld voor beschikbaar stelt. Maar een boer die een nieuwe stal wil bouwen, heeft daarvoor een nieuwe vergunning nodig, dat mag niet op de vergunning voor de oude stal.

Regelfetisjisme

Zelfs als de nieuwe vergunning veel minder stikstofuitstoot vergunt dan de oude, zal de Raad van State die aanvraag afwijzen, omdat niet aan ‘additionaliteit’ voldaan is. Deze ‘additionaliteit’ is het voorlopige hoogtepunt in het absurde regelfetisjisme van de Raad van State. Op grond van een zeer discutabele interpretatie van de Europese Habitat-richtlijn, redeneren deze rechters dat als een oude vergunning voor een x-aantal kilo stikstof vervalt, deze winst geheel ten goede moet komen aan het ontlasten van de stikstofdepositie op Natura-2000 gebieden zolang de KDW’s daar nog overschreden worden.

De nieuwe stal wordt door hen vervolgens met instant geheugenverlies bekeken: de nieuwe vergunning vraagt toestemming voor een y-aantal kilo’s stikstof (NB: y is veel kleiner dan x), en dat resulteert in meer stikstofdepositie op naburige Natura2000-gebieden dan de beruchte grens van 0,005 mol, dus wijst de Raad van State de aanvraag af. De Heij: ’Iedereen die er een beetje verstand van heeft, trekt zich de haren uit de kop bij zulke uitspraken van de Raad van State.’

Deze juridische realiteit maakt het zeer twijfelachtig, of de landbouw door technische en organisatorische innovatie die algemene reductie van 45 procent in 2035 gaat halen. En dan heeft Van Essens plan als stok achter de deur dat alle boerenbedrijven gekort worden op het aantal dieren dat ze mogen houden. Dan kan zelfs al gaan spelen in 2030, als er tussentijdse doelen gehaald moeten zijn.

De Heij: ‘Het is alsof je tegen iemand met een persoonlijk record van 10,5 seconden zegt: jij moet de honderd meter binnen 12 seconden lopen, maar ik ga aan je been hangen, en als je dat niet haalt gaat je kop eraf.’

De Heij bespeurt in het plan ook gewoon bestuurlijke en politieke onwil om echt iets te veranderen. Neem de beruchte en gehate 0,005 mol (0,07 gram) als ondergrens voor het verlenen van een nieuwe vergunning in gebieden waar de KDW overschreden wordt. Van Essen zegt dat er ‘uiterlijk eind 2027’ een nieuwe ondergrens, waarschijnlijk van 1 mol, komt. Waarom niet nu, na al het voorwerk dat Wiersma op precies dit punt al gedaan heeft? Waarom weer anderhalf jaar uitstel?

PAS-melders

Idem met het generaal pardon voor PAS-melders dat op 1 maart 2025, volgens een motie die een Kamermeerderheid haalde, had moeten worden afgekondigd (de PAS-melders zijn duizenden boeren die buiten hun schuld met terugwerkende kracht ‘illegaal’ werden door een uitspraak van de Raad van State in 2019). Wiersma kreeg er geen meerderheid voor in het kabinet Schoof – vooral door sabotage van de VVD – dus het gebeurde niet, en ook Van Essen wil er zijn vingers niet aan branden. Terwijl zo’n generaal pardon niets – ook geen 0,005 mol – aan extra stikstofdepositie veroorzaakt, want die PAS-melders zijn al zeven jaar hun bedrijf aan het voortzetten en hun uitstoot is gewoon verwerkt in alle modellen.

Ook leunt het plan voor een belangrijk deel op wensdenken over een groter aandeel ‘biologische’ landbouw dan we nu in Nederland hebben (4,8 procent van de totale landbouwoppervlakte). Dat moet het nieuwe verdienmodel voor de geëxtensiveerde landbouw worden. Zo zouden supermarkten meer biologische producten moeten aanbieden (het aanbod nam in 2025 nog af) en moet ‘de markt’ een meerprijs gaan betalen voor biologische producten (waarvan de productiekosten hoger zijn).

Communistisch idee

We zien hier weer het in wezen communistische idee opduiken dat als de markt niet doet wat volgens de overheid het beste is, burgers en bedrijven gedwongen moeten worden om te doen wat de overheid wil. Hoe gaat de overheid dat bereiken, in een Nederland dat deel uitmaakt van een open, Europese markt waar andere landen vrijelijk hun goedkopere producten kunnen aanbieden?

Van Essen fietste afgelopen vrijdag zijn stikstofplan erin met een gelikt pr-filmpje vol optimistische slogans in de geest van zijn grote roerganger Jetten. Het plan zou ‘de vergunningverlening lostrekken’, ‘boeren weer perspectief bieden’, en Nederland weer in beweging brengen ‘na zeven jaar stilstand’. Het zijn allemaal claims van het type ‘we bouwen tien nieuwe steden’.

Arnout Jaspers is wetenschapsjournalist, columnist van Wynia’s Week en schrijver van de bestseller ‘De Stikstoffuik’. Zijn boek is overal te koop, zoals HIER. 

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Illusies over de plannen van Van Essen zijn nergens voor nodig: duizenden veehouders zullen moeten opkrassen of stoppen met hun bedrijf verscheen eerst op Wynia's Week.

Greenpeace bedoelt het anders en denkt bij vlees aan uitstoot van CO2 en methaan. Giften aan Greenpeace gaan naar harde acties tegen de vleessector. Ik herinner me nog dat Caroline van der Plas (BBB) met tranen in de ogen vertelde dat zij wel iedere week hoorde van een boer die het niet meer aankon en tragisch koos voor suïcide. Nu dreigen de acties van Greenpeace tegen koeien, varkens en schapen nog veel meer leed te veroorzaken, niet alleen bij wanhopige boeren, maar waarschijnlijk ook door duizenden extra gevallen van Alzheimer.

Een op de vijf Nederlanders heeft het APOE3/4-gen geërfd van onze vleesetende voorouders. Dat gen blijkt bepalend voor hun risico op Alzheimer en de kans dat ze daaraan overlijden is veel groter dan voor de gemiddelde burger. Van de Nederlandse slachtoffers van Alzheimer heeft 70 procent een van die twee genen. Al die mensen blijken volgens een zorgvuldige Zweedse studie van Jakob Norgren en co-auteurs hun risico op Alzheimer gelukkig tot gemiddeld te kunnen verminderen door royaal vlees te eten.

Verwrongen en onbetrouwbaar

De biologische verklaring is nog niet vastgesteld. Waarom precies hebben de hersenen dierlijk eiwit nodig? En is het ook gezond om plantaardig te eten en de B- en E-vitamines via supplementen in te nemen? Maar de dreiging voor de 20 procent Nederlanders met het APOE3/4-gen is reëel. De Zweedse onderzoekers hebben de uitkomsten voor Alzheimer gecorrigeerd voor beroepsgroep, overgewicht en hoge bloeddruk. Daarom is hun studie overtuigender dan veel andere publicaties over mogelijk verband tussen dieet en dementie. Het ‘voorzorgsprincipe’ betekent daarom dat dragers van APOE3/4 er goed aan doen door royaal vlees te eten.

Toch sluiten minister Sophie Hermans van Volksgezondheid (VVD) en haar ambtenaren zich hartelijk aan bij Greenpeace. Zij hopen dat wij ons vleesgebruik (alle vlees behalve kip) terugbrengen tot een zesde deel van vroeger. Niet vanwege nieuwe dieetkunde, maar omdat minder koeien, varkens, schapen en geiten helpen in de richting van minder CO2 en methaan. Zo wordt advies over gezond eten verwrongen en onbetrouwbaar.

Mijn vriend dr. Taco Bottema, Wageninger en jarenlang een leidinggevende figuur bij de United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (ESCAP), spant zich ook in voor minder CO2 en methaan, maar heel anders dan Greenpeace. Hij is na zijn carrière bij de VN als landbouwspecialist gaan wonen in Bogor bij Jakarta en stuurt mij elke paar weken een enthousiaste brief over wat valt te bereiken met nieuwe research naar duurzame landbouw en ook naar verbetering van het water langs de kusten van de 17.000 eilanden van Indonesië.

Hier is mijn simpele vergelijking tussen wat mogelijk is op Java en de Nederlandse aanbevelingen van Greenpeace. Met twee of soms zelfs drie oogsten van rijst per jaar stoot Indonesië nu ongeveer 110 megaton CO2 en methaan uit. Nederlandse koeien, varkens en schapen zijn voor consumptie in eigen land goed voor nog geen 3 megaton CO2, methaan en lachgas (vooral varkens lachen heel wat af in de schuur!).

Als wij die vleesconsumptie terugbrengen tot een zesde deel besparen we daarmee dus in Nederland 2,5 megaton aan broeikasgassen. Maar eenzelfde besparing is al bereikt wanneer de Indonesische rijstbouw 2 of 3 procent minder broeikasgas uitstoot. Dr. Bottema weet zeker dat zelfs een veel grotere besparing realistisch is. Dat is in de lijn van ‘Technologies and perspectives for achieving carbon neutrality’, een groot overzichtsartikel van vijftig researchers uit de hele wereld die schrijven: ‘Intermitterende Irrigatie kan de productie van methaan aanzienlijk verminderen en tegelijk de oxidatie van methaan verhogen en is daarom belangrijk om de methaanuitstoot van rijstvelden te beperken.’

CO2 en methaan maken de planeet warmer en dat is een serieuze zaak. Maar Greenpeace en de ambtenaren in Den Haag kiezen voor harde maatregelen die onze economie zwakker maken. Dat is fout, want de catastrofe dat het ijs van Groenland smelt en dat de zeespiegel stijgt is niet de enige ramp de wereld kan treffen. Denk aan een nieuwe covid-epidemie. Of een Noord-Koreaanse atoombom op Seoul (slechts 55 kilometer van de grens met Noord-Korea zodat zo’n bom niet tijdig kan worden onderschept). Of een Chinese blokkade van Taiwan. Of een koffer met radioactief materiaal in Wall Street.

Dubbel fout beleid

Bij elke catastrofe hopen we dat zoveel mogelijk mensen in een land leven met een gezonde economie en vertrouwen in de overheid die dan snel zware beslissingen moet nemen.

Dit beleid jegens de boeren is daarom dubbel fout: een overheid die vertrouwen verliest én zorgt voor minder gezond voedsel uit eigen land. Zwitserland en Finland zijn betere voorbeelden van landen die hun eigen landbouw helpen voor zelfvoorziening in oorlogstijd.

Nederland wordt minder leuk en armer onder druk van Greenpeace. De zorgen over toekomstige risico’s met de zeespiegel door CO2 en methaan zijn terecht, maar het afgedwongen beleid is te vaak verkeerd, onbetrouwbaar en slecht voor de economie. Volgende week nog een keer over ‘netto nul’.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De campagne tegen koeien, varkens en schapen is dom klimaatbeleid en kan ons bij oorlogsdreiging duur komen te staan verscheen eerst op Wynia's Week.

Geesje Rotgers doet al decennia onderzoek naar het natuur- en milieubeleid, zowel door overheden als door veelal gesubsidieerde NGO’s, invloedrijke grondbeheerders als Staatsbosbeheer, provinciale ‘landschappen’, Natuurmonumenten en andere lobby’s. Centraal in dat vaak volstrekt ondoorzichtige beleid zijn de toegepaste rekenmodellen – gemeten wordt er zelden – die fungeren als een black box. Rotgers: ‘Zo’n model is ondoorgrondelijk, dat geldt ook voor wat er ingaat en wat er uitkomt. Het fungeert als een loterij.’

’40 procent van Nederland voor de natuur’

Rotgers constateert dat het invloedrijke netwerk van overheden en lobby’s er op uit is om een groot deel van het dichtbevolkte Nederland, wellicht 40 procent van de grond, te bestemmen voor natuur- of natuurgerelateerde bestemmingen. Dat is nog meer dan de 30 procent waarvan elders in de Europese Unie sprake is. Dergelijke gebieden worden met name aan de landbouw – maar ook aan de rest van de economie en bijvoorbeeld aan de woningbouw – onttrokken.

Veelal komen vrijgekomen hectares vervolgens in handen van grote ‘terreinbeheerders’ als Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en de provinciale landschappen, die nu samen al ruim 500.000 hectare van Nederland in handen hebben, maar dus ook eigenbelang hebben bij hun lobby om de greep op het land verder te vergroten. Het huidige grondbezit van deze ‘terreinbeheerders’ is al ongeveer één achtste van het land en aldus ongeveer gelijk aan de oppervlakte van de grootste provincie, Gelderland. De greep op de Nederlandse grond zou, als de opzet slaagt, dus nog enkele malen worden vergroot.

Geesje Rotgers werkte geruime tijd voor de periodieken van de inmiddels geprivatiseerde uitgeverij van de Wageningse landbouwuniversiteit, maar heeft zich gaandeweg verzelfstandigd en opereert nu vanuit een netwerk van onderzoekers met de naam Agrifacts. Ze benadrukt de onafhankelijkheid van haarzelf en van haar collega-onderzoekers.

Dat Rotgers en haar collega’s ook niet altijd met feiten komen die de landbouwsector bevallen mag blijken uit het feit dat zij aan het licht bracht dat de stikstofuitstoot van de veesector niet meetbaar terugliep na innovaties die juist beoogden de stikstof te reduceren. De landbouwlobby wijst graag op stikstofwinst door technische ingrepen.

Feiten worden weggestopt in stikstofland

Het werd Rotgers en haar collega’s door de boerensector niet in dank afgenomen dat ze ruchtbaarheid gaf aan onmeetbare winst van stikstofinnovaties. Opmerkelijk genoeg maakt Johan Vollenbroek, de activist die reeksen rechtszaken voert op basis van de stikstofwetgeving, soms juist gebruik van wat Rotgers boven water heeft gehaald. ‘Wij gaan uit van de feiten,’ zegt Rotgers zelf. En dus meldde ze dat al die luchtwassers op de stallen, stikstofreducerende vloeren en de zodeninjecties geen meetbaar effect hadden gesorteerd op de luchtkwaliteit. Na 25 jaar aan maatregelen werd nog steeds geen afname van de landbouwstikstof in de lucht gemeten.

Feiten, die zijn in stikstofland soms schaars en vaak moeilijk boven water te halen. Rotgers schetst een beeld van schimmige netwerken, onderzoeken die selectief worden verdonkeremaand of stiekem aangepast, vragen aan Staatsbosbeheer die merkwaardig genoeg worden beantwoord door een provincie, processen waarbij Johan Vollenbroek tegen betaling overstapt van bezwaarmakers naar overheden en Nederlandse rapportages voor Brussel die in Nederland worden achtergehouden, maar in Brussel wel verkrijgbaar zijn.

Anders dan vaak beweerd kun je volgens Geesje Rotgers ook niet zeggen dat ‘Brussel’ altijd zoveel strenger is dan wat Nederland zou willen, integendeel. De afgelopen jaren keken verder best groene leden van de Europese Commissie juist op van de verregaande, maar nogal stiekeme voortvarendheid waarmee Nederlandse overheden – met een grote rol voor de provincies – het Nederlandse landelijk gebied een louter groene bestemming wensten te geven. ‘Het gaat Brussel juist veel te ver om het hele platteland op de schop te nemen.’

Het valt Rotgers op dat het ‘beheer’ door grote natuurgrondbeheerders vaak helemaal niet leidt tot de ‘biodiversiteit’ die op papier als doel fungeert – maar die ‘resultaten’ worden zelden gepubliceerd. Tegelijkertijd wordt er zowel door deze groene grootgrondbezitters – veelal betaald door belastinggeld en loterijen – samen met overheden een permanente campagne gevoerd waarin de indruk wordt gewekt dat de natuur (en sinds kort ook de waterkwaliteit) ernstig aan het verslechteren is.

Al die onheilstijdingen maken – net als het aanhoudende waarschuwen voor de schade door stikstof – deel uit van de modes operandi van het hierboven geschetste netwerk, door Arnout Jaspers eerder wel betiteld als ‘de ecolobby’. Rotgers laat niet na op te merken dat het voortdurende natuuralarm nogal contrasteert met de vele miljarden die er de afgelopen decennia al in het verbeteren van de natuur zijn gestoken.

Dat Nederland het enige land ter wereld is dat ooit een ‘stikstofminister’ (VVD-ster Christianne van der Wal) had en een stikstofcrisis die door de premier (Rutte) als de grootste van zijn carrière werd getypeerd gaat in het relaas van Rotgers terug tot de jaren ’80 van de vorige eeuw. Nadat de door zwaveluitstoot veroorzaakte zure regen door technische maatregelen al snel was bestreden begonnen in Nederland de NGO’s en de natuurbeheerders onafgebroken op de stikstoftrom te slaan als oorzaak van alles wat er niet zou deugen aan de natuur.

Het stikstofalarm wordt dus al veertig jaar gaande gehouden. Diverse bewindslieden lijken aan de leiband van de lobby te lopen. Zo vroeg Christianne van der Wal aan de Wageningse universiteit hoeveel hectares er extra onttrokken moesten worden om ‘de natuurdoelen’ te halen. Het bleek 700.000 hectare te zijn – een derde van het hele Nederlandse landbouwareaal. Dat paste naadloos in de bovengenoemde agenda om 40 procent van Nederland tot natuurgebied te gaan bestempelen.

Jetten hervat het peperdure stikstofbeleid van Rutte

Nadat de Rutte-kabinetten tot 2035 tientallen miljarden uittrokken voor het uitkopen van boeren met het doel zo tot stikstofreductie te komen, koos het kabinet-Schoof (en met name BBB-landbouwminister Femke Wiersma) ervoor om de Nederlandse stikstofregels – enig in hun soort – te versoepelen.

Geesje Rotgers constateert dat het kabinet-Jetten feitelijk het miljarden kostende beleid van de kabinetten-Rutte (en met name van VVD-stikstofminister Christianne van der Wal) weer gaat hervatten. In het spoor van Femke Wiersma had men kunnen besluiten de regels te versoepelen (waardoor Nederland overigens nog steeds het strengste stikstofland van Europa zou zijn), maar om onnaspeurlijke redenen gebeurt dat niet. ‘We hebben de afgelopen jaren gezien dat de politiek dat niet wil,’ constateert Geesje Rotgers. ‘We houden zo onze stikstofcrisis in stand.’

De ecolobby schoof aan bij de kabinetsformatie

Opvallend genoeg kwamen alle vertegenwoordigers van de invloedrijke ‘ecolobby’ de afgelopen maanden ook steeds opdraven bij de formatie van het kabinet-Jetten. En de nieuwe stikstofstaatssecretaris, dat is een jonge wethouder van D66 – de partij die de afgelopen jaren als geen andere ijverde voor het halveren van de veestapel om ‘de stikstofdoelen’ te halen. Staatssecretaris Jaimi van Essen mag er in tien jaar twintig miljard euro aan spenderen.

Kun je zo zeggen dat de met de ecolobby verstrengelde overheden koste wat kost vasthouden aan de strenge stikstofnormen en de zogenaamde stikstofcrisis die daardoor is ontstaan nodig hebben als hefboom om greep te krijgen en te houden op het grondgebruik in Nederland? Geesje Rotgers: ‘Ik denk het wel. Dat is precies wat ik zie. Daarom wil men geen oplossing.’

Wynia’s Weekvolgt de omstreden stikstofcrisis al vijf jaar op de voet, met soms baanbrekende publicaties. Steunt u deze onafhankelijke journalistiek? Graag! Doneren kan HIER. Hartelijk dank!

Het bericht De ecolobby hervat met het kabinet-Jetten de stikstofcampagne om Nederland in haar greep te krijgen verscheen eerst op Wynia's Week.

Ik verbaasde me dat zoveel van mijn vakbroeders die zienswijze enthousiast onderschreven en ook in de media uitdroegen. Beslissingen over hoe productieketens in elkaar zitten worden door bedrijven genomen op basis van prijsprikkels. Die ketens zijn complex aangezien dat de meeste welvaart oplevert. Economen die destijds pleitten voor verkorting en versimpeling van productieketens, en daarmee in principe voor een vermindering van de internationale handel, hadden erbij moeten uitleggen hoe dat zou kunnen worden bewerkstelligd en dat daaraan het prijskaartje van een lagere welvaart hangt.

Strategische autonomie kost welvaart

Dezelfde economen veroordeelden vorig jaar de importheffingen van Donald Trump in de scherpst mogelijke bewoordingen. Dat mag natuurlijk, maar is het niet inconsequent om tijdens de pandemie feitelijk te pleiten voor het verminderen van de internationale handel en een paar jaar later maatregelen te veroordelen die daarop zijn gericht?

De laatste jaren is het pleiten voor ‘strategische autonomie’ in zwang gekomen. We moeten voor essentiële zaken niet afhankelijk zijn van anderen. Deze gedachte klinkt logisch en wordt breed omarmd. Ik plaats er vraagtekens bij. Ten eerste valt mij op dat ook nu vergeten wordt te melden dat strategische autonomie ten koste gaat van welvaart.

Tot veel meer ergernis bij mij leidt de vergelijking tussen het bepleiten van strategische autonomie en beleidskeuzes die in het verleden zijn gemaakt en die ook nu nog worden gemaakt.

De beschikbaarheid van betrouwbare en betaalbare energie is waarschijnlijk de meest fundamentele pijler van onze welvaart. Rond de eeuwwisseling voorzag de eigen productie van olie zowel in Europa als de VS in ca. 40 procent van het eigen verbruik. De Amerikanen besloten stevig in te zetten op exploratie en op ‘fracking’. Dat wilden wij juist niet. In Europa is de zelfvoorzieningsgraad inmiddels gezakt naar 20 procent, terwijl de VS de facto zelfvoorzienend is. Waar waren de pleitbezorgers van strategische autonomie toen dit gebeurde?

Bij gas is het beeld vergelijkbaar. Rond de eeuwwisseling voorzag de Amerikaanse gasproductie in ca. 80 procent van het eigen verbruik. Inmiddels is dat opgelopen tot ruim boven 110 procent en exporteren zij gas. Over dezelfde periode is de zelfvoorzieningsgraad in Europa (inclusief Noorwegen) gedaald van zo’n 55 procent tot 40 procent. Wij hebben zelfs besloten de gasproductie te stoppen. De reden daarvoor is evident. Elke suggestie om te onderzoeken of de gaswinning ook op een veilige manier zou kunnen werd rigoureus van tafel geveegd. Sterker nog, de gasputten worden volgestort met beton opdat ze nooit meer geopend kunnen worden. Waar waren de pleitbezorgers van strategische autonomie toen die beslissingen werden genomen?

Snellere energietransitie zet ons op achterstand

Wanneer ik dit naar voren breng in discussies, is de reactie vaak dat we dus veel meer haast moeten maken met de energietransitie en daarbij vooral moeten inzetten op zon en wind. Dat is een weinig realistische zienswijze. Ten eerste zijn de groeimogelijkheden van zon en wind veel te beperkt om het gebruik van fossiel echt stevig te verminderen. Ten tweede blijkt dat energieprijzen het hoogst zijn in landen die het meest gebruikmaken van zon en wind. Het versnellen van de energietransitie zal ons derhalve structureel op een concurrentieachterstand zetten. Bereiken we daarmee strategische autonomie?

Teloorgang Nederlandse chemie

Of neem de ontwikkelingen in de industrie. De chemie en zeker de in ons land traditioneel belangrijke basischemie vormt een cruciale grondslag voor de maakindustrie in het algemeen. Toen de energieprijzen sterk stegen in 2021 en vooral in 2022 kreeg de sector een gevoelige klap. Tussen maart 2022 en maart 2023 daalde het productievolume in de Nederlandse chemie volgens CBS-cijfers met bijna 20 procent. Inmiddels zijn de energieprijzen gelukkig weer fors teruggevallen, maar de productie in de chemie is niet meer hersteld. Vooral het klimaatbeleid zit de sector in de weg en houdt de energiekosten toch hoog. Zo is de teloorgang voortgezet. In december lag de productie bijna 30 procent lager dan in maart 2022 en werd, afgezien van twee maanden in de recessie van 2009, het laagste productieniveau in decennia bereikt. Waar zijn de pleitbezorgers van strategische autonomie wanneer klimaatbeleid wordt bepaald?

Ook voor voedsel willen we liever niet afhankelijk van anderen zijn, hoewel wij het als belangrijke voedselexporteur wel prima vinden wanneer andere landen voor hun voedsel van ons afhankelijk zijn. Over de voedselproductie in ons dichtbevolkte land is veel te doen. Boeren staan onder grote druk en het beleid is erop gericht de sector steeds verder te saneren. Overwegingen met betrekking tot strategische autonomie kom ik echter opvallend weinig tegen in de uitlatingen van beleidsmakers.

Kapitaalverschaffers willen rendement

De rapporten van Mario Draghi en Peter Wennink betogen dat we heel stevig moeten investeren in technologie als we de boot niet spectaculair willen missen. We zijn veel te afhankelijk van Amerikaanse technologiebedrijven. Dat moet anders. De bedragen die daarvoor noodzakelijk worden geacht, zijn duizelingwekkend. Waar moet dat geld vandaan komen?

In koor roepen diverse instanties om de totstandbrenging van een Europese kapitaalmarktunie. Die moet het beschikbare kapitaal naar de juiste investeringsmogelijkheden leiden. Ook onze aanstaande regering is een enthousiast aanhanger van die zienswijze. Maar uiteindelijk laten kapitaalverschaffers zich leiden door rendementsperspectieven.

Maar Box-3 perkt het rendementsperspectief in

Onlangs heeft de Tweede Kamer ingestemd met de invoering, in 2028, van een vermogenswinstbelasting van 36 procent. Die zal dan zelfs niet alleen over gerealiseerde, maar ook over papieren vermogenswinsten worden geheven. Wat is dat anders dan het inperken van rendementsperspectief, wat de beschikbaarheid van risicodragend vermogen zal tegenwerken? In de VS, het lichtende voorbeeld als het gaat om de beschikbaarheid van risicodragend vermogen voor de technologiesector, worden slechts gerealiseerde vermogenswinsten belast tegen een voor de grote meerderheid van belastingplichtigen veel lagere 15 procent. Waarom zetten we onszelf zo op achterstand? En waar waren de pleitbezorgers van strategische autonomie toen het nieuwe box-3 plan in de Tweede Kamer werd besproken?

Strategische autonomie ondermijnd

De mond vol van strategische autonomie, maar keer op keer beleid voeren dat de strategische autonomie juist ondermijnt. Het is om gek van te worden. Wat voor kwalificaties passen daarbij? Ik zou zeggen kortzichtig, masochistisch maar vooral hypocriet.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank!

Het bericht Pleiten voor strategische autonomie maar beleid voeren dat die autonomie ondermijnt. Is dat masochistisch of hypocriet? verscheen eerst op Wynia's Week.

Gedeputeerde Staten (GS) van Utrecht hebben onlangs het Ontwerp Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG) 2026-2035 ter inzage gelegd. Leidraad voor dit plan is de provinciale Omgevingsvisie waarin de provincie beschrijft hoe Utrecht er richting 2050 uit moet zien.

De gedeputeerde voor landbouw en natuur, Mirjam Sterk (CDA), verdedigt het plan met verve. Sterk, afgestudeerd in de theologie, heeft zich het in groenlinkse kringen geldende stikstofnarratief goed eigen gemaakt en dat zelfs geïnternaliseerd. In deze kringen staat men niet open voor het realisme van Arnout Jaspers (De Stikstoffuik) of voor betere methoden om de staat van de natuur te meten zoals uiteengezet in Natuurmonitoring als alternatief voor het stikstofreductiebeleid van Henri Prins en anderen. Tot 16 februari kunnen zienswijzen tegen het plan bij Gedeputeerde Staten van Utrecht worden ingediend (van harte aanbevolen om dat ook als burger te doen).

Natuurherstel

Het plan mikt onder andere op een klimaatbestendig water- en bodemsysteem. De provincie zoekt daarbij naar manieren om wateroverlast te voorkomen en voldoende water beschikbaar te hebben voor droge tijden. Naast maatregelen in het watersysteem zijn ruimtelijke maatregelen nodig om water vast te houden, te bufferen en te bergen.

In het Utrechtse plan neemt natuurherstel in en rond de Natura2000-gebieden een belangrijke plaats in. Het bekende uitgangspunt daarbij is dat het door overschrijding van de Kritische Depositiewaarden (KDW’s) slecht gesteld is met de natuur in Utrecht danwel dat verslechtering daarvan niet valt uit te sluiten. De erfenis van voormalig minister Christianne van der Wal is bij de provincie in Utrecht springlevend.

De Natuur Doel Analyses (NDA’s) en de beoordeling daarvan door de (door Van der Wal benoemde) Ecologische Autoriteit zijn zwaarwegend en kaderstellend voor de te nemen maatregelen om (verdere) verslechtering van de Natura2000-gebieden te voorkomen.
In overgangsgebieden rondom de Natura2000-gebieden moeten maatregelen worden genomen, zoals het instellen van stikstofzones, hydrologische maatregelen waaronder vernatting of extensievere vormen van landbouw, het versterken van ecologische verbindingen en het vergroten van het areaal natuur.

Op dit moment is nog ongeveer 70.000 hectare van de in totaal 150.000 hectare in de provincie in agrarisch gebruik (46%).

Rendabel én natuurinclusief

Dat de plannen grote gevolgen zullen hebben niet alleen voor de gangbare landbouw in de provincie, maar ook voor het leven op het platteland is evident.

Het plan besteedt daar veel mooie woorden aan. Samengevat uit het ontwerp Omgevingsvisie 2026: ‘We streven naar een landbouwsector met economisch rendabele bedrijven die circulair, natuurinclusief, klimaatneutraal en dierwaardig zijn (kringloop landbouw) en dicht bij de inwoners staan (2050).’

Afhankelijk van de subsidieruif

De provincie denkt dit onder andere te bereiken door een verbreding van de verdienmodellen van de landbouwsector, zoals boerderijeducatie, zorg, directe verkoop van producten en energieproductie (windmolens, zonneweides, mestvergisting) en groen/blauwe diensten (voor natuurbeheer). Agrariërs die willen blijven boeren, zullen voor een belangrijk deel afhankelijk worden van de door de burger te betalen subsidieruif.

Eén ding staat daarbij vast. Namelijk dat voor een zelfstandige landbouwsector die economisch op eigen benen kan staan in de toekomst in Utrecht geen plaats meer is. Utrecht is geen eiland in Nederland en Nederland is geen eiland in de EU. Marktprijzen zijn bepalend voor het (koop)gedrag van consumenten. Dit klemt te meer met een verwacht Mercosur-verdrag met Zuid-Amerika en een mogelijke toetreding van Oekraïne tot de EU, die beide een verder prijsdrukkend effect op landbouwproducten in het algemeen zullen hebben.

Gespeend van werkelijkheidszin

Het plan wordt dan ook gekenmerkt door een idealisme dat gespeend is van werkelijkheidszin inzake het (koop)gedrag van consumenten, het landelijk gebied en de voedselzekerheid, typerend voor de bevolking van een van de meest verstedelijkte provincies van Nederland. Waar de bevolkingsdichtheid van Nederland gemiddeld al 544 inwoners per km2 bedraagt, is deze in de provincie Utrecht 949 inwoners per km2.

Met zo’n verstedelijkt kiezerscorps hoeft het niet te verbazen dat het college van Gedeputeerde Staten in Utrecht wordt gevormd door de coalitiepartijen van het beoogde minderheidskabinet Jetten (VVD, D66, CDA), aangevuld met GroenLinks en PvdA.

Dit UPLG kan dan ook gezien worden als blauwdruk voor een opnieuw op te starten Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG), dat juist door het huidige inmiddels demissionare kabinet in de ijskast was gestopt.

Gedeputeerde Mirjam Sterk heeft volmondig erkend dat zij regelmatig overleg voert met het MOB van activist Johan Vollenbroek. Zij geeft daarvoor als reden dat zij wil voorkomen dat boeren, die een ontoereikende natuurvergunning hebben (PAS-melders en interimmers), gedwongen worden om met hun bedrijf te stoppen.

Ambtenaren blij met Sterk

Dat ook teruggekomen kan worden op de ondoordachte stikstofwet uit 2021 met de wettelijk vastgelegde resultaatverplichtingen tot stikstofreductie, valt kennelijk buiten haar voorstellingsvermogen.
Daartoe is een nog dramatischer uitslag nodig van de parlementsverkiezingen dan die van november 2023.

Mirjam Sterk wordt genoemd als mogelijke minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur in het komende kabinet-Jetten. Dat zal de op dat ministerie werkzame ambtenaren, die het beleid van de huidige minister Femke Wiersma (BBB) danig hebben gefrustreerd, een groot genoegen doen.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht In de provincie Utrecht gaat het CDA gewoon door met de groene stikstofcrisis verscheen eerst op Wynia's Week.

Daarvoor moet de uitstoot van álle broeikasgassen op het grondgebied van de EU uiterlijk in 2050 zijn teruggebracht naar netto-nul. En om dat einddoel zeker te stellen moet de uitstoot in 2030 worden gereduceerd met 55 procent ten opzichte van de uitstoot in 1990. Beide doelen, de netto-nul in 2050 en de 55 procent in 2030, zijn vastgelegd in een bindende Europese klimaatwet. Binnenkort zal daar hoogstwaarschijnlijk een nieuw tussendoel aan worden toegevoegd: een reductie van 90 procent in 2040. Voor nog meer zekerheid.

Een reductiepad uitsluitend voor CO2

De klimaatdoelen van de EGD zijn gebaseerd op het in 2018 uitgebrachte SR-15 rapport van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), het wetenschappelijk instituut dat in opdracht van de Verenigde Naties op gezette tijden de stand van de klimaatwetenschap evalueert. In SR-15 wordt het meest ambitieuze opwarmingsdoel uit het Akkoord van Parijs (het beperken van de ‘gevaarlijke’ opwarming van de aarde sinds de industriële revolutie tot maximaal anderhalve graad Celsius) vertaald naar een tijdpad voor de reductie van CO2, verreweg het belangrijkste broeikasgas. Het eindpunt van dat pad ligt in 2050; vanaf dat moment mag er netto geen CO2 meer worden uitgestoten. De onvermijdelijke uitstoot na 2050 moet dan direct worden gecompenseerd met ‘negatieve CO2-emissies’, IPCC jargon voor het opvangen en onder de grond stoppen van CO2 en voor het direct uit de lucht filteren van CO2. Vandaar de netto.

Het IPCC-reductiepad geldt uitsluitend voor de uitstoot van CO2. In de EGD zijn alle andere broeikasgassen in het CO2-pad opgenomen middels het door het IPCC in de jaren negentig van de vorige eeuw ingevoerde concept van de Global Warming Potential (GWP). De GWP is een relatief getal dat aangeeft hoe groot de opwarming van 1 kg van een willekeurig broeikasgas is vergeleken met die van 1 kg van het belangrijkste broeikasgas CO2. De GWP van een willekeurig broeikasgas is vergelijkbaar met de wisselkoers van een willekeurige munt met de dollar als referentiemunt. Dankzij de GWP’s kan de uitstoot van de verschillende broeikasgassen in één mandje worden gestopt met CO2-gewichtsequivalenten. In alle officiële rapportages en in evaluaties van klimaatverdragen en klimaatdoelen wordt de uitstoot van broeikasgassen dan ook uitgedrukt in de eenheid kgCO2eq. of een veelvoud daarvan.

Het op CO2 na belangrijkste broeikasgas is methaan (CH4). CH4 heeft volgens het IPCC een GWP van ongeveer 28. Per uitgestoten kilogram is CH4 dus een 28 maal zo sterk broeikasgas als CO2. De totale CH4-uitstoot in 2023 bedroeg om en nabij de 580 Mt (Mt = Megaton) oftewel 16 GtCO2eq. (Gt = Gigaton). Dat is gelijk aan 40 procent van de CO2-uitstoot in 2023 van ongeveer 40 Gt.

Van de totale CH4-uitstoot in 2023 van 580 Mt is 205 Mt (35 procent) van natuurlijke oorsprong en 375 Mt (65 procent) het gevolg van menselijk handelen. De door de mens veroorzaakte CH4-uitstoot is voor ruwweg 60 procent afkomstig uit de agrarische sector, met name de veeteelt en de verbouw van rijst, en voor 40 procent uit de fossiele energiesector (kolen, olie en gas).

De grote makke van de omzetting van CH4 naar CO2-equivalenten is dat de natuurkunde van CH4 in de atmosfeer met voeten wordt getreden. CH4 wordt in de atmosfeer door chemische reacties afgebroken en is daar geen lang leven beschoren: de gemiddelde leeftijd ligt rond de twaalf jaar. Het referentiegas CO2 daarentegen blijft voor een groot deel eeuwig in de atmosfeer hangen. Met de GWP-omrekeningsfactor gaat het kortlevende broeikasgas CH4 dus over in een equivalent CO2-broeikasgas met een eeuwig leven. Met als ongewenst gevolg dat de agrarische sector wordt aangeslagen voor een imaginaire boekhoudkundige opwarming waar hij part noch deel aan heeft.

Onzinnige ban op CH4-uitstoot

Zo moet de agrarische sector voldoen aan de strikte netto-nul-uitstoot in 2050 die misschien zinnig is voor CO2, maar zeker niet voor CH4. Een ban op de CH4-uitstoot zal voor een groot deel van de agrarische sector het einde inluiden. Veeteelt zonder CH4-uitstoot is nou eenmaal onmogelijk, evenals de verbouw van rijst. En het wordt nog gekker: na de bereikte netto-nul-uitstoot in 2050 zal de CH4-concentratie in de atmosfeer door de natuurlijke afbraak gestaag dalen tot het niveau van voor de industriële revolutie. En al die tijd zal de aarde in een doorlopende staat van afkoeling verkeren.

Onderstaand diagram illustreert het fundamentele verschil tussen CO2 en CH4 en de dwaasheid van de GWP-omrekeningsfactor. Het laat het verloop zien van het gehalte van een drietal gassen in de atmosfeer die met een constante snelheid worden uitgestoten: een inert gas, het referentie broeikasgas CO2 en het agrarische broeikasgas CH4. Op de verticale as staat de hoeveelheid gas in de atmosfeer in kg en op de horizontale as de tijd in jaren. De uitstoot begint op tijdstip nul met een snelheid van 1 kg/jaar. De snelheid van 1 kg/jaar is niet van belang, het mag ook 40 Gt/jaar zijn. In dat geval verandert de verticale schaal.

Met inert gas in de atmosfeer gebeurt niets, de gehele uitstoot blijft te allen tijde intact. Na 80 jaar zit er precies 80 kg in de atmosfeer. Dat ligt anders bij CO2 en CH4. In het begin gaan die nog gelijk op met het inerte gas, maar binnen de kortste keren vervolgen CO2 en CH4 ieder hun eigen weg. Van de uitgestoten CO2 verdwijnt een gedeelte uit de atmosfeer door de opname van CO2 in de biosfeer (planten en bomen) en door het oplossen van CO2 in het water van de oceanen. CH4 wordt in de atmosfeer afgebroken door chemische reacties.

Het verdwijnen van CO2 uit de atmosfeer is een tamelijk ingewikkeld proces en wordt nog steeds niet voldoende begrepen. Voor de kwantitatieve beschrijving gebruikt het IPCC een controversieel en speculatief mathematisch model: het Bern-model, een verwijzing naar de stad waar de bedenkers van het model werkzaam zijn. In het Bern-model wordt een éénmalige CO2-uitstoot met een indrukwekkende precisie verdeeld over vier verschillende compartimenten (verdelingsfracties: 0,2763, 0,2824, 0,2240 en 0,2173) ieder met hun eigen CO2-verdwijngedrag. In drie compartimenten verdwijnt de CO2 exponentieel met drie verschillende onwaarschijnlijk precieze gemiddelde leeftijden van respectievelijk 4,304 jaar, 30,54 jaar en 394,4 jaar. In het vierde compartiment blijft de uitgestoten CO2 voor eeuwig bestaan.

Bij een constante uitstootsnelheid van CO2 zal de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer continu stijgen met een afnemende snelheid die na vele eeuwen zal stabiliseren tot 0,2173 kg/jaar. Zolang er CO2 wordt uitgestoten zal het CO2 gehalte in de atmosfeer blijven stijgen. Dat is dan ook de reden waarom van het IPCC de CO2-uitstoot moet stoppen om aan de opwarming van de aarde paal en perk te stellen.        

De afbraak van CH4 door chemische reacties in de atmosfeer wordt wel voldoende goed begrepen en valt kwantitatief dan ook uitstekend te beschrijven. Een éénmalige uitstoot van CH4 vervalt exponentieel met een vervalsnelheid van 8,3 procent per jaar. De gemiddelde leeftijd is per definitie gelijk aan de reciproke van de vervalsnelheid en gelijk aan 12 jaar (1/(0,083/jaar)). De halfwaardetijd van het exponentiele verval is acht jaar. Van een éénmalige uitstoot van 1 kg CH4 blijf na vijftig jaar nog maar 1,5 gram over.

Boekhoudkundige kunstgreep

Bij een constante uitstootsnelheid van CH4 zal de hoeveelheid CH4 in de atmosfeer toenemen en na pakweg veertig jaar een constante waarde bereiken. Vanaf dat jaar is de jaarlijkse afbraak van CH4 precies gelijk aan de jaarlijkse emissie en blijft de hoeveelheid CH4 in de atmosfeer dus gelijk. Bij een jaarlijkse uitstoot van 1 kg is die constante waarde gelijk aan 12 kg, de gemiddelde leeftijd van CH4 maal de uitstootsnelheid (12 jaar x 1 kg/jaar).

Een constante hoeveelheid CH4 in de atmosfeer na veertig jaar betekent dat de opwarming door CH4 vanaf dat moment niet meer stijgt. Niettemin moet volgens de IPCC-boekhoudregels de CH4-uitstoot dan nog steeds met een factor 28 worden vermenigvuldigd en opgeteld bij de CO2-uitstoot. Door die boekhoudkundige kunstgreep levert CH4 via de achterdeur alsnog een bijdrage aan de opwarming. De omzetting van het kortlevende CH4 naar een equivalente hoeveelheid langlevend CO2 zet de agrarische sector ten onrechte in het klimaatverdomhoekje.

Behalve dat de omzetting van CH4 naar CO2-equivalenten wetenschappelijk onzinnig is, is die omzetting ook helemaal niet nodig. De beperkingen die het Akkoord van Parijs oplegt aan de uitstoot van CH4 zijn eenvoudig en direct af te leiden uit de vastgelegde temperatuurdoelen. Dat gaat als volgt.

Laten we, evenals de EGD, uitgaan van de ambitieuze anderhalve graad opwarming uit het Akkoord van Parijs. Op dit moment is de totale opwarming sinds de industriële revolutie 1,33 graad Celsius. De geschatte opwarming door de uitstoot van CO2 en CH4 is respectievelijk 1,07 en 0,28 graad Celsius. De CH4-opwarming is dus gelijk aan 26 procent (0,28/1,07) van de CO2 opwarming, zie hier. Om aan de anderhalve graad in 2050 te voldoen mag de opwarming van CO2 doorstijgen van 1,07 naar 1,21 graad Celsius (1,5/1,33×1,07). Bij een gelijk relatief aandeel in de opwarming van 26 procent mag de opwarming van CH4 dan toenemen van 0,28 naar 0,31 graad Celsius (0,26×1,21) in 2050.

Op grond van de huidige aan CH4 toe te schrijven opwarming sinds de industriële revolutie (0,28 graad Celsius) en de in die periode gemeten toename van de CH4-concentratie van 1,22 ppm (1,92-0,7) (ppm = parts per million) komt de maximale CH4 opwarming van 0,31 graad Celsius in 2050 overeen met een CH4-concentratie van 2,08 ppm, 0,16 ppm boven de huidige CH4-concentratie. De gewichtshoeveelheid CH4 in de atmosfeer is dan gelijk aan 5,92 Gt (2,08 ppm x 2,845 Gt/ppm). Gegeven de gemiddelde leeftijd van twaalf jaar is de maximaal toegestane CH4-uitstoot dan gelijk aan, afgerond, 493 Mt/jaar (5,92 Gt/12 jaar).

In 2023 bedroeg de totale mondiale uitstoot van CH4 580 Mt/jaar waarvan 375 Mt/jaar (65 procent) door menselijk handelen en 205 Mt/jaar (35 procent) door natuurlijke processen. Om te voldoen aan het anderhalve graad-doel van Parijs moet die 580 Mt/jaar over een periode van ruim 25 jaar worden teruggebracht naar de maximaal toegestane 493 Mt/jaar, een reductie van 15 procent.

CH4-uitstoot mag zelfs toenemen

Aan de natuurlijke uitstoot valt niet veel te doen. De reductie van 87 Mt/jaar moet dus worden opgebracht door een reductie in de menselijke uitstoot van 375 Mt/jaar; die zal terug moeten naar 288 Mt/jaar (375-87), een reductie van 23 procent. Die reductie is geen enkel probleem omdat de fossiele energiesector (die voor 40 procent bijdraagt aan de menselijke CH4-uitstoot) over de periode tot 2050 zal worden uitgefaseerd. Bij het volledig wegvallen van die fossiele uitstoot kan de agrarische uitstoot zelfs toenemen van 225 Mt/jaar (0,6×375) naar 288 Mt/jaar (493-205), een toename van 28 procent.

Met de CH4-uitstoot in de agrarische sector is dus helemaal niets aan de hand. De berichten over het einde van de agrarische sector zijn zwaar overdreven. Binnen de ruimte van het Akkoord van Parijs mag de CH4-uitstoot zelfs toenemen met een bescheiden 28 procent.

Samenvattend: de uitstootbeperkingen die de EU in de EGD heeft opgelegd aan de agrarische sector berusten op een miskenning van de fundamentele natuurkunde van CH4 in de atmosfeer. Het is principieel onjuist om de uitstoot van het kortlevende CH4 via een omrekeningsfactor om te zetten naar een equivalente uitstoot van het eeuwig levende CO2. Het terugbrengen van de agrarische CH4-uitstoot naar netto-nul in 2050 is onnodig. Integendeel, de huidige uitstoot van 225 Mt/jaar kan zonder bezwaar toenemen naar een constante snelheid van 288 Mt/jaar in 2050 en daarna.

Jacques Hagoort is gepromoveerd in de natuurkunde aan de TU Delft. Hij was als onderzoeker en raadgevend ingenieur werkzaam in de olie- en gasindustrie. Van 1988 tot zijn pensionering in 2002 was hij parttime hoogleraar reservoirtechniek aan de TU Delft. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom de Europese Green Deal de agrarische sector ten onrechte in het verdomhoekje zet verscheen eerst op Wynia's Week.

‘Landinzicht’ heet dat plan, echt weer zo’n titel waar eindeloos over gebrainstormd is in het managementteam – je hoeft mij over kantoormeligheid echt niets meer te vertellen.

Terzake echter. Wat mogen boeren nog in 2030, als het aan Urgenda ligt? Die mogen alleen nog boeren als ze aan Urgenda’s ‘zeven vinkjes’ voldoen. Drie voorbeelden: (1) geen gebruik van kunstmest en bestrijdingsmiddelen; (2) minstens 10 procent van hun land inrichten met houtwallen, hagen of bloemranden en (3) alleen extensieve veeteelt – anderhalve koe per hectare – op kruidenrijke graslanden.

Wondermiddel voor de landbouw

Binnenkort start een pilot bij twintig boeren die vrijwillig meedoen. Ter beloning voor hun zeven vinkjes krijgen die tien jaar lang 1000 euro per hectare subsidie van Urgenda. De bedoeling is echter dat dit over heel de Nederlandse landbouw wordt uitgerold, en dan moet de staat uiteraard de benodigde 1,8 miljard euro per jaar aan subsidie betalen.

Interessant is dat de milieubeweging altijd zware kritiek heeft gehad op Europese subsidies aan boeren die per hectare worden uitgekeerd. Dat zou vooral rijke grootgrondbezitters – waaronder prominente Europese politici – bevoordelen. Maar als Urgenda zo’n subsidie uitdeelt, is het een wondermiddel om de landbouw te verduurzamen.  

Volgens Urgenda verdwijnen met die zeven vinkjes alle problemen die de landbouw nu op zijn bord geschoven krijgt: te veel stikstofdepositie in Natura2000-gebieden, te veel nitraat en bestrijdingsmiddelen in het oppervlaktewater, volksgezondheidsschade door ammoniakuitstoot en het halen van de klimaatdoelen. Op die claims valt van alles af te dingen, en met name de claim dat de landbouw jaarlijks 6 miljard euro gezondheidsschade en 6 miljard euro milieuschade aanricht, is desinformatie. Over de manier waarop zulke bedragen tot stand komen, schreef ik al eens een column.

Daar gaan we nu aan voorbij, en laten alleen een simpele rekensom los op het verdienmodel van de zeven-vinkjes-boer. Daarbij moeten we er rekening mee houden, dat de opbrengst (de oogst) van de boer aanzienlijk gaat dalen doordat geen bestrijdingsmiddelen en kunstmest gebruikt mogen worden. Dat geeft Urgenda in een interview met Trouw (30 januari) ook toe: ‘Hoe gaat het met de opbrengst? Onze verwachting is dat die inzakt omdat deze boeren geen gif meer gebruiken, maar we verwachten dat de opbrengst na verloop van tijd juist stijgt.’

Het idee dat het inzakken van de oogst na een paar jaar omslaat in een stijging is compleet uit de lucht gegrepen. Plaagdieren en onkruid blijven echt niet na een paar jaar weg omdat de lol er voor hen af is, en het gebrek aan nutriënten in de bodem doordat geen kunstmest gebruikt mag worden, zal zelfs van jaar op jaar toenemen, omdat er via het oogsten en de melk- en vleesproductie meer nutriënten uit het systeem gehaald worden dan er in gaan. Daar is namelijk in 1913 kunstmest voor uitgevonden, om het steeds nijpender tekort aan natuurlijke mest te ondervangen. 

Hoever zullen de oogsten inzakken? De eerste 10 procent is de zeven-vinkjes-boer al kwijt aan zijn improductieve houtwallen en bloemranden. Over het algemeen blijkt ‘biologische’ landbouw tientallen procenten, tot wel de helft minder per hectare op te leveren dan ‘gangbare’ landbouw. Daar komt nog het vinkje bij dat er geen buitenlands veevoer meer ingevoerd mag worden, waardoor de vleesproductie enorm zal dalen. Ik ga er daarom van uit dat die drie vinkjes samen de opbrengst met de helft reduceren.  

Verdampte winst

We rekenen alles per hectare grond uit, zodat het goed aansluit bij het plan van Urgenda. Volgens Urgenda verdient de ‘gangbare’ boer nu een jaarinkomen van ongeveer 1000 euro per hectare. Bruto, neem ik aan. Dat bruto inkomen is het batig saldo tussen zijn of haar omzet en kosten. Neem aan dat de boer 10 procent bruto winst maakt. Dat betekent dat zijn omzet 10.000 euro per hectare oplevert, tegen 9000 euro kosten.

Als hij de zeven vinkjes van Urgenda implementeert, halveert zijn opbrengst tot 5000 euro. Wat gebeurt er met zijn kosten? Zijn variabele kosten, die hij moet maken om die opbrengst te realiseren, zullen ook ongeveer met de helft dalen (dat is nog optimistisch, omdat je dan stelt dat het verlies aan efficiëntie per kilo product niets kost). Maar daarnaast heeft hij vaste kosten die hetzelfde blijven. Denk aan afbetaling van leningen van de bank, personeel, onderhoud van zijn stallen en schuren, afschrijving materieel, allerlei belastingen, enzovoort. Die vaste kosten zullen, zeker als je die zeven vinkjes op een bestaand bedrijf invoert, aanzienlijk zijn, maar zeg: de helft.

Dan hebben we dus een vaste kostenpost van 4500 euro, en variabele kosten die afnemen van 4500 naar 2250 euro, totaal 6750 euro. We kijken nu onder de streep: de boer maakt 5000 -6750 = 1750 euro per hectare verlies. Zijn complete winst is verdampt, en zijn inkomen wordt negatief, namelijk 1000 euro (subsidie) -1750 verlies = – 750 euro.

Je kunt met al die getalletjes gaan schuiven om een wat gunstiger, of nog ongunstiger uitkomst te krijgen. Maar waar het op neer komt, is dat je met inkomenssteun niet kunt voorkomen dat de hele bedrijfstak verliesgevend wordt. Het is dan lucratiever voor de boer om zijn grond braak te laten liggen en wel die subsidie te blijven incasseren. Maar niet alleen de ‘gangbare’, intensieve voedselproductie is dan verdwenen; ook de door Urgenda goedgekeurde, ‘biologische’, extensieve en zogenaamd duurzame voedselproductie stopt, simpelweg omdat die verliesgevend is voor de boer.

Urgenda heeft daar een verhaal uit de losse pols over, dat supermarkten de zeven-vinkjes-producten voor dezelfde prijs moeten aanbieden als ‘gangbare’ producten, en via marketingtrucjes ervoor moeten zorgen dat de consument op den duur bijna alleen nog maar zeven-vinkjes-producten koopt. Hoe ze willen voorkomen dat goedkope import uit de buurlanden die zeven-vinkjes-producten uit de schappen concurreert, heb ik in hun promo-filmpje niet kunnen ontdekken.

Wie dit echt wil doordrukken, zal de hele levensmiddelenbranche inclusief de supermarkten moeten nationaliseren en uit de EU stappen, want dat is allemaal concurrentievervalsing en verboden staatssteun.     

Sri Lanka aan de Noordzee

Het hele idee, dat als je een boer subsidie geeft ter grootte van diens vroegere netto winst, dat het dan niets meer uitmaakt hoe dat bedrijf economisch reilt en zeilt, is van een economische wereldvreemdheid waarvan we hoopten dat die met de legendarisch ineffectieve Sovjet-landbouw was uitgestorven.

Als Urgenda haar zin krijgt, en daar bij voegt wat de ecolobby nog voor de landbouw in petto heeft, dan is hier over twintig jaar geen noemenswaardige landbouw meer over. Dan is een van de kroonjuwelen van Nederland, waarom we internationaal bewonderd worden, namelijk de wetenschappelijk onderbouwde, intensieve, zeer efficiënte en relatief diervriendelijke landbouw, om zeep geholpen. Welkom in Sri Lanka aan de Noordzee!

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van de bestsellers De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u mee, ook in 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Met Urgenda’s 7-vinkjes-landbouw wordt de hele sector een verliesgevende subsidieslurper verscheen eerst op Wynia's Week.

Het ziet er somber uit voor de Nederlandse klimaatdoelen. In 2030 moet de uitstoot van broeikasgassen met 55% zijn gedaald ten opzichte van 1990. Dat percentage is wettelijk vastgelegd in de Europese Klimaatwet en ook nog eens in de Nederlandse Klimaatwet. Volgens de rekenmeesters van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) is de kans dat die 55% wordt gehaald heel erg klein (<5%). Zonder al te grote tegen- of meevallers zal de uitstootreductie in 2030 uitkomen op 48%, fors lager dan het wettelijke doel.  

Het niet-halen van de 55% betekent ook dat het verder weg liggende doel van klimaatneutraliteit in 2050, eveneens wettelijk vastgelegd, op de tocht is komen te staan. Klimaatneutraliteit in 2050 houdt in dat de netto uitstoot van broeikasgassen uiterlijk in 2050 moet zijn gedaald naar nul. Netto slaat op het feit dat de eventuele uitstoot van broeikasgassen na 2050 onverwijld moet worden gecompenseerd met behulp van ‘negatieve emissie technologie’. Dat is klimaatjargon voor het uit de lucht filteren van broeikasgassen en die vervolgens permanent opslaan, bijvoorbeeld in de diepe ondergrond. Het IPCC gaat er vanuit dat die technologie in de tweede helft van deze eeuw grootschalig kan worden toegepast.  

Niet alleen CO2, ook methaan 

Als de hele wereld een Netto-Nul in 2050 zou nastreven, blijft de opwarming van de aarde volgens het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), het wetenschappelijk klimaatinstituut van de VN, beperkt tot maximaal anderhalve graad Celsius vergeleken met het pre-industriële tijdperk. En daarmee zou dan keurig worden voldaan aan het meest ambitieuze opwarmingsdoel uit het Akkoord van Parijs van 2015.  

Voor de goede orde, het gaat bij de klimaatdoelen van 55% in 2030 en Netto-Nul in 2050 over de uitstoot van alle broeikasgassen, dus niet alleen maar het belangrijkste broeikasgas CO2 maar ook het in belang tweede broeikasgas methaan (hierna CH4).  

De grote boosdoeners zijn de Nederlandse boeren die maar niet willen meewerken. De totale uitstoot van broeikasgassen in de landbouw is gedaald van 33,0 MtCO2eq in 1990 naar 24,9 MtCO2eq in 2023, een forse verlaging van 25%. Maar die daling is vooral te danken aan minder CO2-uitstoot. De uitstoot van CH4 vanaf 1990 is nauwelijks gedaald, van 16,5 MtCO2eq naar 14,1 MtCO2eq (de CH4-uitstoot wordt uitgedrukt in equivalente hoeveelheden CO2 in de eenheid Megaton) en zal naar verwachting ook in de nabije toekomst niet spectaculair gaan dalen.  

De CH4-uitstoot in de landbouw wordt voor het overgrote deel veroorzaakt door herkauwende grazers (koeien, schapen en geiten) als bijproduct van hun spijsverteringssysteem. Op dit moment is de CH4-uitstoot meer dan de helft (56%) van de totale uitstoot van broeikasgassen in de landbouw.  

Verbluffende eenvoud 

Het alarmerende klimaatnieuws was voor de Nederlandse Wetenschappelijke Klimaatraad (hierna WKR) aanleiding om per omgaande een ongevraagd briefadvies te sturen naar de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, Femke Wiersma (BBB), met de visionaire titel Boeren in een veranderend klimaat. In het advies geeft de WKR aan wat de minister zou moeten doen om de weerspannige boeren alsnog in het gareel te krijgen en de uitstoot in de landbouw versneld te reduceren. Want dat de 55% in 2030 en de netto-nul in 2050 hoe dan ook gehaald moeten worden, staat voor de WKR als een paal boven water.  

Het WKR-advies is van een verbluffende eenvoud: perspectief bieden. Want dat ontbreekt op dit moment en alleen met perspectief krijg je de boeren in beweging. Hoe dat perspectief er precies uit moet zien is vers twee, dat mag de minister zelf invullen.  

Doekjes voor het bloeden 

Wel heeft de WKR, als handreiking aan de minister, een vijftal deelperspectieven ‘wetenschappelijk’ uitgewerkt en geformuleerd, te weten: (i) financieel/economische zekerheid; (ii) consistent beleid op de lange termijn; (iii) eigen regie kunnen voeren; (iv) respect en waardering van de samenleving krijgen en verdienen en (v) zekerheid dat de klimaatlasten eerlijk over de maatschappij worden verdeeld. Zie de onderstaande figuur, rechtstreeks overgenomen uit het advies, compleet met aanvullende beeldtaal voor een beter begrip.  

Wat de WKR in haar analyse over het hoofd heeft gezien is het simpele feit dat er voor de boeren binnen het wettelijk vastgelegde Netto-Nul klimaatbeleid geen enkel perspectief bestaat. Zonder CH4-uitstoot is geen veeteelt mogelijk, een spijsverteringssysteem valt nou eenmaal niet uit te schakelen. Een Netto-Nul uitstoot betekent dan ook het einde van het boerenbedrijf zoals we dat kennen, zo eenvoudig is het. Alle vijf door de WKR bedachte deelperspectieven zijn academische doekjes voor het bloeden. Bedacht in een Ivoren Toren, deftig geformuleerd maar zonder enige praktische relevantie. 

Ziet de toekomst voor de boeren er werkelijk zo slecht uit? Welnee.  

De aan de boeren opgelegde Netto-Nul klimaatdoelen zijn een direct gevolg van de vertaling door het IPCC van de opwarmingsdoelen uit het Akkoord van Parijs naar de uitstoot van broeikasgassen. Maar die vertaling is wetenschappelijk ondeugdelijk en onhoudbaar en kan onmogelijk als basis dienen voor beleid. Een wetenschappelijk meer verantwoorde vertaling leidt tot een aanzienlijk minder restrictief klimaatbeleid met name voor de uitstoot van CH4. Goed nieuws voor de boeren.  

Het koolstofbudget 

Wat is er mis met de IPCC-vertaling? Voor alle duidelijkheid, het gaat er niet om of het broeikaseffect wel of niet bestaat, dat staat buiten kijf. Ter discussie staat uitsluitend de vertaling van de opwarmingsdoelen van Parijs naar de uitstoot van broeikasgassen. Die vertaling is op twee punten de mist ingegaan. 

Ten eerste, het IPCC gaat uit van een universeel lineair verband tussen opwarming en cumulatieve CO2-uitstoot. Het beperken van de opwarming betekent dus een maximum stellen aan de totale hoeveelheid uitgestoten CO2 sinds het begin van het industriële tijdperk. Aan ieder opwarmingsdoel is dan een zekere hoeveelheid CO2 gekoppeld, het zogeheten koolstofbudget. In het Netto-Nul beleid is de uitstoot van CO2 zo geregeld dat het koolstofbudget voor de anderhalve graad precies in 2050 is opgesoupeerd. En de door de mens veroorzaakte uitstoot van CH4 moet in datzelfde jaar ook zijn gestopt. Na 2050 is het dus afgelopen met de netto uitstoot van CO2 en CH4.  

Het probleem is alleen dat er helemaal geen universeel lineair verband bestaat. Het lineaire verband is een goede benadering juist voor de exponentieel groeiende uitstoot in het verleden. Maar het geldt pertinent niet in de toekomst met een rap dalende uitstoot. Dat betekent dat er ook geen koolstofbudget bestaat dat gekoppeld kan worden aan een maximale opwarming. En daarmee valt het hele Netto-Nul beleid in duigen. 

Verschil in levensduur 

Ten tweede, het IPCC maakt onvoldoende onderscheid tussen de uitstoot van CO2 en CH4. Er wordt wel rekening gehouden met het verschil in sterkte – het broeikaseffect van 1 molecuul CH4 is ruim dertig maal zo sterk als 1 molecuul CO2 – maar daarna gaan CO2 en CH4 op een grote hoop en worden verder over een kam geschoren. Met als resultaat een Netto Nul uitstoot voor zowel CO2 als CH4 op hetzelfde moment 2050.  

Wat het IPCC negeert is dat CH4 en CO2 zich in de atmosfeer verschillend gedragen. Beide gassen veroorzaken opwarming, maar ze doen dat wel op hun eigen manier. CH4 is een kortlevend broeikasgas met een gemiddelde levensduur in de atmosfeer van rond de 12 jaar. CO2 daarentegen heeft een veel langere levensduur van ongeveer 55 jaar en volgens sommigen zelfs van vele eeuwen.  

Een karakteristieke eigenschap van een broeikasgas met een eindige levensduur is dat de uitstoot van zo’n gas met een constante uitstootsnelheid na verloop van tijd leidt tot een stabilisatie van de hoeveelheid van dat gas in de atmosfeer en dus tot een constante evenwichtsconcentratie. En, omdat de opwarming wordt bepaald door de concentratie, dus ook tot een constante opwarming. De evenwichtsconcentratie die zich instelt hangt af van de uitstootsnelheid en de gemiddelde levensduur. Een hogere uitstootsnelheid leidt tot een hogere concentratie en dus tot meer opwarming. Een langere levensduur geeft een hogere concentratie en dus ook meer opwarming.  

Terzijde, het hierboven genoemde stabilisatiemechanisme is ook een bekend fenomeen in het spaargeldwezen. Als we jaarlijks 100 Euro in een spaarvarken stoppen dan levert dat na voldoende lange tijd bij een inflatie van 4% per jaar een constant geldbedrag op met een waarde van 2500 Euro (100/0,04). De inflatie van de waarde van het bedrag in het spaarvarken is dan precies gelijk aan de jaarlijkse inleg.  

Opwarmingsbudget 

In het geval van een gelijktijdige uitstoot van CO2 en CH4 komt het beperken van de opwarming dus neer op de maximering van de uitstootsnelheden van CO2 en CH4. De maximering hangt af van het aandeel van beide gassen in de totale opwarming. Parijs zegt daar niets over dus mogen we daar zelf iets voor verzinnen. De huidige wereldwijde opwarming is voor ruwweg 70% toe te schrijven aan CO2. De bijdrage van CH4 aan de wereldwijde opwarming is ongeveer 25% van de CO2-opwarming.  

Nemen we deze verdeling als uitgangspunt dan is voor de anderhalve graad maximale opwarming van Parijs het ‘opwarmingsbudget’ voor CO2: 1,05 graad (0,7×1,5) en voor CH4: 0,2625 graad (0,25×1,05), beide gerekend vanaf het begin van de industriële periode. Het resterende budget van 0,1875 graad (1,5-1,05-0,2625) is gereserveerd voor andere oorzaken van de opwarming, bijvoorbeeld een afnemende aerosol-concentratie in de atmosfeer (schonere lucht).  

Maximeer de uitstoot 

Uit de historische metingen van de concentraties van CO2 en CH4 in de atmosfeer en van de gemiddelde temperatuur van de aarde valt af te leiden dat voor een opwarming door CO2 van 1,05 graad de concentratie van CO2 mag stijgen tot maximaal 480 ppm (parts per million). Voor de opwarming van 0,265 graad door CH4 geldt een maximale concentratie van 1,2 ppm. Bij een CO2-concentratie van 480 ppm hoort een jaarlijkse constante uitstoot van 28 GtCO2 en bij een CH4 concentratie van 1,2 ppm een jaarlijkse constante uitstoot van 540 MtCH4. De huidige uitstoot van CO2 ligt rond de 40 GtCO2 en dat betekent dus een reductie van de huidige uitstoot van 30%. De huidige uitstoot van CH4 bedraagt 580 MtCH4 wat neerkomt op een reductie van de CH4 uitstoot van slechts 7%.  

In tegenstelling tot wat het IPCC voorschrijft, hoeft de uitstoot van CO2 en CH4 helemaal niet te worden teruggebracht naar nul. Aan het Akkoord van Parijs kan worden voldaan door eenvoudigweg de uitstoot van zowel CO2 als CH4 te maximeren. Dat is volledig in overeenstemming met de letter en geest van het Akkoord van Parijs. Nergens in dat Akkoord wordt gesproken van een Netto-Nul, dat is een latere (en onjuiste) interpretatie. Wat er wel in staat is hoe die opwarmingsdoelen moeten worden bereikt. Zo staat het letterlijk in Artikel 4.1: ’… so as to achieve a balance between anthropogenic emissions by sources and removals by sinks of greenhouse gases …’. En dat is precies het principe achter de maximering van de jaarlijkse uitstoot.  

Samenvattend: de boeren in Nederland kunnen rustig blijven boeren. Er is geen enkele noodzaak voor de drastische reductie van de CH4-uitstoot in de landbouw naar nul zoals voorgeschreven door het Netto-Nul beleid. De enige restrictie is dat een verdere groei van de uitstoot van CH4 is uitgesloten.  

Tot slot moeten we het ook nog even hebben over de buitengewone positie van de WKR als bewaker en aanjager van het Netto-Nul beleid in Nederland. De WKR is in april 2022 door de toenmalige minister voor Klimaat en Energie Rob Jetten (D66) ingesteld met als doel de minister wetenschappelijke rugdekking te geven voor het ambitieuze maar wel onnozele klimaatkoplopersbeleid van het kabinet Rutte-4. De WKR heeft zich daarnaar van harte gevoegd en zich van meet af aan opgesteld als een activistische denktank met een uitgesproken ideologisch profiel.  

Hef de WKR op 

In een brandbrief aan de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer na de val van het kabinet Rutte-4, maande de WKR de politiek ‘de ambitie voor klimaatbeleid’ te verhogen en ‘versneld naar klimaatneutraliteit te gaan door een ambitieus doel voor 2040 te stellen’. Het recente briefadvies aan minister Wiersma is ook een mooi voorbeeld van een in wetenschap verpakt ideologisch advies. En wat te denken van het kost-wat-kost vasthouden aan de maximale opwarming van 1,5 graad en de daarbij behorende Netto-Nul, terwijl 94% van de IPCC-klimaatwetenschappers die 1,5 graad al lang en breed heeft opgegeven?  

De minister van Klimaat en Groene Groei zou er verstandig aan doen de WKR op korte termijn op te heffen. Het is een volstrekt overbodig instituut dat alleen maar voor ruis en verwarring zorgt. Nederland heeft met het PBL al een wetenschappelijke instelling in huis waar de regering voor klimaatadvies op terug kan vallen. Aan een apart wetenschappelijk orgaan dat zich ook nog eens opstelt als de zoveelste klimaatactiegroep bestaat geen enkele behoefte. Het ontbinden van de WKR is een kwestie van goed bestuur. 

Jacques Hagoort is gepromoveerd in de natuurkunde aan de TU Delft. Hij was als onderzoeker en raadgevend ingenieur werkzaam in de olie- en gasindustrie. Van 1988 tot zijn pensionering in 2002 was hij parttime hoogleraar reservoirtechniek aan de TU Delft. 

Wynia’s Week wordt mogelijk gemaakt door de vrijwillig betaalde abonnementen van de lezers, kijkers en luisteraars. Doet u al mee? Doneren aan Wynia’s Week kan HIER. Hartelijk dank! 

Het bericht Laat de boeren rustig verder boeren en hef de Wetenschappelijke Klimaatraad op verscheen eerst op Wynia's Week.

Maar slechter nog dan de industrie is uiteraard de landbouw. 

‘Ongezonde lucht kost Nederland 18 miljard: landbouw grootste boosdoener’. Dat is de kop boven hun meest recente project in het kader van het thema ‘Vies Geld’. In het wereldbeeld van Pointer is alles wat met het gebruik van fossiele brandstoffen te maken heeft ‘vies’ en dan weet je eigenlijk al genoeg over hun ideologische kokervisie.

Een theoretische exercitie

Om op die 18 miljard euro per jaar uit te komen, heeft Pointer een berekening gedaan volgens de methode van het Europees Milieuagentschap (EEA). Dat is een theoretische exercitie: op basis van uitstootgegevens van allerlei luchtverontreinigende stoffen (fijnstof, ammoniak, NO2, etc.), en een model over de schade die elke stof – afhankelijk van de concentratie in de lucht – aan de gezondheid veroorzaakt, kun je een schatting maken van de totale schade per jaar aan de Nederlandse bevolking. Dat is die 18 miljard euro.

Volgens dat EEA-model veroorzaakt luchtverontreiniging een grotere kans op astma, hart- en vaatziekten, longkanker en COPD. De schade bestaat uit extra medische kosten om mensen met die aandoening te behandelen en de economische schade van extra verzuimdagen als gevolg van die kwalen.

Het is al principieel problematisch om aan zulke zeer diffuse gezondseffecten te rekenen alsof hier sprake is van rechtstreeks oorzaak-en-gevolg. Luchtverontreiniging is namelijk nooit de primaire oorzaak van bovengenoemde kwalen (wellicht met uitzondering van zeldzame gevallen van longkanker). Niemand heeft op zijn overlijdensacte ‘fijnstof’ of ‘ammoniak’ als doodsoorzaak staan. Je kunt slechts uit grote bevolkingsonderzoeken concluderen dat mensen die in meer verontreinigde lucht leven een ietsiepietsie grotere kans hebben om aan zulke kwalen te overlijden (voor de kenners: uit zulke onderzoeken komen relative risks van 1,1 of 1,02 en dergelijke).

Tegenwoordig zit dat allemaal in redelijk gebruiksvriendelijke softwarepakketten, zodat ook Pointer ermee aan de slag kan. Net als de geluidsisolatiebranche, die ooit op die manier berekende dat in Nederland elk jaar 800 mensen sterven aan geluidshinder. We worden geacht dat te geloven, omdat geluidshinder stress kan veroorzaken, stress een risicofactor is voor hoge bloeddruk, hoge bloeddruk een risicofactor voor een hartkwaal, en een hartkwaal risicofactor voor eerder overlijden. En zo bewijs je dus dat het geluid van auto’s dodelijker is dan ongelukken met die auto’s zelf, want dat schommelt rond de zeshonderd doden per jaar.     

Een boterzacht getal

Niettemin, dat deel van de kosten van luchtverontreiniging zou je met de nodige mitsen en maren nog serieus kunnen nemen. Maar dat is niet het grootste deel van die 18 miljard. Het grootste deel – helaas geeft Pointer geen percentage – bestaat uit de door luchtverontreiniging verloren VOLY’s. Een VOLY is de Value of Life Year, de waarde van een jaar leven voor een EU-inwoner, en die staat momenteel op 111.470 euro.

Dat getal komt uit opinieonderzoek, waarin EU-inwoners werd gevraagd wat ze aan kosten redelijk lijkt om iemands leven met een jaar te verlengen. Niet per se medische kosten, het kan ook gaan om kostbare verbeteringen aan een gevaarlijke wegkruising of het verhogen van dijken.

Dat getal is uiteraard boterzacht, en extreem afhankelijk van de vraagstelling. Als ze aan mij zouden vragen om de waarde van een jaar langer doorleven – van een anonieme vreemde – in één getal uit te drukken, zou ik geen flauw idee hebben wat ik moest antwoorden. Men probeert dat wel wat te structureren door mensen praktische voorbeelden en dilemma’s voor te leggen, maar dat getal blijft het gemiddelde van een heleboel, ver uiteenlopende slagen in de lucht.

Een supersimpele berekening

Vooruit, we doen het er maar mee: de jaarlijkse kosten van luchtverontreiniging zijn dus voor het grootste deel het jaarlijks aantal verloren VOLY’s x 111.470 euro. Helaas geeft Pointer geen details over hoe ze precies het aantal verloren VOLY’s berekenen, maar we kunnen dat ook aan het RIVM vragen. Die rekenen namelijk al sinds jaar en dag aan de schade door luchtverontreiniging.

Het RIVM stelt dat de levensverwachting van de Nederlander 8 maanden (2/3 jaar) korter is door luchtverontreiniging. Aangezien er jaarlijks ongeveer 170.000 Nederlanders overlijden, verliezen die 170.000 x 2/3 = 113.000 VOLY’s.  Dat ‘kost’ Nederland dus 113.000 x 111.470 = 12,6 miljard euro per jaar.

Deze supersimpele berekening levert een getal op dat goed past in de 18 miljard van Pointer, waarvan het grootste deel immers op conto van die verloren VOLY’s komt. 

Deze cijfers ‘kloppen’ dus, en toch zijn ze kletskoek. Want als iemand vroeger overlijdt dan had gekund, kost dat niemand iets. Degene die, in deze verwarde logica, recht heeft op 2/3 x 111.470 = 74.313 euro schadevergoeding, kan niet worden uitbetaald, wegens reeds overleden. Of is dit een pleidooi om de nabestaanden van iedere Nederlander die overlijdt 74.313 euro uit te keren?

Sterker nog, deze vroegtijdige sterfgevallen sparen geld uit, voor intensieve medische zorg en verblijf in een verzorgingstehuis. Deze 8 maanden levenswinst door schone lucht zou namelijk voor het overgrote merendeel terecht komen bij 75-plussers met een slechte gezondheid. Vieze lucht velt namelijk niet als een donderslag bij heldere hemel gezonde veertigers, vijftigers en zestigers, maar geeft chronisch zieken en krakkemikkige bejaarden het laatste zetje. In een hypothetisch Nederland met brandschone lucht zouden de kosten voor zorg aan chronisch zieken en bejaarden hoger zijn dan nu, omdat ze gemiddeld wat langer blijven leven.  

Spookgeld

Datzelfde ongemakkelijke verschijnsel doet zich voor bij de maatschappelijke kosten van roken: zieke rokers zijn duur, maar ze gaan wel vroeg dood, zodat ze weinig kosten aan bejaardenzorg en AOW. Het is dus een reële mogelijkheid dat roken de samenleving als geheel kosten bespaart, zeker als je de opbrengst van de accijns op tabak meerekent. Van mij zult u geen goed woord over roken horen, maar zelfs dan faalt die quasi-objectieve rekenmethode om aan te tonen hoeveel zo’n slechte gewoonte de samenleving kost.

Meer in het algemeen geldt dat zulke ‘wat als’-kostenberekeningen fundamenteel onzin zijn. Die pretenderen namelijk het Nederland van nu te vergelijken met een hypothetisch Nederland dat nooit heeft bestaan. Als Nederland ooit brandschone lucht had gehad en verder alles ongeveer hetzelfde als nu, dan had je echte data gehad om een vergelijking te maken. Maar de luchtverontreiniging was vroeger vele malen erger dan nu, en wordt nog steeds minder erg. Die ‘kosten’ aan verloren VOLY’s zijn spookgeld dat door niemand wordt betaald, en door niemand ontvangen.

Ongeveer hetzelfde geldt voor die 8 maanden die wij volgens het RIVM allemaal korter zullen leven door luchtverontreiniging. Korter dan wie? De levensverwachting van de Nederlander is de afgelopen eeuwen, en ook de laatste decennia nog, alleen maar gestegen (met een kleine dip door corona). Die Nederlanders die gemiddeld 8 maanden langer leefden dan wij, hebben nooit bestaan.

Het onderzoek van Pointer geeft ook precies de in die kringen gewenste uitkomst: de landbouw is ‘de grootste boosdoener’, en krijgt 7,1 miljard van die 18 miljard toegerekend, met name wegens de uitstoot van ammoniak. Rechtstreeks overlijdt in Nederland niemand aan ammoniak; volgens atmosfeermodellen stimuleert ammoniak hoog in de lucht fijnstof, en dat fijnstof is een risicofactor voor luchtwegaandoeningen.

Stel, je zou voor waar aannemen, dat alleen al de uitstoot van de landbouw de Nederlander 3 maanden  (7,1/18 x 8 maanden) aan levensverwachting kost. In plaats van nu gemiddeld 80 jaar, zouden we in Nederland zonder landbouw 80 jaar en 3 maanden oud worden. Huiskamervraag: hoe oud zouden we wereldwijd worden z onder landbouw?

Kinderen krijgen kost jaarlijks 13 miljard

Op dit punt aangekomen, gaan boerenhaters de discussie altijd verwateren door te zeggen dat de Nederlandse landbouw grotendeels voor de export produceert, en dat we voedsel best kunnen importeren. Ja, en dan moet Pointer die berekening overdoen voor de hele wereld.

Maar het wezenlijke punt is, dat alle maatschappelijke activiteiten ongewenste, en deels onvermijdelijke bij-effecten hebben. Auto-verkeer ‘kost’ 3 miljard euro per jaar aan verloren VOLY’s door fatale verkeersongelukken. Ook dit is een fictieve kostenpost, die niets te maken heeft met werkelijk gemaakte kosten voor verkeersveiligheid.

Ongeveer net zo kost kinderen krijgen in Nederland de wereld jaarlijks 13 miljard euro, vanwege de uitstoot van CO2 die dit onvermijdelijk genereert. (165.000 x CO2-uitstoot van een Nederlander over het hele leven à 100 euro klimaatschade per ton). Misschien dat autochtone Nederlanders daarom nauwelijks nog kinderen krijgen: dat kun je de wereld toch niet aandoen?         

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Wat is de jaarlijkse schade van kinderen krijgen? Misschien kan Pointer daar ook eens een onderzoekje aan wijden. verscheen eerst op Wynia's Week.

Runderen produceren methaan in hun maag bij het verteren van voedsel en burpen dat uit. De veeteelt wereldwijd produceert zo’n 100 miljoen ton methaan per jaar. Bovengenoemd voedingssupplement, Bovaer, remt een enzym in de rundermaag dat die methaanproductie faciliteert. In plaats van methaan boert de koe dan waterstof (H2) en CO2 uit. Omdat methaan een tientallen malen krachtiger broeikasgas is dan CO2, is dat bijna pure winst.

Lastige sector

De landbouw is vanwege die methaanuitstoot een van de lastigste sectoren om klimaatneutraal te maken. Het is in feite onmogelijk om de emissie van die sector naar nul terug te brengen, zodat die in de officiële ‘Netto-Nul in 2050’-ambitie gecompenseerd moet worden door negatieve emissies, dat wil zeggen door massale aanplant van bossen elders, of door BioCCS: het verbranden van biomassa en de CO2 die daarbij vrijkomt permanent onder de grond stoppen.

Er zijn goede argumenten om Netto-Nul in 2050 met een flinke korrel zout te nemen, maar ook als je die doelstelling deels loslaat, zou een substantiële vermindering van de methaanuitstoot van de landbouw zeer welkom zijn.

Zelden presenteren zich oplossingen voor een uitstootprobleem die zowel goedkoop zijn als geen nadelige bijwerkingen hebben, maar dit is er zo een. Naar de veiligheid en effectiviteit van Bovaer is uitgebreid onderzoek gedaan, en het is toegelaten door de EFSA, de European Food Safety Authority, evenals door beoordelingsinstanties in vele andere landen. Niets verhindert dus dat alle Nederlandse veeboeren hun dieren Bovaer geven, toch?

Welkom in de echte wereld, waar zo’n vlieger nooit opgaat. ‘Biologische’ boeren mogen van hun geloof dit supplement niet gebruiken, omdat het in de negentiende eeuw nog niet bestond. Bovendien is Bovaer inmiddels ontdekt door actievoerders en verontruste burgers, en alle gebruikelijke complotdenkers op social media zijn er weer als de kippen bij om spookverhalen over Bovaer  te verspreiden. Een oproep tot een boycot van zuivelbedrijven die melk kopen van boeren die Bovaer aan hun koeien geven kon uiteraard niet uitblijven (volgend jaar gaat Zembla vast een ‘kritische’ documentaire over de toelating van Bovaer maken).

Een belangrijke component van het onbegrip en de gaslighting over Bovaer is, dat de onruststokers doen alsof dit supplement in melk en vleesproducten gestopt wordt, dan wel daar via de koe in terechtkomt. De realiteit is dat een kleine hoeveelheid Bovaer toegevoegd wordt aan het veevoer en de werkzame stof wordt bij consumptie door de koe volledig afgebroken tot CO2 en andere heel gewone restproducten, net als de rest van het veevoer.

Dat is uiteraard getest, en in de melk en het vlees van Bovaer-koeien zijn in het slechtste geval enige microgrammen per liter NOPA aangetroffen, een restproduct dat specifiek is voor Bovaer. Die hoeveelheid ligt een factor duizend lager dan de veiligheidsnorm, en die is weer gebaseerd op levenslange blootstelling. Wel moeten mensen die beroepshalve Bovaer toevoegen aan het veevoer daarbij de normale voorzorgsmaatregelen nemen voor stoffen die potentieel irriterend zijn, dus handschoenen, veiligheidsbril en mondkapjes dragen.

Illusoir risico

Het wappiegedoe op social media over Bovaer is niets nieuws, maar verrassend is wel dat Farmers Defence Force zich nu bij dat kamp lijkt aan te sluiten. Deze radicale boerenorganisatie publiceerde op hun website een stuk dat door Greenpeace of Milieudefensie geschreven had kunnen zijn, met de strekking dat boeren onvruchtbaar dreigen te worden door Bovaer.

Die angst is gebaseerd op proeven met ratten die enorme hoeveelheden Bovaer in hun voer kregen, vergelijkbaar met een mens die elke dag een groot bord vol Bovaer leeg eet. Dat staat zo ver af van de praktijk van het gebruik van Bovaer, dat dit een volstrekt illusoir risico is. Het effect was ook nog eens specifiek voor ratten; andere proefdieren hadden er geen last van.

Hoewel ze ideologisch lijnrecht tegenover elkaar staan, zijn Farmers Defence Force en Milieudefensie het blijkbaar eens dat een technische quick fix in de landbouw niet kan bestaan. Dankzij technische en wetenschappelijke vooruitgang is de landbouw de afgelopen eeuw vele malen productiever geworden, maar wonderlijk genoeg heerst nu het narratief dat er door innovatie niets meer aan verbeterd kan worden. Voor Farmers Defence Force betekent dit dat alles gewoon op de oude voet voort moet gaan, en voor Milieudefensie dat zo’n beetje de hele veeteelt uit Nederland moet verdwijnen.

We hebben dat eerder gezien met slimme stalvloeren die de ammoniakuitstoot van veeteelt kunnen verminderen: volgens het D66-smaldeel in de Kamer en allerlei milieuclubs kon en mocht dat niet werken, want dat was een quick fix. Slechts halvering van de veestapel kon echte gaten schieten in de stikstofdeken waaronder de Nederlandse natuur lag te verstikken.

Natuurlijk voldoet een innovatief project niet altijd aan de verwachtingen, of niet helemaal, of pas in versie 2.0. De rancuneuze triomfantelijkheid waarmee de anti-landbouwlobby zulke initiële missers opvoert als bewijs dat een hele technologie ‘dus’ niet werkt, en dat quick fixes ‘dus’ nóóit werken, is veelzeggend. Men wíl niet dat zulke innovaties werken, want men wil helemaal niet dat er innovatieve oplossingen komen voor het probleem waar ze hun hele ideologie aan opgehangen hebben, namelijk de verderfelijkheid van de intensieve landbouw. Quick fixes mogen niet bestaan, want dan kan de intensieve landbouw, of een groot deel daarvan, gewoon blijven bestaan.

Rationele maatregelen mogen niet

Ongeveer op dezelfde manier, en met dezelfde motivatie, gaat Johan Vollenbroek tekeer tegen mestvergistingsinstallaties. Die werken niet en verpesten het milieu in de omgeving, beweert hij, dus probeert hij overal vergunningen voor die installaties kapot te procederen. Want het mestoverschot mag niet met rationele, technische maatregelen opgelost worden; dat mag alleen door boerenbedrijven te liquideren.

Nog breder zie je die grondhouding op het thema klimaat. CCS – het permanent onder de grond stoppen van CO2 in lege gas- en olievelden – mag niet werken, omdat het de enige door Extinction Rebellion goedgekeurde remedie tegen klimaatverandering niet dichterbij brengt, namelijk helemaal stoppen met fossiele brandstoffen. Deze week werd bekend dat Vattenval voorlopig stopt met twee kleine CCS-projecten in Zweden, waarbij de CO2 van twee biomassacentrales onder de grond zou verdwijnen. Volgens Vattenval was de markt er nog niet rijp voor, met andere woorden: ze vonden het te duur. 

Groot was het leedvermaak bij de tegenstanders van CCS. Martijn Katan, voedseldeskundige maar ook een verklaard tegenstander van biomassa en CCS, tweette: ‘Zo loopt het met vrijwel alle CCS projecten af: het werkt niet of het is te duur.’

Die twee projecten van Vattenval hadden in totaal 350.000 ton CO2 per jaar onder de grond moeten stoppen. Het Porthos-project dat momenteel in Nederland wordt uitgerold, gaat 2,5 miljoen ton CO2 per jaar in de bodem van de Noordzee stoppen. Middels al bestaande CCS-projecten gaat momenteel wereldwijd 45 miljoen ton CO2 per jaar de bodem in en dat volume groeit snel door alle projecten die nu worden afgerond. Maar voor iemand als Katan bewijst het on hold zetten van die twee miniprojectjes in Zweden dat CCS niet kan werken.

Die aversie tegen oplossingsgericht denken speelt ons ook parten bij geo-engineering: slimme ingrepen in het aarde-atmosfeer-systeem die de opwarming van het klimaat zouden afremmen, terwijl we toch fossiele brandstof kunnen blijven gebruiken.

Dat ligt genuanceerder: er zijn weliswaar al effectieve, relatief spotgoedkope ideeën geopperd, maar we hebben momenteel nog geen goed uitgeteste en doorgerekende quick fix voor het klimaat.

Litanie aan voorbehouden

Maar iedereen die momenteel iets over geo-engeneering zegt, voelt zich genoodzaakt om ook een litanie aan voorbehouden op te dreunen: over de risico’s op ongewenste bijeffecten, over hoe moeilijk het allemaal ligt, ook internationaal juridisch, enzovoort enzovoort. Het gevolg is dat er nog niet eens serieus en grootschalig onderzoek naar geo-engineering wordt gedaan.

Lijkt me een mooi projectje voor Elon Musk, dan schiet het tenminste een beetje op.  

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers is auteur van De Stikstoffuik (2023) en De Klimaatoptimist (2024), over energietransitie in Nederland. De boeken zijn HIER en HIER te bestellen. Informatie voor media en boekhandel: info@blauwburgwal.nl.   

Wynia’s Week verschijnt drie keer per week, 156 keer per jaar, met even onafhankelijke als broodnodige artikelen en columns, video’s en podcasts. U maakt dat samen met de andere donateurs mogelijk. Doet u weer mee, ook in het nieuwe jaar 2025? Kijk HIER. Hartelijk dank!

Het bericht Arnout Jaspers: Goedkope, praktische oplossingen worden door klimaatactivisten steevast verdacht gemaakt. Daar is een reden voor verscheen eerst op Wynia's Week.