Vrij Nederland kwam op 21 mei met groot nieuws, althans zo leek het. ‘Microsoft heeft namen van Nederlandse ambtenaren en wetenschappers met de Amerikaanse overheid gedeeld. De gegevens staan in een onderzoeksrapport, opgesteld door een commissie van het Huis van Afgevaardigden, die Microsoft, Google, Meta en andere techbedrijven verplichtte interne documentatie te delen.’

Het nieuws werd breed opgepikt. Maar in tegenstelling tot wat veel media schreven, zijn de namen van Nederlandse ambtenaren niet gepubliceerd. De kramp waarin veel journalisten schieten zodra het om de Amerikaanse overheid gaat, is symptomatisch.

‘Desinformatie’ en ‘haatspraak’

Zoals gemeld in het eerste deel van deze artikelreeks heeft een commissie van de Republikeinse partij op basis van Amerikaanse wetgeving via een dagvaarding de correspondentie opgevraagd tussen de Europese Commissie en tien, voornamelijk Amerikaanse techbedrijven over de toepassing van de DSA. Dus geen cliëntgegevens, overheidsbestanden of andere in sommige media gesuggereerde informatie.

De actie van de Amerikanen vloeide voort uit verzet tegen de censuurmogelijkheden die de DSA overheden in de EU biedt. Daarbij staat niet de bestrijding van kinderporno en terrorisme ter discussie, maar het tegengaan van wat ‘desinformatie’ en ‘haatspraak’ wordt genoemd. In die gevallen is de scheidslijn tussen illegale content en vrije meningsuiting een stuk minder duidelijk. Uit het door de Amerikanen gepubliceerde rapport blijkt dat posts op sociale media werden verwijderd die (ruimschoots) binnen de vrijheid van meningsuiting vallen.

Wie de moeite neemt de beide rapporten van de commissie te lezen, ziet dat de namen van medewerkers van techbedrijven en ambtenaren zijn weggelakt. Bedrijven zijn ook in Nederland niet wettelijk verplicht om dit soort informatie geanonimiseerd aan te leveren. Dat hangt sterk af van het doel waarvoor deze wordt opgevraagd. Op voorhand naar eigen inzicht lakken in stukken waaruit mogelijk juridische consequenties volgen, is niet de bedoeling.

De Amerikaanse handelwijze hangt samen met de fundamenteel verschillende manier waarop tegen censuur op socialemediaplatforms wordt aangekeken. De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. De bemoeienissen van de Europese Commissie om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt in de VS gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting. De reactie van Microsoft op het artikel was dan ook dat het bedrijf handelde conform Amerikaanse wetgeving, die volgens Vrij Nederland kennelijk ondergeschikt is aan EU-wetgeving.

Om de kwalijkheid van de Amerikaanse actie te onderstrepen voert het Vrij Nederland-artikel woordvoerders op van EU DisinfoLab en Bits of Freedom (BoF). De auteur ‘vergeet’ daarbij te melden dat deze ngo’s zelf betrokken zijn bij de DSA, doordat ze meehelpen bij het opstellen van de regels en gedragscodes. Voor het via de DSA bestrijden van desinformatie en haatspraak consulteert de Europese Commissie ngo’s voor ‘expert knowledge’ en nodigt ze uit voor deelname aan expertgroepen. Bits of Freedom en Waag Futurelabs zijn Nederlandse ngo’s die hierbij betrokken zijn.

Bits of Freedom werpt zich op als bewaker van privacy op internet. Daarnaast wil het bijdragen aan ‘een gezond publiek debat’, door bijvoorbeeld de grote Amerikaanse techbedrijven onder vuur te nemen. Het op het Prinseneiland in Amsterdam gevestigde BoF vertrok van X om Bluesky te promoten en het kabinet-Schoof werd getypeerd als ‘een gevaar voor de rechtsstaat.’ Ook zit BoF in de Nederlandse Democratie Coalitie, een samenwerkingsverband van linkse ngo’s die zich inzetten ‘voor het versterken en verdedigen van de democratie in Nederland en daarbuiten’. Deze coalitie, die vooral stemming maakt tegen rechtse politieke partijen, wordt financieel gesteund door de goededoelenfondsen Stichting Democratie & Media (SDM), Adessium en het Vfonds. De laatste is een uithangbord van de Nationale Postcode Loterij.

‘Weerbaar en duurzaam’

BoF heeft een jaarbudget van ruim 1,5 miljoen euro, waarvan circa de helft afkomstig is van organisaties zonder winststreven (filantropie en ngo’s). Het wordt financieel gesteund door George Soros via zijn Open Society Foundations (OSF), dat ook EU DisinfoLab financiert. Twee andere belangrijke financiers van linkse ngo’s in Nederland, SDM en Adessium, dragen ook bij. Men neemt geen geld van Big Tech en overheden aan.

Opmerkelijk is de bijdrage van Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN). Met een eigen fonds ondersteunt deze stichting onder meer BoF, maar ook andere, met name linkse doelen. Zo gaat er geld naar het decentrale sociale platform Mastodon en naar projecten als ‘de ecologische impact van je website’ en ‘hoe we kunnen voorkomen dat AI discriminatie en vooroordelen in stand houdt’. SIDN streeft naar een ‘weerbare, duurzame digitale samenleving’ en is toegewijd aan de duurzame ontwikkelingsdoelen. Oud-Tweede Kamerlid Marjet van Zuijlen (PvdA) is voorzitter van de raad van toezicht. De stichting zet circa 25 miljoen euro per jaar om met het beheren van .nl-domeinnamen. Het verbaast niet dat een deel van het geld dat met het uitvoeren van deze semipublieke taak wordt verdiend, richting linkse ngo’s rolt.

Vorstelijke betaling

Stichting Waag Futurelabs is gevestigd in Amsterdam, waar tevens het historische Waag-gebouw op de Nieuwmarkt wordt beheerd. Waag wil bijdragen aan ‘onderzoek, ontwerp en ontwikkeling van een duurzame, rechtvaardige samenleving’ door ‘publieke waarden te bevorderen in het digitale domein’ en zegt te opereren op het snijvlak van wetenschap, technologie en kunst, maar is vooral een linkse actiegroep. Technologische ontwikkeling blijkt gericht op het ondersteunen van manieren om socialemediaplatforms te modereren.

Oprichtster en directeur Marleen Stikker – tevens lid van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, een door de overheid bij wet ingesteld adviesorgaan voor regering en parlement – wordt met een jaarlijkse bezoldiging van 145.000 euro vorstelijk betaald. Ze schreef in 2019 een boek met de titel Het internet is stuk. Maar we kunnen het repareren. Het is een devies dat lijkt te gelden voor haar hele organisatie. Nostalgisch kijkt men terug op het project De Digitale Stad (DDS), dat in de jaren negentig met veel subsidie van de gemeente Amsterdam tot stand kwam: internet, maar dan zonder grote Amerikaanse techbedrijven.

Waag ontvangt in het kader van de ‘culturele basisinfrastructuur’ een overheidssubsidie van 1,2 miljoen euro voor de periode 2025-2028. Van de totale inkomsten in 2024 ter hoogte van 4,7 miljoen euro (2023: 4,8 miljoen euro) was 3,6 miljoen (2023: 3,9 miljoen) direct afkomstig uit subsidie. De resterende ‘eigen inkomsten’ vloeiden vooral voort uit opdrachten voor met belastinggeld gefinancierde organisaties.

Waag ziet voor zichzelf een belangrijke taak weggelegd bij het bestrijden van de ondermijnende effecten van Big Tech en digitale ongelijkheid. Moderatie van sociale media door ‘maatschappelijke organisaties’ moet tot meer ‘democratische technologie’ leiden. Waag maakt zich bovendien sterk voor ‘artistiek en ontwerpend onderzoek bij maatschappelijke transities’. Het streven naar ‘eerlijke, inclusieve technologie’ betekent dat wordt meegewerkt aan het zoeken van alternatieven voor platforms als X, TikTok en Instagram, en ook voor Teams, Zoom en Eventbrite.

Waag wil deze platforms dus niet alleen modereren, maar ook waar mogelijk ondermijnen. Het vertrok zelf met veel bombarie van X naar Mastodon. Waag benadrukt dat het antiracistisch is en een voorstander van diversiteit en inclusie. Het werkt samen met geestverwante clubs als Bits of Freedom, Amnesty, Open State Foundation en People vs Big Tech. Publiekscampagnes richten zich op de lezers van onder meer De Groene Amsterdammer, Het Parool, Trouw en de VPRO Gids, die zo hun -inkomsten opkrikken. Opmerkelijk is dat VVD’er Uri Rosenthal zitting heeft in de raad van toezicht.

‘Niets onoorbaars’

Sinds het van kracht worden van de DSA in 2023 zijn er talrijke bijeenkomsten geweest waarbij de Europese Commissie socialemediaplatforms uitnodigde om te praten over en inzicht te geven in de toepassing van de verordening. Daarbij waren ook altijd ngo’s aanwezig. Die ngo’s huldigen per definitie het standpunt dat censuur van desinformatie en haatspraak goed is, want anders zouden ze niet trouw hebben meegewerkt aan de doelstellingen van de DSA en de bijeenkomsten hebben bezocht. Directeur Evelyn Austin van BoF zei eerder dit jaar tegen onderzoeksplatform Follow the Money dat er op deze bijeenkomsten niets onoorbaars wordt besproken. Maar wie er precies aanwezig zijn en welke onderwerpen op de agenda staan, blijft geheim. Vandaar ook de Amerikaanse dagvaardingen. Deze geheimzinnigheid verhoudt zich nogal slecht tot de openheid die BoF zegt na te streven.

Austin pleit er in Vrij Nederland voor om de gesprekken over de DSA voortaan te houden zonder de socialemediabedrijven, dus alleen tussen de Europese Commissie en ngo’s. Maar wie heeft deze organisaties, die grotendeels worden gefinancierd met belastinggeld maar niet beschikken over een noemenswaardige achterban, het mandaat gegeven om het internet te censureren? En waarom zou EU-wetgeving voor de wereldwijd opererende Amerikaanse bedrijven voorrang moeten hebben op de wetgeving uit eigen land? De uitspraak van Austin is niet alleen onthullend als het gaat om de toepassing van censuur, maar laat ook goed zien welke veel te grote broek links-activistische ngo’s aantrekken in het publieke debat.

BoF reikt jaarlijks de Big Brother Awards uit aan personen of instanties die het ziet als de grootste privacyschenders. De prijs gaat opvallend vaak naar VVD-bewindslieden. Als positieve tegenhanger heeft BoF de Felipe Rodriguez Award ingesteld. In 2019 was Marleen Stikker de winnaar. Waag schuift dan af en toe wat belastinggeld als gift richting BoF. Gezien de medeplichtigheid aan de censuuractiviteiten van de Europese Commissie, mag BoF zo langzamerhand zichzelf nomineren voor de Big Brother Award.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe met belastinggeld opgetuigde NGO’s de Europese Commissie helpen bij het censureren van sociale media verscheen eerst op Wynia's Week.

De EC zegt in een recente campagne sterk te hechten aan het beschermen van persvrijheid. Sinds mei 2025 zijn op basis van doorgaans gebrekkige bewijsvoering tientallen journalisten wegens het verspreiden van desinformatie door de EC op een sanctielijst gezet. Banktegoeden werden bevroren en toegang tot sociale media werd verhinderd. Daarnaast worden vooral rond verkiezingen tienduizenden socialemediaposts van platforms verwijderd en auteurs door justitie vervolgd. Het sanctioneren van journalisten en het censureren van sociale media staan volgens de EC kennelijk niet op gespannen voet met het beschermen van de persvrijheid.

Bij het bestrijden van desinformatie en haatspraak gaat het vaak over legitiem politiek debat en inhoud die niet strafbaar is, maar voor sommigen aanstootgevend. Dat blijkt uit documenten die onderzoekers van de Republikeinse fractie in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden na het dagvaarden van socialemediaplatforms in handen kregen.

Concrete voorbeelden

Autoriteiten hebben dankzij de DSA met name in verkiezingstijd de bevoegdheid om met spoed censuurverzoeken te doen aan platforms. Een zinnetje als ‘We need to take our country back’ blijkt niet door de beugel te kunnen. Ook heeft de EC weinig op met satire en memes.

Het Amerikaanse rapport noemt een aantal concrete voorbeelden van berichten die moesten worden verwijderd:

• Polen: ‘Electric cars are neither ecological nor an economic solution.’
• Frankrijk (over een asielzoeker die in 2023 in een park in Annecy verschillende jonge kinderen neerstak): ‘I certainly hope this little dust-up in #Annecy doesn’t hurt this poor young Syrian asylumseekers chances of becoming a Frenchman.’
• Duitsland (naar aanleiding van een bericht dat een Syrisch gezin 110 criminele feiten had gepleegd en de schuld daarvan legde bij jeugdzorg): ‘Deport the whole lot of them!’

Dit betrof in het Franse en Duitse voorbeeld accounts met minder dan duizend volgers en posts met relatief weinig views. De post over ‘Annecy’ was van een Amerikaan die twitterde vanuit de VS.

Niet alleen autoriteiten hebben de mogelijkheid met voorrang te vragen posts te verwijderen. Platforms moeten ook prioriteit geven aan censuurverzoeken van door de overheid erkende derde partijen die de status van trusted flagger hebben. Een dergelijke betrouwbare melder rapporteert illegale inhoud aan socialemediaplatforms. Die zijn niet verplicht de post te verwijderen, maar moeten wel de melder informeren over wat zij met diens melding hebben gedaan.

Een betrouwbare melder is per definitie pro-censuur, want anders zou deze geen status als trusted flagger hebben aangevraagd. Dat is prima als het gaat om het verspreiden van bijvoorbeeld kinderporno. Maar in veel gevallen is de scheidslijn tussen wel en niet illegaal niet zo duidelijk. Veel betrouwbare melders zijn bovendien ngo’s die voor hun financiering sterk afhankelijk zijn van een enkele donor, zoals de overheid, wat vraagtekens zet bij hun onafhankelijkheid.

In 2025 heeft de Autoriteit Consument & Markt (ACM) in haar rol als nationaal DSA-coördinator de eerste betrouwbare melders in Nederland aangemerkt. Dit zijn Stichting BREIN, Stichting NL Confidential, React en Stichting Offlimits. Al voor 2025 fungeerden deze vier organisaties de facto ook als zodanig.

Stichting BREIN bestrijdt inbreuken op auteursrechten en wordt gefinancierd door rechthebbenden en brancheorganisaties uit de entertainment- en media-industrie. React is een organisatie gefinancierd door het bedrijfsleven, die zich keert tegen het online aanbieden van nepartikelen. Stichting Offlimits richt zich met name op het bestrijden van de verspreiding van kinderporno via internet en wordt voor 90 procent gesubsidieerd door diverse overheden.

Gefinancierd met belastinggeld

NL Confidential is een overheidsstichting die gespecialiseerd is in het opzetten en beheren van meldpunten en hulplijnen voor vertrouwelijke en zo nodig anonieme meldingen, waaronder Meld Misdaad Anoniem. Het onderdeel ‘Meld.Online Discriminatie’ fungeert als betrouwbare melder. Opmerkelijk is dat op de website allerlei voorbeelden van discriminatie worden genoemd, maar dat discriminatie van blanke en/of autochtone Nederlanders niet ter sprake komt. NL Confidential wordt volledig gefinancierd met belastinggeld, wat de eigen claim ‘onafhankelijk’ te zijn in een iets ander daglicht zet.

Ook bij de buitenlandse betrouwbare melders zit een aantal opmerkelijke partijen, die we bijvoorbeeld kennen uit het hier besproken boek Der NGO-Komplex van Björn Harms. Zo is Meldestelle Respect! één van de vele door ngo’s gerunde meldpunten in Duitsland. Iedereen die zich gediscrimineerd voelt kan hier met klachten terecht, waarna mensen om vaak onschuldige mediaposts worden aangepakt door justitie. De meldpunten worden grotendeels gefinancierd met belastinggeld. Hate Aid is een ngo die linkse politici, zodra ze met haatspraak te maken krijgen, helpt met het voeren van processen. De medewerkers zijn vooral afkomstig uit het kader van de Grünen. Sinds 2020 kreeg Hate Aid via de Duitse overheid drie miljoen euro subsidie. Het kwam inmiddels tot een aantal geruchtmakende rechtszaken. Het Oostenrijkse zusje ZARA (Zivilcourage und Anti-Rassismus Arbeit) heeft eveneens de status van betrouwbare melder en houdt zich met soortgelijke activiteiten bezig. Onlangs besloot minister Claudia Bauer van de christendemocratische ÖVP de al jarenlang lopende subsidie stop te zetten, waarna een collega-minister van de sociaaldemocratische SPÖ de financiering voor in elk geval dit jaar overnam om te voorkomen dat ZARA zou omvallen.

Bekende Belgische betrouwbare melders zijn overheidsorganisaties Unia en het Vlaams Mensenrechteninstituut, equivalenten van het Nederlandse College voor de Rechten van de Mens. Beide organisaties krijgen regelmatig het verwijt uitsluitend een bepaald deel van het politieke spectrum op de korrel te nemen. Reden voor de Vlaamse regering om eerder de financiering van Unia stop te zetten en voor Vlaanderen een eigen organisatie op te zetten. Na nogal ‘wereldvreemde’ adviezen over hoofddoeken en zwemkledij treft het Vlaamse instituut inmiddels dezelfde verwijten over partijdigheid als zijn federale evenknie Unia.

Deze betrouwbare melders leggen geen verantwoording af over de posts die als desinformatie of haatspraak worden aangemerkt. Wel mag vermoed worden dat platforms onder druk van hoge boetes of juridische aansprakelijkheid er eerder voor kiezen bepaalde posts te verwijderen. Veel van die verwijderingen gebeuren automatisch. Algoritmes die hiervoor worden gebruikt, gaan vooral bij satirische berichten regelmatig in de fout.

Socialemediaplatforms zijn wel verplicht om een melding te doen als zij posts verwijderen, zowel richting de gebruiker als de wettelijke toezichthouder. Alle beslissingen om berichten te verwijderen worden opgenomen in de DSA Transparancy Database. Daar word je niet veel wijzer over de inhoud van de verwijderde berichten, die zijn ingedeeld in zestien tamelijk brede categorieën. Derden kunnen zich dus geen oordeel vormen of posts al dan niet terecht zijn verwijderd, als een gebruiker niet zelf aan de bel trekt. Wetenschappers en organisaties kunnen wel om toegang vragen tot de inhoud van verwijderde berichten. De meeste verwijderde berichten hebben betrekking op de categorie ‘Scams and/or Fraud’ en zijn verwijderd op Google Shopping.

Naar eigen inzicht

De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. Daar mogen socialemediaplatforms naar eigen inzicht inhoud weigeren of verwijderen en wordt dit gerekend tot hun redactionele vrijheid. Ook kunnen ze in de regel niet juridisch aansprakelijk worden gesteld voor wat gebruikers op hun site plaatsen en ook niet worden aangeklaagd voor het al dan niet verwijderen van inhoud. Dit verklaart waarom vanuit de VS de bemoeienissen van de EC om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting.

Vóór 2025 waren er geen betrouwbare melders in het kader van de DSA. Wel heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken al vanaf 2019 op basis van individuele afspraken een dergelijke status bij de socialemediaplatforms Facebook en Twitter/X en sinds 2021 ook bij Google, TikTok en Snapchat. Het ministerie heeft hiervan een paar keer gebruik gemaakt door Twitter te vragen berichten te verwijderen die betrekking hadden op het ongeldig maken van stembiljetten. Toenmalig minister Hugo de Jonge van Binnenlandse Zaken kwam overigens niet spontaan met deze informatie over de brug, maar pas na WOO-verzoeken, mediaberichten en Kamervragen.

De Europese Commissie financiert dus in het kader van de DSA ngo’s die als betrouwbare melders met voorrang geluiden op socialemediaplatforms proberen te censureren. Welke ngo’s de EC daar nog meer voor financiert en hoe die betrokken zijn bij censuur komt in het derde deel van deze serie aan de orde.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe NGO’s helpen bij de uitvoering van Europees censuurbeleid verscheen eerst op Wynia's Week.

Thierry Breton is niet welkom in de VS. De voormalige EU-commissaris dreigde in 2024 een interview van Elon Musk met toenmalig presidentskandidaat Donald Trump op X (voorheen Twitter) te verbieden: omdat tijdens de live-uitzending nepnieuws en desinformatie dreigden te worden verspreid, zonder dat er ‘gemodereerd’ kon worden.

Het inreisverbod is een speldenprik in een controverse die teruggaat tot 2015. Toen begon de Europese Commissie zich zorgen te maken over het toenemende protest tegen massamigratie en multiculturalisme. Ook werd Rusland (naar later bleek ten onrechte) beschuldigd van het beïnvloeden van de uitslag van de Amerikaanse (2016) en Franse (2017) presidentsverkiezingen. In plaats van te luisteren naar de voorkeuren van de kiezer greep de Europese Commissie naar middelen om kritische geluiden te censureren.

Onder het mom van het aanpakken van haatspraak en desinformatie werd in 2015 het EU Internet Forum opgetuigd, dat misbruik van internet voor terroristische doeleinden moest bestrijden. In 2016 (tegen haatspraak) en in 2018 (tegen desinformatie) kwamen er ‘niet-bindende’ gedragscodes voor socialemediaplatforms, waarin deze beloofden inhoud te censureren. Wereldwijd, omdat anders ontduiken via VPN mogelijk was. De inhoud van de gedragscodes werd zorgvuldig afgestemd met ngo’s. Als platforms niet meewerkten, zouden de gedragscodes wet worden.

Miljardenboetes

Amerikaanse bedrijven werden meteen hard aangepakt. Zo kreeg moederbedrijf Alphabet tussen 2017 en 2019 miljardenboetes van Google voor ‘machtsmisbruik’ via de advertentietak AdSense en het mobiele betalingssysteem Androïd. En ook voor het voortrekken van de eigen productvergelijker in resultaten van zijn zoekmachine.

In 2019 kwam de nieuw aangetreden Europese Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen met het voorstel de gedragscodes om te zetten in een Digital Services Act (DSA). De DSA kwam tot stand in 2022 en werd effectief in 2023. Niet voldoen aan de DSA kan leiden tot een forse boete van maximaal 6 procent van de wereldwijde omzet of een totale ban in de EU. De wet verplicht platforms om samen te werken met ‘external stakeholders’, waaronder met name ook ngo’s.

Overigens gingen de gedragscodes niet op in de DSA. Wie voldoet aan de gedragscodes geniet bescherming tegen de toepassing van de DSA. Aangezien de EU van de westerse landen de meest vergaande wetgeving heeft rond censuur, werd voldoen aan de DSA de wereldwijde standaard. Wat dus implicaties heeft voor andere landen, zoals de VS. Daar waren de Democraten veelal bereid mee te werken aan de EU-maatregelen, terwijl de Republikeinen kozen voor de confrontatie. In twee achtereenvolgende rapporten problematiseerde een Republikeinse commissie inhoud en reikwijdte van de DSA en bracht een aantal onthullende feiten naar boven. Dat gebeurde door via dagvaardingen informatie op te vragen bij tien techbedrijven: Alphabet, Amazon, Apple, Meta, Microsoft, OpenAI, Reddit, Rumble, TikTok en X.

De Europese Commissie implementeerde met de DSA niet alleen vergaande wetgeving, maar ging bij de toepassing van de regels ook nog eens meten met twee maten. Zo is de Global Disinformation Index (GDI) leidend als het gaat om de betrouwbaarheid van websites. De GDI is een ngo die geld ontvangt van overheden en linksleunende filantropische organisaties, zoals de Open Society Foundations van George Soros. De GDI heeft het vooral voorzien op de rechterkant van het politieke spectrum. Onder de verzamelnaam ‘extreemrechts’ werd – conform de GDI – veel inhoud met een conservatief karakter als gevaarlijk gesignaleerd door de Europese Commissie. Vooral als het gaat over immigratie en gender is het label ‘violent right-wing extremism’ gauw geplakt. Berichten uit rechtse hoek over deze thema’s die nog net door de beugel konden (zogenaamde ‘borderline content’), werden door algoritmes naar beneden geplaatst, wat aanmerkelijk scheelt in advertentie-inkomsten. Hoewel de GDI transparantie tot kernprincipe heeft verheven, is er geen jaarverslag.

In tientallen bijeenkomsten met socialemediaplatforms en ngo’s drong de Europese Commissie de afgelopen jaren aan op het aanpakken van desinformatie over corona, de Russische invasie in Oekraïne en rond diverse verkiezingen. Deelname aan deze bijeenkomsten was verplicht en platforms moesten rapporteren wat ze deden aan het bestrijden van desinformatie. In de maanden voorafgaand aan het van kracht worden van de DSA pasten veel platforms hun ‘community guidelines’ op dit punt aan.

De eerste toepassing van de DSA was bij verkiezingen in Slowakije in het najaar van 2023. Uitingen als ‘There are only two genders’ en ‘Children cannot be trans’ werden met een beroep op de DSA verwijderd. De Europese Commissie stuurde TikTok een lijst met 63 accounts die moesten worden gecensureerd.

Ook in Nederland

Hierna was Nederland aan de beurt. Voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 was er een speciale bijeenkomst met TikTok en de Europese Commissie. Over wat er precies is besproken, is niets bekend. Dat het in dit geval om slechts één bijeenkomst ging, zegt overigens weinig over de werkwijze van de Europese Commissie. Alleen al in Brussel vonden in de periode 2023-2025 tientallen vergaderingen plaats over toepassing van de DSA door socialemediaplatforms. Telkens als er ergens verkiezingen waren – in Polen, Frankrijk, Ierland en zelfs buiten de EU in Moldavië – werd ook nog een bijeenkomst in het desbetreffende land georganiseerd om landspecifieke aandachtspunten en accenten te zetten.

Zo was er zes weken voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober 2025 opnieuw een bijeenkomst in Nederland met socialemediaplatforms als Alphabet, Meta, Microsoft, TikTok en tal van ngo’s. Deze bijeenkomst werd georganiseerd door de Autoriteit Consument & Markt. De ACM is onder de DSA aangewezen als Digital Services Coordinator, die in Nederland de supervisie heeft over de DSA en deze moet handhaven.

De agenda van deze bijeenkomst maakt duidelijk dat van socialemediaplatforms werd verwacht dat zij actief censuurmaatregelen zouden toepassen. Welke ngo’s precies deelnamen, blijkt niet uit de stukken. In ieder geval aanwezig waren Bits of Freedom en Justice for Prosperity (JfP).

Bits of Freedom zegt te streven naar ‘een open en rechtvaardige informatiesamenleving’. Het wordt financieel vooral gesteund door andere ngo’s, waaronder de Open Society Foundations van George Soros. Onder de werkzaamheden vallen zaken als de ‘dekolonisatie van digitale rechten in Europa’, ‘algoracisme’ en digital welfare.

Wie de website van Justice for Prosperity bezoekt, krijgt de indruk dat de EU een vrijplaats is voor rechtsextremisten die onder aanvoering van Andrew Tate en met steun van Trump los gaan op allerlei kwetsbare minderheden. Ook wordt de uitslag van elke verkiezing in de EU volgens JfP beïnvloed door grootschalige Russische inmenging. JfP werkt met een budget van 250.000 euro per jaar dat nagenoeg volledig wordt opgebracht door overheden (met name de EU) en ngo’s. Oprichter en CEO Jelle Postma is een graag geziene gast aan de Nederlandse talkshowtafels, waar hij gretig schermt met zijn verleden bij de NCTV en de AIVD. In een recent rapport beschuldigt JfP ook Wynia’s Week van het ondermijnen van fundamentele mensenrechten door statistische informatie over immigratie en de etnische achtergrond van criminelen te publiceren.

Geen juridische basis

Onderdeel van het interventierepertoire van de DSA is verder een ‘Rapid Response System’, waarin door de EC goedgekeurde factcheckers de mogelijkheid hebben om ‘priority censorship requests’ te doen in de aanloop naar verkiezingen. Dit Rapid Response System werd ingezet tijdens de verkiezingen in Frankrijk (2024), Moldavië (2024), Roemenië (2024 en 2025) en Duitsland (2025).

Met name de bemoeienis met de presidentsverkiezingen in Roemenië ging ver. Interne TikTok-documenten laten zien dat er via TikTok geen Russische beïnvloeding plaatsvond, anders dan veel media suggereerden. De documenten laten verder zien dat veel inhoud die populistische en nationalistische kandidaten steunde, werd verwijderd zonder dat daar een juridische basis voor was. Vanaf een bepaald moment in de campagne vroegen de Roemeense verkiezingsautoriteiten om alle afbeeldingen van de populistische kandidaat Călin Georgescu te verwijderen. Voorafgaand aan de nieuwe presidentsverkiezingen een half jaar later blijkt dat met name TikTok werd belaagd door de Roemeense autoriteiten en de EC om de censuurregels verder aan te scherpen.

De Amerikaanse rapporten laten zien dat de Europese Commissie met behulp van de DSA meningen wil censureren die niet schadelijk of illegaal zijn. Daarbij verplichten de gedragscodes en de DSA socialemediaplatforms om samen te werken met ngo’s en factcheckers, met name in verkiezingstijd. Over wat die ngo’s en factcheckers precies doen en hoe het zit met hun financiering, kom ik terug in het tweede deel van mijn artikel.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Hoe de Europese Commissie stiekem probeert om ‘verkeerde’ verkiezingsuitslagen te voorkomen, óók in Nederland verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoe kan de overheid menen dat zij gerechtigd is om de vrijheid van de burger te beknotten en diens leven in detail te regelen?  

Whole-of-Society

De term ‘Whole‑of‑Society’ (WoS) waarop dit extreme beleidsdenken gebaseerd is, houdt in dat de staat zichzelf bevoegd acht om in naam van een hoger doel alle maatschappelijke domeinen te sturen en waar nodig te corrigeren. Niet als uitzonderlijke noodtoestand, maar als uitgangspunt: de permanente noodtoestand. De WoS-aanpak mobiliseert niet alleen, maar normeert bovendien.

Een rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat eerder deze week verscheen, bevestigt deze koers: meer centrale planning, meer sturing, meer interventie. De toon is technocratisch, maar de implicaties zijn politiek. WoS is geen beleidsinstrument, maar een nieuwe machtsclaim: de Leviathan van Thomas Hobbes beschermde de burger tegen externe dreiging, maar de post-democratische Leviathan beschermt de burger tegen zichzelf en zijn eigen schadelijke gedragingen. De burger die gedwongen wordt om ‘vrij te zijn’, zou Rousseau zeggen.

Waar klimaatbeleid begon als sectorale aangelegenheid (industrie, energie, transport), is WoS een kader dat geen grenzen kent. De redenering is simplistisch: klimaatverandering raakt alles, dus moet klimaatbeleid alles omvatten en moet de overheid alles kunnen sturen.

Zo staat het letterlijk in beleidsdocumenten. Het Nationaal Biodiversiteit Strategie & Actieplan 2025‑2030 stelt dat een WoS‑aanpak vereist dat ‘een breed scala aan maatschappelijke partijen natuur integreert in hun handelen’. Dat is geen uitnodiging, maar een normatieve verplichting. De overheid definieert het doel; de samenleving moet zich eraan aanpassen.

Geen democratische legitimiteit

De kern van de WoS‑benadering is dat politieke keuzes worden gedepolitiseerd en herverpakt als technische onvermijdelijkheden. ‘De Wetenschap’ zegt dat het moet, dus er is geen alternatief en politieke discussie is overbodig. Zo begint de totalitaire staat, zoals Hannah Arendt heeft uitgelegd: niet met geweld, maar met ‘depolitisering’ en het presenteren van een politieke keuze als technische noodzaak.  

Dit is een klassieke technocratische fuik: zodra een beleidsdoel wordt gepresenteerd als noodzakelijk, wordt elke afwijking onverantwoordelijk. De overheid hoeft geen draagvlak meer te zoeken; ze hoeft alleen nog te verwijzen naar modellen, scenario’s en de ‘grenzen van de planeet’.

Het PBL‑rapport is exemplarisch: het stelt dat Nederland moet bepalen hoeveel extra sterfgevallen door klimaatverandering acceptabel zijn en wie wel en wie niet beschermd moet worden, maar zwijgt over de kosten, risico’s en slachtoffers van het beleid zelf. Dit is geen omissie, maar een politieke keuze: het beleid wordt wetenschappelijk en moreel gedefinieerd, niet democratisch en politiek. Beleid heeft volgens het PBL kennelijk per definitie uitsluitend positieve effecten.

Als klimaatdoelen heilig zijn en WoS het middel is, volgt daaruit onvermijdelijk dat centralisatie van besluitvorming, vermindering van individuele keuzevrijheid en uitbreiding van toezicht en monitoring noodzakelijk zijn. Dit zijn de douchemuntjes en de gedeelde woningen van de defensieminister. 

In lijn daarmee suggereert het PBL dat de overheid, onder het mom van ‘we moeten moeilijke keuzes maken’, behoort te bepalen waar mensen wonen, hoe ze zich verplaatsen, en wat ze consumeren. Dat is centrale planning in de klassieke zin van het woord, maar dan met een ecologische en moralistische rechtvaardiging.

Gedwongen gedragsverandering

De transitie van vrijwilligheid naar dwang verloopt volgens een herkenbaar patroon van nudging (gedrag subtiel sturen) en beprijzing (ongewenst gedrag financieel ontmoedigen en gewenst gedrag subsidiëren) naar verbod en gebod (keuzevrijheid formeel beperken) en de bijbehorende monitoring (naleving van ge- en verboden controleren). 

De geleidelijkheid als beleidsstrategie reflecteert de toenemende urgentie. Douchemuntjes-gate was geen ontsporing, maar nog een testballon: een verkenning van de vraag hoever de overheid kan gaan in het reguleren van privégedrag.

De verbouwing van Nederland is een fysiek project, maar bovenal een politieke herstructurering. Onder de vlag van klimaat- en stikstofbeleid worden boeren onteigend, mobiliteit beperkt en de oude infrastructuur afgebroken.  

Niet omdat dit democratisch is besloten, maar omdat het past binnen een technocratische visie op de noodzakelijke groene herinrichting. De gremia en overlegstructuren waarin deze keuzes worden gemaakt, bestaan grotendeels uit ambtenaren, wetenschappers, Government-Organized Non-Governmental Organizations (GONGO’s), consultants en groene bedrijven. De burger is daarin geen actor, maar een variabele.

Erosie van de privésfeer

Als klimaatdoelen absolute prioriteit krijgen, wordt de privésfeer per definitie politiek. De logica is onontkoombaar, want uw woning verbruikt energie, uw eten heeft een voetafdruk, uw vervoer veroorzaakt uitstoot en uw vakantie beïnvloedt het klimaat. Volgens de bestuurskundige theorie maken deze ‘negatieve externaliteiten’ (dat wil zeggen ongunstige gevolgen voor anderen) van privé-gedragingen een publieke aangelegenheid die overheidsinterventie vereist. 

De negatieve gevolgen van uw gedragingen voor het klimaat geven de overheid de bevoegdheid, zo niet de plicht, om in te grijpen om die negatieve gevolgen te beperken. De naleving van de maatregelen moet bovendien gegarandeerd worden. Met een slimme meter, digitale identiteit, het volgen van uw vervoersbewegingen en persoonlijke koolstofbudgetten kan de overheid aan haar plicht voldoen. 

Dat noemen de bestuurskundigen niet een dystopische verschrikking, maar noodzakelijk beleid. Zo belanden we in de ultieme biopolitiek van Michel Foucault waarmee de post-democratische staat macht uitoefent door het reguleren van de biologie van de mens en diens gezondheid, hygiëne, mobiliteit en voeding.

Whole-of-Society wordt gepresenteerd als een beleidsaanpak, maar is in feite een inversie van de staat: de overheid dient niet langer de burger, maar de burger dient de beleidsdoelen van de overheid. De staat wordt niet begrensd door de samenleving, maar de samenleving wordt begrensd door de staat.

De vraag is niet of klimaatverandering bestaat. De vraag is ook niet of klimaatbeleid noodzakelijk of zelfs maar effectief is. De vraag is hoeveel macht een overheid mag claimen in naam van een hoger doel. De vraag is wat er van individuele vrijheid overblijft als ‘alles en iedereen’ voorwerp van het beleid wordt.

De Totaalstaat

De douchemuntjes en gedeelde woningen waren geen incident, maar een signaal. Een voorproefje van een technocratische beleidslogica die, eenmaal geaccepteerd, geen natuurlijke rem of grens kent.

De Whole-of-Society-filosofie introduceert een totaliserende beleidslogica waarin politieke keuzes worden gepresenteerd als technische noodzakelijkheden, individuele autonomie ondergeschikt is aan ecologische doelstellingen, en de grens tussen publiek en privaat (en daarmee tussen wet en moraal) oplost. 

De Totaalstaat is een staat die niet de burger dient, maar een staat die burgers in haar eigen beeld heropvoedt met totaliteit als noodzakelijke en moreel verantwoorde beleidsvoorwaarde. Hoe u uw leven leidt is niet langer een privékwestie, maar een zaak van overheidsbeleid.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u (weer) mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht De verborgen boodschap achter de Haagse ‘douchemuntjes’-rel verscheen eerst op Wynia's Week.

Het Nederlandse politiek-bestuurlijke systeem selecteert mensen die posities van macht en invloed krijgen in toenemende mate op basis van opvattingen. Binnen de vele ongekozen instituties die Nederland mede (zo niet grotendeels) besturen, bestaat vrijwel consensus over een reeks van onderwerpen: van stikstof tot klimaatbeleid tot de Spreidingswet. Wie te afwijkend is, blijft buiten beeld voor benoemingen, voordrachten en in sollicitatieprocedures voor burgemeestersposities.

De kiezer kiest wél Tweede Kamerleden en gemeenteraadsleden, maar het politieke systeem bepaalt grotendeels wie van hen invloed wordt gegund. Gevestigde partijen – die inmiddels in veel gemeenten kleiner zijn dan lokale protestpartijen – selecteren voor hun kieslijsten mensen die, wat de verkiezingsuitslag ook is, roepen dat ze doorgaan op de ingeslagen weg. Kopstuk op kopstuk van D66 en CDA bezwoer na de gemeenteraadsverkiezingen van vorige week – die in veel gemeenten uitliepen op een referendum over de komst van asielzoekerscentra – dat rond de Spreidingswet ‘bevel is bevel’ geldt.

Publiek gefinancierde organisaties

Om de regering en de ministeries heen opereren vele hoge colleges van staat, adviesraden en wetenschappelijke bureaus als het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), die graag dominante opvattingen (‘Gij Zult Stikstof Problematiseren’) recyclen in lijvige rapporten. Al te wilde ideeën of prikkelende adviezen krijgt de regering niet, of het moet een aanmaning zijn van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) – bij monde van oud-PvdA-minister Bert Koenders – om meer tranen te plengen over Gaza.

Daarnaast bestaat een waaier aan stichtingen (vaak geleid door oud-politici van gevestigde partijen als GroenLinks-PvdA en CDA) die met langjarige subsidies doelen als verduurzaming, ontwikkelingssamenwerking en klimaatneutraliteit mogen nastreven.

Klassieke tegenmachten als vakbonden, de publieke omroep en de politieke wetenschappen zijn – door bestuurlijke en politieke banden én een gedeeld wereldbeeld – ten dele ‘mede-machten’ binnen het Nederlandse politieke systeem geworden. Uiteraard zijn er gradaties – plukjes kritische journalistiek bestaan zeker nog – maar prominente figuren binnen deze ‘tegenmachten’ zenden boodschappen uit die van de afdeling voorlichting van Haagse ministeries hadden kunnen komen.

Op het oog bestaat er in de Tweede Kamer grote diversiteit in politieke opvattingen – de samenstelling reflecteert immers via directe verkiezingen de opvattingen van de bevolking. Nieuwe partijen dringen regelmatig door in het parlement, zeker ter ‘rechterzijde’. Wie beter kijkt, ziet dat die diversiteit zich maar beperkt vertaalt in invloed. Nieuwe Kamerleden merken al snel hoe klein hun speelruimte is. Wie geen fractieleider is of niet aan tafel zat bij de onderhandelingen over het regeerakkoord, is grotendeels beperkt tot het stellen van Kamervragen en het indienen van amendementen. De echte besluiten worden elders genomen. Tegelijk is de omloopsnelheid bij nieuwe partijen hoog, waardoor hun invloed weer snel verdampt.

Ook na de politiek zet dat patroon zich voort. Bestuurlijke sleutelposities – burgemeesters, commissarissen, toezichthouders – gaan opvallend vaak naar oud-politici uit gevestigde partijen. Zo is oud-PvdA fractieleider (en vergroeningsprofeet) Diederik Samsom inmiddels voorzitter van de Raad van Commissarissen van de Nederlandse Gasunie. Voor politici buiten de gevestigde consensus ligt die route niet of nauwelijks open. Het duurde bijvoorbeeld decennia voordat met Emile Roemer een vertegenwoordiger van de SP werd benoemd tot Commissaris van de Koning.

Het selecte gezelschap dat het systeem bemenst en opereert, zal hierop zeggen: ‘Wij selecteren op geschiktheid en houden brokkenpiloten buiten de deur’. Maar in de praktijk is het criterium ‘geschiktheid’ nauw verweven met de mate waarin iemand zich voegt naar bestaande verhoudingen. Zo reproduceert het systeem zichzelf.

Signalen uit de samenleving die wringen met de consensus-opvattingen – bijvoorbeeld weerstand tegen windturbines of onvrede over de komst van asielzoekerscentra – dringen steeds minder tot het systeem door. Onrust wordt al snel toegeschreven aan ‘populisme’ of ‘rechtse stemmingmakerij’.

Ingegraven subsidieontvangers

Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) laat bijvoorbeeld niet gebeuren dat Kamerleden van een migratie-kritische partij zelfstandig polshoogte gaan nemen in opvanglocaties, zonder zelf een bestuurslid mee te sturen om zo’n bezoek publicitair te managen en ongunstige beeldvorming in de media te voorkomen. In de praktijk heeft ook een minister beperkte invloed op zelfstandige organen als het COA. Wanneer het COA- bestuur een PVV-minister als Marjolein Faber politiek niet pruimt, gaat het in de weerstand zitten en zijn eigen koers, tempo en prioriteiten bepalen. Intussen lobbyde het COA onder het kabinet-Rutte IV wél, samen met een aantal VVD burgemeesters, voor invoering van de Spreidingswet en verspreidde de bestuursvoorzitter later in de media eigen opvattingen over de noodzaak tot behoud van de wet.

Politici die willen snoeien in het woud van met publiek geld betaalde organisaties ontdekken snel dat een aantal van die organisaties makkelijk een lobby organiseert. Kamerleden van GroenLinks-PvdA staan altijd klaar om met die partij verweven organisatie als OxfamNovib – met hulp van bevriende media – te beschermen tegen kritiek. Daarnaast kunnen grote ngo’s zich via hun subsidiestroom een uitgebreid eigen pr-apparaat veroorloven, vaak bemenst door oud-politici van GroenLinks-PvdA.

OxfamNovib zette samen met GroenLinks-PvdA de fanatiek pro-Palestijnse Rode Lijn-beweging op, beïnvloedde daarmee de publieke opinie en slaagt er recent in de koninklijke familie voor hun pr-exercities in te zetten. Voor een kritisch Kamerlid is de speelruimte klein, er is amper ruimte om de invloed achter de schermen van politiek-bestuurlijk ingegraven ngo’s ter discussie te stellen.

Ook binnen universiteiten tekent zich uniformiteit in denken af. Bestuursfuncties worden zelden ingevuld door uitgesproken, kritische academici, maar eerder door bestuurders die soepel meebewegen met de heersende consensus. Regelmatig zijn dat mensen met een politieke achtergrond bij D66, zoals Alexandra van Huffelen (Radboud Universiteit) en Annelien Bredenoord (Erasmus Universiteit), of academici die zich moeiteloos in bestuurlijke taal uitdrukken en later zelf minister voor D66 worden, zoals Rianne Letschert (Universiteit Maastricht).

Op het eerste gezicht lijkt dat risicoloos: bestuurders zonder scherpe randen die aansluiten bij de consensus in Den Haag. Maar juist die frictieloze stijl ontspoort wanneer er echte morele en maatschappelijke spanningen ontstaan.

Gaza staat in de ogen van het grootste deel van de publieke sector als moreel ijkpunt inmiddels boven Auschwitz, wat genoemde universiteitsbestuurders bewoog tot meegaandheid met pro-Palestijnse acties en eisenpakketten. Universiteiten reageerden passief bij gevallen van intimidatie en fysiek belagen van Joodse studenten en docenten. De consensus-ideologie botst hier op het neutraliteitsbeginsel van de rechtstaat: wangedrag op hun campus of binnen hun organisatie is in de ogen van veel bestuurders nooit antisemitisme maar ‘sterke maatschappelijke betrokkenheid’, terwijl hun gevoeligheid voor krenkingen van moslims of ‘mensen van kleur’ juist hoog is.

Verandering alleen onder druk van buiten

BBB-minister Femke Wiersma zocht naar een andere aanpak dan de consensus rond stikstof (‘reduceren van de landbouw is onontkoombaar, want de natuur is in slechte staat en het moet van de rechter en van Brussel’) voorschreef. Belegen cabaretiers, talkshowdiva’s en Haagse duiders zetten Wiersma gretig neer als een provinciale laagopgeleide trekpop van de agro-lobby. In kranten als NRC verschenen verhalen dat Wiersma zich – onder luid protest van haar eigen ambtenarenapparaat en adviesraden – door nep-deskundigen zou laten influisteren.

Deze uitsluitingsmechanismen rechtvaardigt men met verheven argumenten als ‘Nederland behoeden voor domme politici die geen kennis van zaken hebben’, ‘de rechtstaat beschermen’ en ‘een dam opwerpen tegen het populisme’.

Het recent gestarte kabinet-Jetten krijgt opmerkelijk veel minder tegengas vanuit media, instituties en het maatschappelijk middenveld dan het kort zittende ‘PVV-kabinet’ van Dick Schoof. Vanaf de aftrap van de nieuwe regeringsploeg was de boodschap duidelijk: we zijn gelukkig weer ‘onder ons’. Zolang het Nederlandse politieke systeem blijft selecteren op trouw aan de consensusopvattingen zal verandering van buitenaf moeten komen, bijvoorbeeld door een harde aanvaring met de realiteit van de aanstaande energiecrisis.

Coen de Jong is auteur van onder meer Dwingeland (2021) en Wokeland (2022).

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Nederland wemelt van frictieloze bestuurders zonder scherpe randen die aansluiten bij de consensus in Den Haag – en dat is geen toeval verscheen eerst op Wynia's Week.

Het is goed dat de krant dat deed want Walesa is 82 jaar oud. Ronald Reagan (1911 – 2004), Margaret Thatcher (1925 – 2013) en de Poolse paus Johannes Paulus II (1920 – 2005) die ook meehielpen de communistische terreur in het oosten van Europa ten einde te brengen, zijn overleden. Maar van Walesa kunnen we nog iets nieuws leren.

Banden met Nederland

Wałęsa werd in 1943 geboren in een dorpje in Polen, op dat moment zo ongeveer de slechtste plek ter wereld om je op te bevinden. Het ligt in de streek Koejavië en dat geeft hem een band met ons, want in de zestiende en zeventiende eeuw vestigden Hollandse en Friese doopsgezinden zich in dat gebied, aanvankelijk om te ontkomen aan de wrede vervolging waar ze hier mee te maken hadden. Ze gingen de moerassige delta van de Weichsel inpolderen. Vanuit hun eerste dorpen stichtte elke volgende generatie tot ver in Polen langs die rivier weer nieuwe kolonies. Tot op heden is hun invloed in de taal daar te bespeuren.

Na een opleiding tot elektromonteur kon Walesa aan de slag op de Lenin-werf in Gdańsk dat onder zijn oude naam Dantzig ook hele oude zakelijke en culturele banden met ons land heeft. We werden er zelfs geweerd. Zoveel handelaren uit de Lage Landen gingen er wonen dat de Stadsraad van Dantzig in 1457 verdere immigratie verbood. Kom daar in Nederland nu nog maar eens om!

Enfin, Walesa protesteerde tegen misstanden en werd ontslagen. Zijn kameraden legden het werk neer. Op 14 augustus 1980 brak Walesa met anderen door de omheining naar binnen, werd de leider van de staking en richtte de vakbond Solidarność op. Oprichten van een vakbond was bij communisten verboden. Bedrijven zijn immers in handen van de staat en die is in handen van de arbeiders. De regering zette grof geweld in. De stakers zetten door. Er vielen doden. Op een gegeven ogenblik had Solidarność tien miljoen leden, bijna een derde van de Poolse bevolking. Het regime moest onderhandelen. Walesa bond niet in. De bovenbazen in de Sovjet-Unie raakten steeds verder in paniek.

Anders dan Joop den Uyl

In 1989 viel de Berlijnse muur en werden in Polen vrije verkiezingen gehouden, waarmee het land zich ontworstelde aan de Sovjet-dictatuur al had Joop den Uyl in 1987 nog gezegd: ‘Ik denk dat het een verkeerde benadering zou zijn om zelfs maar te speculeren dat vandaag of morgen een land uit het Oostblok zou kunnen treden.’ Walesa had de tegenovergestelde benadering en werd in 1990 president van Polen.

Onderscheid tussen doel en middel

Het kan geen kwaad om naar een moedig man te luisteren. Walesa doet ongaarne uitspraken over de huidige politiek, hoezeer de interviewer hem die ook probeert te ontlokken. Uiteindelijk laat hij los het wel eens te zijn met de doelen van de Amerikaanse president Trump, maar niet met de middelen die Trump gebruikt. Bijvoorbeeld de manier waarop hij de Oekraïense premier Zelensky publiekelijk de oren waste.

Dat onderscheid maken tussen doel en middelen zou ook het publieke debat in Nederland ten goede komen. Het zou misschien zelfs kunnen leiden tot een onbevangen discussie over de doelstellingen van de Amerikaanse regering in plaats van over de persoon van de president.

Volgens Walesa heeft de wereld leiding van de Verenigde Staten nodig om China en Rusland in toom te houden. Welke Nederlandse politicus is het daarmee eens en zo niet waarom niet?

Media maken massa cynisch

Volgens Walesa gaat het niet goed met de democratie en hij zegt ook waarom. Omdat de massa er niet langer in gelooft. Dat komt volgens hem door de pers. Vroeger geloofden mensen in de democratie omdat ze in politici geloofden. Maar nu kunnen ze zien wat er echt achter de schermen gebeurt; hoe politici zich gedragen. Daardoor zijn ze diep cynisch geworden en stemmen ze op demagogen, populisten en schurken, aldus Walesa.

Het zou inderdaad mogelijk zijn dat gezag mystiek nodig heeft om zich te schragen. De macht behoeft enige mist en nevel om niet helder te laten zien hoe hij werkt. Monarchie bijvoorbeeld gaat niet ten onder aan publieke daden van de vorst, maar aan privé-gedrag dat onbedoeld naar buiten komt. ’s Werelds oudste nog bestaande organisatie, de katholieke kerk, was zich ook altijd bewust van het belang van het mysterieuze. De priester brabbelde in onverstaanbaar Latijn met zijn rug naar het knielende volk terwijl hij een wonder verrichtte. Sinds hij zich vijftig jaar geleden omdraaide om zijn geliefde gelovigen in hun eigen taal toe te spreken, (maar zij niks terug mochten zeggen) zijn de kerken leeggestroomd.

Democratie heeft geen geloof nodig

Toch lijkt de analyse van Walesa mij een cirkelredenering, omdat hij het heeft over geloof in de democratie. Democratie is geen geloof en hoeft dat ook niet te zijn. Democratie plaatst geloof juist buiten de politiek. Daarom is de islam ertegen en is christendemocratie lariekoek. Democratie is een manier van doen van verstandige mensen.

Maar ja, bedenk ik dan. Vertrouwen in de democratie berust op de aanname dat de meeste mensen meestal verstandig denken en handelen. Gelooft U dat? Hoe dan ook, Walesa’s analyse biedt in deze geen zicht op een oplossing. We kunnen kennis niet teniet doen. We kunnen onze ogen niet sluiten voor wat we weten.

Walesa’s verwijzing naar de rol van de media in de samenleving deed mij denken aan het prachtige boek van Richard Darnton: The Literary Underground of the Old Regime uit 1982. Hij laat zien dat de generatie van de grote filosofen van de Franse Verlichting werd opgevolgd door een legioen van publicisten, praatjesmakers, journalisten, duiders, opiniemakers en intrigerende dwarsdenkers. Zij ondermijnden met hun stroom van publicaties over echte en vermeende schandalen de legitimiteit van het bestuur. De roddel en achterklap die zij produceerden, vormden de voedingsbodem van de Franse revolutie, veel meer dan de doorwrochte boeken van de filosofen. Hun uitwasemingen brachten het ideologische klimaat naar een kantelpunt vol geweld.

Honden die het podium bewaken

Vandaag de dag noemen dezelfde partijen zich waakhonden van de democratie, maar ze waken er vooral voor verkeerde meningen een platform te bieden; het platform waar zij zich de baas van wanen. Steunen ze daarmee de democratie of ondermijnen ze die juist?

Tot slot nog een nuttig inzicht van de oude vakbondsman over het verschil tussen communisme en kapitalisme: In theorie is communisme beter, in de praktijk het kapitalisme.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Het gaat niet goed met de democratie omdat de massa er niet langer in gelooft, vertelt een moedig man verscheen eerst op Wynia's Week.

Vorige week werd in het Thalia Theater in Hamburg in een fictief ‘Prozess gegen Deutschland’ de kwestie van een mogelijk verbod van de politieke partij Alternative für Deutschland (AfD) behandeld. Journalist Harald Martenstein (vroeger voor Der Spiegel, nu voor die Welt en Bild) hield voor een overwegend links publiek een vlammend betoog tegen zo’n verbod.

Wynia’s Week publiceert zijn toespraak hier in zijn geheel.

We spreken hier eigenlijk in een soort schijnproces over het verbod op een partij waarop in West-Duitsland 20 procent van de mensen gestemd heeft, en in Oost-Duitsland 35 tot 40 procent. We hebben het dus eigenlijk over het einde van de democratie en de vervanging ervan door iets anders. De mening van grote en nog steeds groeiende delen van de bevolking zal in de toekomst geen rol meer spelen in de politiek. Hoe moet dat nieuwe systeem eigenlijk heten? Gereguleerde democratie? Onze democratie? U kunt vast wel een betere naam bedenken.

Ja, u hebt gelijk met de gedachte die bij velen van u nu waarschijnlijk opkomt. Ja, het zou beter geweest zijn als de nazi-partij destijds verboden was. Of een poging daartoe enig nut had gehad, weten we natuurlijk niet. Maar de zogeheten machtsovername uit 1933 was zonder meer een catastrofe en een voorbode van nog meer catastrofes. Eigenlijk moeten we toch alles in het werk stellen om dat te voorkomen.

De strijd tegen rechts is een strijd tegen de democratie

Ik heb een paar vragen voor u. De eerste vraag: zijn de termen rechts en radicaal-rechts echt min of meer synoniem? Ik vraag dit omdat beide termen in linkse debatten vaak door elkaar worden gebruikt. Strijd tegen ‘rechts’: is dat hoe de strijd voor de democratie moet heten? Het is een strijd tegen de democratie.

Rechts en links zijn sinds 1789 de twee fundamentele politieke stromingen in alle democratische staten. Rechtse politici verwerpen een socialistisch economisch systeem. Ze verdedigen ondernemerschap. Ze hechten waarde aan tradities. Ze beschouwen het gezin als een goed model en ze houden van hun land. Ze haten het niet. Rechtse politici hebben tegen de nazi’s gevochten en de voorloper van de EU gesticht. Dat waren De Gaulle, Adenauer en Churchill. Voorbeelden van rechtse politici uit de recentere geschiedenis zijn Margaret Thatcher en Ronald Reagan. U bent tegen deze mensen, oké. Maar wilt u serieus hun opvattingen verbieden? Dan bent u een tegenstander van de democratie. Dat zou u dan ook moeten toegeven, aan uzelf en aan de wereld.

U zult tegenwerpen dat u met uw oproep tot een verbod niet rechtse politici van de oude stempel zoals Adenauer of Reagan op het oog had. U doelt op het populisme, een nieuwe variant van rechts die overal in de westerse wereld is opgedoken, niet alleen in Duitsland. Dat populisme wint terrein onder kiezers die voorheen op middenpartijen of gematigd linkse partijen stemden – in het geval van Duitsland de christelijke CDU/CSU, de socialistische SPD en de liberale FDP. Deze kiezers voelen zich niet langer vertegenwoordigd door de traditionele partijen.

De meestal in negatieve zin gebruikte term ‘populisme’ suggereert dat het een vergissing zou zijn om bij het regeren belang te hechten aan de goedkeuring van de bevolking. Maar het is juist dit idee – dat alle macht door de wil van de meerderheid gerechtvaardigd moet worden – waarop onze grondwet stoelt. Door partijen die een meerderheid kunnen behalen te verbieden, ontnemen we de staat zijn legitimiteit en maken we er een autoritair regime van. Daarvoor moeten we dan wel heel goede redenen hebben. Bijvoorbeeld een tegenstander die zelf ook de democratie wil afschaffen. We moeten in een noodtoestand terecht zijn gekomen.

Om de democratie te verdedigen kun je haar ook afschaffen

De cruciale vraag is of zo’n populistische partij al dan niet legitieme doelen nastreeft. Het gaat er niet om of u en ik deze doelen onderschrijven. Een niet-legitiem doel zou bijvoorbeeld zijn het afschaffen van de vrijheid van meningsuiting, bepaalde bevolkingsgroepen fundamentele rechten ontnemen of partijen verbieden die door de machthebbers als ontwrichtend worden beschouwd. Een niet-legitiem doel is dus precies het doel waar je met je verbod op uitkomt. Je kunt om de democratie te verdedigen haar namelijk ook afschaffen.

Sterker nog, deze rechtvaardiging – dat we de democratie redden – was historisch gezien een van de populairste argumenten onder degenen die haar hebben afgeschaft. Bent u bekend met de historische Anti-Rechtse Beweging? Die moet u wel kennen. Onder deze naam werden in 1957 in China bijna twee miljoen mensen gearresteerd – ‘burgerlijke elementen’, onder wie veel intellectuelen – en opgesloten in werkkampen. Velen van hen werden daar vermoord. Het doel van de Anti-Rechtse Beweging was om China te transformeren in een éénpartijstaat. Want echt, er bestond tot 1957 een meerpartijenstelsel onder Mao Zedong. De strijd tegen rechts maakte een einde aan die onzin, en in een aantal redevoeringen is hier ook al gezinspeeld op het verbieden van de christelijke partijen. Het Chinese model.

Het is legitiem om te pleiten voor een restrictief migratiebeleid

Partijen die lijken op de AfD hebben al in meer dan een dozijn Europese landen deel uitgemaakt van regeringscoalities, of ze hebben regeringen gesteund, bijvoorbeeld in Scandinavië. Ze zouden binnenkort ook in Frankrijk en Groot-Brittannië aan de macht kunnen komen. U zou moeten inzien dat Duitsland opnieuw een afwijkende weg (‘Sonderweg’) inslaat.

Nu een andere vraag: Is het legitiem om te pleiten voor grondwetswijzigingen? Dat moet wel legitiem zijn, want de Grondwet is sinds 1949 meer dan vijftig keer gewijzigd of aangevuld. Is het legitiem om te pleiten voor een restrictief migratiebeleid? Dat moet wel legitiem zijn, want zulk beleid wordt gevoerd in boven alle verdenking verheven democratische staten als Denemarken en Australië. Is het legitiem om de EU te willen verlaten? Groot-Brittannië, absoluut niet fascistisch, heeft dat gedaan. Is patriottisme legitiem? Willy Brandt was een zelfverklaard patriot. Echt hoor, dat was hij.

Laat ik het nog eens herhalen: bij al deze vragen gaat het niet om goed of fout. Het gaat er simpelweg om of iets in een democratie wel of niet toegestaan moet zijn. Het is een kenmerk van democratische staten dat het spectrum van wat politiek toelaatbaar is, heel breed is. Dus, ook al strookt het niet met uw aard, u zult moeten accepteren dat in een vrij land met vrije verkiezingen de dingen niet altijd lopen zoals u wilt. Als dat te veel van u gevraagd is, ligt het probleem bij u, niet bij degenen die er anders over denken dan u.

Als u wilt dat de AfD verboden wordt, zult u moeten bewijzen dat die partij het land in een ander systeem wil onderbrengen. Bijvoorbeeld door alle partijen uit te schakelen die het wereldbeeld van de AfD niet delen. Dus, ik herhaal mezelf, door in feite te doen wat een aantal van u graag zouden willen doen. Maar tot nu toe is er geen bewijs dat de AfD heeft opgeroepen tot een verbod op haar politieke concurrenten.

Extreemrechtse onzin van individuele partijleden is geen reden voor een verbod

Voldoende reden voor een verbod is in elk geval niet dat individuele partijleden extreemrechtse onzin uitkramen. Dat kunnen we makkelijk aantonen. Ik verwacht dat we daarvan in de komende dagen nog veel te horen zullen krijgen.

Ik zal u even helpen. Hier zijn een paar ronduit schandalige citaten. Ze zijn allemaal keurig gedocumenteerd.

Citaat 1: ‘Wat we in dit land nodig hebben, zijn moedige burgers die de rode ratten terugjagen naar waar ze thuishoren, in hun holen.’

Citaat 2: ‘We willen niet langer voortdurend aan ons verleden herinnerd worden door wie dan ook, niet door Washington, niet door Moskou en niet door Tel Aviv.’

Citaat 3: ‘We hebben geen oppositie nodig, we zijn al democraten.’

Citaat 4, het laatste: ‘Ik ben een Duitse nationalist en eis onvoorwaardelijke gehoorzaamheid.’

Walgelijk, absoluut. Ik weet zeker dat sommigen van u het laatste citaat al herkend hebben. Dat waren niet de woorden van de AfD’er Björn Höcke, maar van Franz Josef Strauss, de voorzitter van de CSU die in 1980 bijna bondskanselier werd. Willy Brandt zat naast hem in het kabinet. Dat Willy Brandt geen nazi was, wist u waarschijnlijk wel. Strauss was ook geen nazi, alleen een reactionair; anders had Willy Brandt nooit naast hem gezeten.

‘Nazi’ is iedereen die niet gelooft in het socialisme of woke

De voorzitter van de Groene Partij, Felix Banaszak heeft een paar dagen geleden in de podcast van mijn Welt-collega Paul Ronzheimer gezegd dat de AfD in de traditie staat van de nationaalsocialisten. Datzelfde zou hij misschien ook zeggen over Strauss, Ernst Jünger, Boris Palmer of zelfs de Kerstman. Het is ondertussen wel duidelijk dat ‘nazi’ een modern containerbegrip is voor iedereen die niet in de overwinning van het socialisme gelooft of in woke.

De nazi’s waren anders dan de rechts-conservatieven. De nazi’s hadden een militie, namelijk de SA, die op straat jacht maakte op linksen. Ze maakten er geen geheim van dat ze op oorlog uit waren. Het waren uitgesproken antisemieten. Racisme was hun ideologie. Ze wilden geen andere republiek. Ze wilden helemaal geen republiek, maar een totalitaire staat met hun Führer aan het hoofd.

In 1990 formuleerde de Amerikaanse auteur Mike Godwin een sociaal-psychologische theorie. Godwins Law geldt nu als empirisch bewezen. Hij stelt dat sinds 1950 wereldwijd in elke wat grotere discussie op een bepaald moment een vergelijking met de nazi’s opduikt. Deze vergelijking heeft niets te maken met de feitelijke geschiedenis, maar eerder met de wens van de spreker om zijn tegenstander af te kappen.

Angela Merkel werd al door Hugo Chávez met de nazi’s vergeleken. U weet wel dat er nogal wat verschillen zijn tussen Heinrich Himmler en AfD’er Alice Weidel. Een openlijk lesbische vrouw zoals Alice Weidel, die bovendien een relatie heeft met iemand van een ander ras, zou onder de nazi’s in een concentratiekamp zijn beland. Wie alle rechtse mensen nazi’s noemt, alleen omdat ze niet links zijn, is historisch gezien echt een analfabeet. Maar dat zou nog zo erg niet zijn. Onwetendheid is heus geen misdaad. Wat ik u kwalijk neem, is dat u best weet wat u doet. U weet dat u het Vierde Rijk niet probeert te voorkomen, maar dat u alleen uw politieke concurrentie wilt uitschakelen.

Wie de AfD klein wil houden hoeft maar een paar echte problemen aan te pakken

De AfD-kiezers, althans de meesten van hen, willen geen nieuwe Hitler. Ze willen zoiets als een nieuwe Helmut Schmidt. Het zou kinderspel zijn om de AfD klein te houden. Het enige wat je hoeft te doen, is een paar problemen aanpakken – echte problemen, waarvan u het bestaan waarschijnlijk tot uw laatste ademtocht zult ontkennen. Pas de migratie aan aan de economische mogelijkheden van dit land. Zorg voor een veiligheidsniveau zoals we dat in 2010 hadden. Zorg ervoor dat onze scholen goed functioneren en de economie concurrerend is. Meer is niet nodig. Is dat fascisme voor u?

Ik denk dat u verdrongen hebt dat in de Sovjet-Unie in naam van het socialisme negen miljoen mensen zijn vermoord of van de honger zijn omgekomen. U hebt met succes de miljoenen slachtoffers van Pol Pot en Mao verdrongen. In Venezuela werden na de gemanipuleerde verkiezingen van 2024 24 demonstranten, onder wie minderjarigen, zonder gerechtelijke procedure op straat geëxecuteerd door de troepen van Maduro. Als Trump dat had gedaan, zou er een storm van verontwaardiging zijn opgestoken. Links is goed, rechts is het kwaad. Zo simpel is het niet.

De cruciale scheidslijn ligt tussen autoritaire regimes en regimes waarin iedereen dezelfde burgerrechten heeft. Het maakt niet uit waar je politiek staat, of je de regering geweldig vindt of verafschuwt. Wie zich aan de wet houdt en geen geweld gebruikt of van plan is te gebruiken, is veilig en de politie zal ’s ochtends vroeg niet aan de deur staan. Dank u wel.

Deze toespraak is eerder gepubliceerd op de website van het Duitse conservatieve weekblad Junge Freiheit.

Vertaling uit het Duits: Willy Hemelrijk

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee?Hartelijk dank!

Het bericht Wie de AfD verbiedt, maakt een einde aan de democratie verscheen eerst op Wynia's Week.

Het nieuwe kabinet heeft, ruim voordat het op het bordes staat, een eerste onzalig plan al geblokkeerd gezien. Twee onzalige plannen eigenlijk, want deze week werd duidelijk dat het voornemen om ‘informeel onderwijs’ nauwkeurig te gaan inspecteren, inclusief zondagsscholen en de padvinderij, van tafel is en zich zal beperken tot streng toezicht op scholen die financieel door ‘onvrije landen’ worden gesteund. Het gaat dan dus om avond- en weekendscholen die worden gesponsord door islamitische landen en China. Een oud plan van het kabinet-Schoof, dat veel maatschappelijk protest heeft opgeroepen, wordt door het nieuwe kabinet dus in herziene vorm bij de Kamer ingediend.

Tegen een door dit nieuwe kabinet zelf bedacht plannetje stemde deze week de voltallige oppositie, en daarmee een ruime Kamermeerderheid. Het gaat om het idee uit het coalitieakkoord om te gaan onderzoeken of er niet een kiesdrempel zou moeten komen. Een kiesdrempel betekent dat een partij minstens een bepaald percentage van het totale aantal uitgebrachte stemmen moet hebben behaald om een zetel in de Tweede Kamer te kunnen innemen. Alle stemmen die op een partij zijn uitgebracht die in totaal minder dan een bepaald percentage van de stemmen heeft behaald, belanden dan in de prullenbak.

Zestien fracties

In Duitsland en in België hebben ze dat systeem bijvoorbeeld: een partij moet minstens vijf procent van de stemmen hebben behaald, anders gaat het feest niet door. Het systeem is bedacht om te voorkomen dat een groot aantal kleine partijtjes in het parlement komt, met als gevolg dat er steeds meer partijen nodig zijn om een meerderheid te vormen: een land wordt dan zo goed als onbestuurbaar. De Tweede Kamer bestaat momenteel uit zestien fracties, en de meeste zijn zogeheten mediumfracties met vijf tot vijfentwintig zetels. Slechts vijf fracties hebben meer dan tien zetels. Met zijn 26 zetels is D66 de kleinste grootste partij ooit.

Het kabinet van D66, CDA en VVD wilde een onderzoek naar de wenselijkheid om zo’n systeem met een kiesdrempel ook in Nederland in te voeren. Alle drie hadden ze deze wens in hun verkiezingsprogramma staan. Het CDA wilde een onderzoek en de VVD dacht al hardop na over een drempel van 2 procent (dat is in de praktijk zo’n drie zetels). CDA-woordvoerder Tijs van den Brink zei voor de televisie dat de ‘fragmentatie’ in de Kamer is toegenomen en hij vond dat een kiesdrempel daar de oplossing voor was. ‘We moeten wat.’ Als die kiesdrempel zou worden ingevoerd, zouden Volt (1,1 procent), 50PLUS (1,43 procent), de ChristenUnie (1,9 procent) en de SP (1,89 procent) bij de laatste verkiezingen geen zetels hebben bemachtigd en zouden de SGP (2,25 procent) en de Partij voor de Dieren (2,08 procent) op het randje hebben gebalanceerd.

Dat voorstel lijkt een onhandigheidje dat op een moment van onbedachtzaamheid in het coalitieakkoord is geslopen. Want als minderheidskabinet ben je aangewezen op de medewerking en de steun van de oppositie om bepaalde plannen er doorheen te krijgen, en dan kunnen juist kleine partijen als 50PLUS, SGP en CU een belangrijke, doorslaggevende rol spelen. Je dingt dus naar de hand van partijen die je tegelijkertijd bedreigt met een systeem waarin zij niet meer in de Kamer zullen terugkeren.

Mirjam Bikker van de ChristenUnie noemde het argument van de onbestuurbaarheid een ‘kulargument’’, dat aan de werkelijke oorzaak van de versplintering van de Kamer voorbij gaat: de vele afsplitsingen en weglopers. ‘Het is de arrogantie van de macht’, zei Bikker, en zij verwees naar de veel kleinere fracties die CDA en D66 recent nog vormden. D66 behaalde in 2006 drie zetels, en het CDA in 2023 vijf zetels. ‘Nu beide partijen teruggekeerd zijn in het centrum van de macht, is het je reinste vorm van machtspolitiek om kleine partijen door een kiesdrempel de nek om te draaien’.

Zij verwoordde daarmee gedachten die ook bij DENK, 50PLUS en de SGP leefden. Bovendien heeft een commissie onder leiding van Johan Remkes in 2018 al vastgesteld (in het rapport Lage drempels, hoge dijken) dat een kiesdrempel tot vijf procent ‘onvoldoende effectief is als het gaat om het verminderen van het aantal fracties’. Het zou pas zin hebben, zo’n kiesdrempel, wanneer die drempel op 10 procent van de stemmen zou liggen. En dat is weer onaanvaardbaar omdat de pluriformiteit in het parlement dan zou afnemen.

Dat is natuurlijk het kernargument. Nederland kent een representatieve democratie, waarbij het voor iedere levensovertuiging in de samenleving relatief gemakkelijk is om haar stem in de Kamer te laten horen: 0,67 procent van de stemmen (de kiesdeler) is genoeg voor één zetel. Die diversiteit, en de idee van de Kamer als een adequate afspiegeling en representatie van het geheel van de bevolking, is natuurlijk een groot goed. Maar het betekent niet het einde van de discussie.

Volksvertegenwoordiger met 115 stemmen

Want wat stelt die representatie nou helemaal voor wanneer je bedenkt dat teveel mensen het parlement binnen rollen zonder dat zij een adequaat democratisch mandaat hebben. Om zo maar een willekeurig voorbeeld te noemen: de vervanger van Thierry Baudet in de fractie van Forum voor Democratie, Tom Russcher, behaalde in oktober vorig jaar 115 stemmen. De zeven leden van de PVV die zich recent hebben afgescheiden, hebben samen 26.848 stemmen behaald (nog niet de helft van de kiesdeler).

Dat heeft natuurlijk alles te maken met het gegeven dat de meeste Kamerleden op de slippen van de lijsttrekker in de Kamer terechtkomen. De leider behaalt de stemmen, en die worden vervolgens doorberekend naar de personen die lager op de lijst staan. Niemand kent ze, maar ze vertegenwoordigen formeel toch de Nederlandse bevolking.

Dit stelsel is in 1918 ingevoerd en verving het districtenstelsel dat we tot dan toe hadden. Via een grondwetswijziging en een nieuwe kieswet kwam er algemeen kiesrecht, en tegelijkertijd werd het districtenstelsel vervangen door het systeem van evenredige vertegenwoordiging. Om de versplintering en het gebrek aan representatie te repareren, is het misschien wel een goed idee om die beslissing te heroverwegen. In een districtenstelsel geldt het principe dat degene die in een bepaald district de meeste stemmen behaalt, namens dat district in de Tweede Kamer komt, met een duidelijk democratisch mandaat dus, bevochten in een eigen campagne.

‘Mannen van bekwaamheid’

Het waren niet de minsten die zich destijds tegen de invoering van het nieuwe stelsel uitspraken. Onze grootste historicus ooit, Johan Huizinga (1872-1945), schreef in een meesterwerkje, Neerland’s geestesmerk (1934), dat de evenredige vertegenwoordiging de ‘dode mechanisering van het staatkundig leven’ betekende. ‘Wanneer men de massa uitnodigt, zich te groeperen naar ideeën en inzichten, dan is het resultaat, dat zij zich groepeert naar belangen, of belangetjes, of leusjes’. Hij voorzag dat de totstandkoming van de evenredige vertegenwoordiging tot een bevestiging en versterking van nationale partijorganisaties zou leiden. Politiek zou meer en meer partijpolitiek worden. Huizinga steunde een nieuw ‘Comité voor de Verkiezing van Onafhankelijke Kamerleden’, omdat Nederland behoefte had aan onafhankelijke Kamerleden, aan ‘mannen van bekwaamheid en hooggestemd karakter’.

Een districtenstelsel voorkomt niet alleen dat de Tweede Kamer versplinterd raakt maar ook dat onbekenden met behulp van de stemmen van de leider, en niet op eigen kracht, in de Tweede Kamer komen. Dat systeem is meer dan het (her)overwegen waard.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Een districtenstelsel helpt veel beter tegen versplintering dan een kiesdrempel – en heeft nog andere voordelen ook verscheen eerst op Wynia's Week.

Hoewel dergelijke plannen niet nieuw zijn – al in 1934 diende minister van Binnenlandse Zaken J.A. de Wilde tevergeefs een wetsvoorstel in dat voorzag in een kiesdrempel van 3 procent – lijken er meer dan ooit goede redenen voor te bestaan. Veel burgers hebben het gevoel dat ons stelsel van evenredige vertegenwoordiging is vastgelopen en heeft geleid tot een verbrokkelde volksvertegenwoordiging. Daardoor lijkt efficiënt bestuur steeds moeilijker te worden.

Dat er iets aan de hand is, staat buiten kijf. Politieke partijen die bij Tweede Kamerverkiezingen meer dan 30 procent van de stemmen in de wacht slepen, hebben we al sinds 1989 niet meer meegemaakt. Sinds 2012 is ook de grens van 25 procent niet meer gepasseerd en op 29 oktober werd D66 de kleinste grootste partij ooit: met welgeteld 16,9 procent van de stemmen. Ter vergelijking: met de 26 zetels die ‘winnaar’ Rob Jetten veroverde, was hij veertig jaar geleden, bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1986, slechts vierde geworden: na het CDA van Ruud Lubbers (54 zetels), de PvdA van de Joop den Uyl (52) en de VVD van Ed Nijpels (27).

De kiesdeler als kiesdrempel

Bij een kiesdrempel van 3 procent – à la De Wilde – zouden BBB, DENK, SGP, Partij voor de Dieren, ChristenUnie, SP, 50PLUS en Volt op 29 oktober geen Tweede Kamerzetels hebben gehaald. Zou dat erg zijn geweest? In elk geval wel voor de ruim 1,6 miljoen burgers die op deze partijen stemden. Hoewel de leden van de Staten-Generaal conform artikel 50 van onze Grondwet hoe dan ook ‘het gehele Nederlandse volk’ vertegenwoordigen, zouden deze kiezers zich bekocht kunnen voelen.

Of is dat te simpel geredeneerd? Laten we niet vergeten dat nu bij Tweede Kamerverkiezingen de kiesdeler de facto fungeert als kiesdrempel. Het totaal aantal geldige stemmen wordt immers gedeeld door het aantal te verdelen zetels. Partijen met minder dan 0,67 procent van de stemmen vallen daardoor buiten de boot. Dat waren er op 29 oktober twaalf, met NSC (0,37 procent) als bekendste.

Alle stemgerechtigde burgers hebben bij Tweede Kamerverkiezingen te maken met dezelfde kiesdrempel, of die nu gelijk is aan de kiesdeler, zoals nu, of hoger, zoals steeds vaker wordt voorgesteld. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar bij gemeenteraadsverkiezingen – op woensdag 18 maart is het weer zover – is dat heel anders.

De omvang van een gemeenteraad hangt immers samen met het aantal inwoners van de gemeente. De grootste gemeenteraden van Nederland hebben 45 leden, dat zijn gemeenten met meer dan 200.000 inwoners. De kleinste gemeenteraden hebben 9 leden, dat zijn gemeenten met minder dan 3000 inwoners.

Hoewel de Tweede Kamer in 1956 werd uitgebreid van 100 naar 150 leden en de Eerste Kamer van 50 naar 75, is de Gemeentewet die het aantal raadszetels voorschrijft al heel lang nauwelijks veranderd. In de negentiende eeuw, becijferde politicoloog Simon Otjes twee jaar geleden in het AD, kreeg bijvoorbeeld Amsterdam, met nog geen kwart miljoen inwoners, ook al 45 raadsleden – en dat is nog steeds het maximum. Maar in de hoofdstad wonen inmiddels meer dan 900.000 mensen.

Bewijs niet geleverd

In de praktijk komt het er op neer dat voor een raadszetel, al naar gelang het aantal inwoners, grofweg 2 tot 11 procent van de stemmen nodig is. Dat is aanzienlijk meer dan de 0,67 procent die geldt bij Tweede Kamerverkiezingen. Als het klopt dat een hogere kiesdrempel zorgt voor efficiënter bestuur, zou dat dus op gemeentelijk niveau merkbaar moeten zijn.

Maar wat is de werkelijkheid? Van de circa 1400 wethouders die Nederland telt, pakken er jaarlijks vele tientallen hun biezen, in de meeste gevallen na een politieke vertrouwensbreuk. Volgens het jaarlijkse wethoudersonderzoek door kennisplatform De Collegetafel waren het er de afgelopen drie jaar maar liefst 183 (2023), 225 (2024) en 203 (2025). ‘Zeer zorgwekkend,’ zei toenmalig directeur Jeroen van Gool van de Wethoudersvereniging vorig jaar tegen de NOS.

Zorgt een kiesdrempel van tussen de 2 en 11 procent voor slagvaardiger bestuur? Op lokaal niveau is dat bewijs nog niet geleverd. Waarom zou het in de landspolitiek ineens wél werken?

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Kiesdrempels helpen voor geen meter. Onze lokale politici zijn het bewijs verscheen eerst op Wynia's Week.

Als verkiezingsuitslagen ertoe doen, moet dat consequenties hebben. In Nederland lijkt die vanzelfsprekende regel steeds minder vanzelfsprekend. Verkiezingen veranderen het politieke landschap, maar het beleid blijft op cruciale dossiers opvallend constant. Niet omdat kiezers zich vergissen, maar omdat beslissende macht zich steeds vaker buiten het parlement heeft genesteld.

De electorale hegemonie van links is de afgelopen jaren zichtbaar afgekalfd. Rechts beschikt inmiddels over een meerderheid in de Tweede Kamer, zij het gefragmenteerd. Toch wordt alles wat ook maar enigszins kan worden gezien als oppositie tegen het gevestigde ngo-complex en aanverwante structuren systematisch buiten de macht gehouden. Het minderheidskabinet-in-wording – door sommigen al omschreven als ‘drie keer D66’ – past in dat beeld. Het kan zelfs worden opgevat als een poging om, nu de electorale steun is weggevallen, te redden wat er te redden valt. Waar politieke meerderheden ontbreken, wordt een nieuw bolwerk opgetrokken rond instituties waarin de oude machtsverhoudingen nog intact zijn. Dat is geen incident, maar een patroon.

De politieke machtsverhoudingen zijn veranderd, de institutionele machtsverhoudingen nauwelijks. In delen van de rechterlijke macht, in het uitgebreide netwerk van belangenorganisaties, in gesubsidieerde maatschappelijke instellingen en in grote delen van de opiniërende media bestaat een opmerkelijke continuïteit. Daar waar verkiezingen hun corrigerende werking verliezen, nemen instituties het over. Minderheden behouden zo invloed via structuren die zich grotendeels aan directe democratische correctie onttrekken.

Geen duidelijke grenzen

Een van de belangrijkste schakels in dit systeem is de rechtszaal. In Nederland wordt beleid steeds vaker niet vastgesteld door het parlement, maar afgedwongen via rechterlijke uitspraken op vordering van belangenorganisaties die zeggen het ‘algemeen belang’ te vertegenwoordigen. Deadlines, reductiepercentages en beleidsprioriteiten worden opgelegd zonder dat daar een expliciete politieke afweging aan voorafgaat.

Het is verleidelijk om deze ontwikkeling toe te schrijven aan ‘activistische rechters’. Die verklaring is te eenvoudig en uiteindelijk misleidend. De kern van het probleem ligt niet bij de rechter, maar bij de wetgever. Het parlement heeft nagelaten duidelijke grenzen te stellen aan ontvankelijkheid, representativiteit en rechterlijke beleidsafdwinging.

Binnen dit open juridische systeem spelen ngo’s een sleutelrol. Zij fungeren als instrument waarmee beleidsdoelen kunnen worden afgedwongen die politiek geen meerderheid (meer) hebben. Dat is geen samenzwering, maar een rationele machtsstrategie binnen de mogelijkheden die het systeem biedt.

Een complicerende factor is de financiering. Veel van deze organisaties worden grotendeels betaald met publiek en semipubliek geld: nationale subsidies, Europese fondsen en bijdragen uit goededoelenloterijen. Dezelfde burger die via verkiezingen een andere koers kiest, financiert zo indirect organisaties die via juridische weg die koers corrigeren.

De rol van ngo’s reikt bovendien verder dan de nationale rechtszaal. Ook binnen het Europees Parlement is hun invloed de afgelopen jaren sterk toegenomen. Grote milieu- en klimaatorganisaties functioneren daar steeds nadrukkelijker als lobbyclubs die wetgeving rond onder meer de Green Deal actief ondersteunen. Voor de promotie en implementatie van deze agenda ontvingen zij via Europese fondsen en programma’s miljarden euro’s aan subsidies.

Een illustratief voorbeeld daarvan is het door de EU gefinancierde project The Eastern Frontier Initiative 2: New Horizons (TEFI 2). Dit lopende project (2026–2027) ontvangt circa 1,27 miljoen euro aan EU-bijdragen en heeft als doel het versterken van ‘democratische weerbaarheid’, het monitoren van desinformatie en het informeren van beleidsmakers. Formeel betreft het journalistieke samenwerking; materieel ontstaat een door Brussel gesubsidieerd netwerk dat beleidsdoelen ondersteunt, duiding geeft en mede richting geeft aan het publieke debat over wat als desinformatie wordt aangemerkt. De vraag is niet of hier journalistiek wordt bedreven, maar wie uiteindelijk bepaalt wat als waarheid mag circuleren — een vraag die George Orwell al stelde, lang voordat ‘desinformatie’ een beleidsdoel werd.

Nederland als internationale uitzondering

Dat Nederland hierin zo ver gaat, is geen internationale noodzaak. Het is een bewuste – of nalatige keuze van de wetgever.

In Duitsland is de toegang tot de rechter voor belangenorganisaties strikt beperkt tot concrete besluiten die hen rechtstreeks raken. Algemene beleidskeuzes zijn daar niet justitiabel. Rechters bewaken nadrukkelijk hun terughoudendheid en laten inhoudelijke beleidsafwegingen bij regering en parlement.

In het Verenigd Koninkrijk is judicial review principieel procedureel van aard. De rechter toetst of besluitvorming zorgvuldig en rechtmatig is verlopen, maar onthoudt zich van inhoudelijke beleidssturing. Het opleggen van doelen, termijnen of kwantitatieve verplichtingen wordt gezien als een aantasting van de parlementaire soevereiniteit.

In de Verenigde Staten zijn de drempels nog hoger. Zonder aantoonbare en concrete schade ontbreekt procesbevoegdheid. Daarnaast voorkomt de political question doctrine dat rechters zich mengen in kwesties die primair politiek van aard zijn. Pogingen om algemeen beleid via de rechter af te dwingen stranden daar meestal al in een vroeg stadium.

Ook in Frankrijk en Denemarken geldt een strikte scheiding tussen rechterlijke toetsing en beleidsvorming. Rechters corrigeren individuele besluiten, maar treden niet in de plaats van de wetgever. De politieke verantwoordelijkheid blijft ondubbelzinnig bij gekozen organen.

Alleen Nederland combineert lage procesdrempels met vergaande rechterlijke beleidsbevelen. Dat is geen teken van vooruitstrevendheid, maar van het ontbreken van wettelijke afbakening.

Bestuurlijke en economische impasse

De stikstofcrisis laat zien wat de gevolgen zijn van deze juridisering van beleid. Wat begon als een juridisch vraagstuk is uitgegroeid tot een bestuurlijke en economische impasse. De maatschappelijke kosten worden inmiddels geraamd op veertien tot vijftien miljard euro per jaar.

De kernvraag is uiteindelijk eenvoudig: doen verkiezingsuitslagen ertoe, of niet? Als verkiezingsuitslagen ertoe doen, kan niet worden aanvaard dat beleid structureel via ngo’s en rechterlijke uitspraken tot stand komt. In dat geval rust op het parlement de plicht om grenzen te stellen.

Als verkiezingen ertoe doen, mogen zij niet eindigen bij de stembus en worden herroepen in de rechtszaal.

*Henk C. Jonkhoff is onafhankelijk auteur en ondernemer. Hij houdt zich bezig met de invloed van instituties en belangenorganisaties op beleid en democratie.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee, ook in het nieuwe jaar? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht NGO’s die verkiezingsuitslagen laten herroepen in de rechtszaal, wat heeft dat met parlementaire democratie te maken? verscheen eerst op Wynia's Week.