Te Slaa moet evenwel ook constateren dat de verschillen met het fascisme van Benito Mussolini en het nazisme van Adolf Hitler zeker zo groot zijn. Bovendien bevat het verkiezingsprogram van FVD geen passages die je fascistisch kunt noemen. Fractievoorzitter Lidewij de Vos ontkent dat haar partij iets te maken heeft met ‘omvolking’ en ander extreemrechts gedachtegoed.

Wel doken bij de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar zes FVD-kandidaten op die eerder actief waren voor organisaties als Erkenbrand, de Geuzenbond, Voorpost en de Nederlandse Volks-Unie (NVU). Anderen hadden racistische en nazistische berichten geplaatst in appgroepen van de jongerenorganisatie JFVD. De Vos wuifde het weg als ‘foute grappen’ en verklaarde dat Forum ‘fel tegenstander is van iedere vorm van geweld, haat of wat dan ook aan onverdraagzaamheid’.

Dubbelspel

Volgens Te Slaa speelt Forum een dubbelspel. Met Lidewij de Vos als boegbeeld weet de partij op veel rechtse kiezers een respectabele indruk te maken. Het frisse nieuwe gezicht op de posters was nodig omdat partijleider Baudet en andere kopstukken als Gideon van Meijeren, Pepijn van Houwelingen en Freek Jansen inmiddels te omstreden waren om electoraal potten te breken.

Forum had in 2023 tien van de twaalf zetels in de senaat en vijf van de acht zetels in de Tweede Kamer verloren. Met lijsttrekker De Vos won Forum in 2025 weer vier Tweede Kamerzetels. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 sleepte Forum een kleine 300 zetels in de wacht – tegen 47 in 2022. In de peilingen is de partij aan een opmars bezig.

Je kunt zeggen, zoals Te Slaa doet, dat het terugtreden van Baudet uit de schijnwerpers een tactische manoeuvre is die niets afdoet aan het ‘flirten met het fascisme’. Maar je kan ook zeggen dat Forum heeft geleerd dat extremistische oprispingen de partij meer kwaad dan goed doen.

Sterker nog: mede op basis van het onderzoek van Te Slaa kun je concluderen dat Forum voor Democratie niet in de jaren dertig van de vorige eeuw gepositioneerd moet worden, maar deel uitmaakt van het hedendaagse rechtspopulisme dat overal in Europa de liberaal-democratische orde in de verdediging drukt.

Forum is zeker niet ongevaarlijk. Maar dat gevaar zit hem juist in de geopolitieke constellatie van vandaag. Vladimir Poetin en Donald Trump zijn de echte idolen van Baudet en de zijnen, niet Mussolini en Hitler.

Macht van de elite breken

Te Slaa wijst er zelf op dat Baudet in zijn proefschrift het streven van de Italiaanse fascisten en de nazi’s naar Europese eenwording afwees als ‘megalomaan imperialisme’. Forum ziet de eenwording van Europa juist als een bedreiging van de natiestaat. Terwijl de fascisten streefden naar een totalitaire staat om het ‘internationale kapitalisme’ te bedwingen, pleit Forum voor een veel kleinere overheid en het aanpakken van de ‘verstikkende regelzucht’. De inspiratie komt van Trump en Elon Musk.

In de derde plaats, constateert Te Slaa, keerden de fascisten van de vorige eeuw zich principieel tegen de democratie. ‘Zij beschouwden de irrationele massa’s als politiek handelingsonbekwaam en derhalve niet in staat zichzelf te regeren.’ Hedendaagse populisten ‘prijzen daarentegen “het volk” als een bron van wijsheid’. Vandaar dat Forum de macht van de elite wil breken door middel van bindende referenda en direct gekozen burgemeesters en commissarissen van de Koning.

Twee andere kenmerken van het fascisme, de verheerlijking van geweld en het leiderschapsbeginsel, bespreekt Te Slaa niet. Maar van het eerste is geen sprake en van de messiasneigingen van oprichter Baudet heeft de partij afstand genomen.

De invloed van Baudet op de politiek van Forum blijft niettemin prominent. Zij komt het meest pregnant tot uiting in zijn bewondering voor Poetin. Te Slaa citeert een bericht op twitter van 11 februari 2022, vlak voor de Russische inval in Oekraïne: ‘Poetin toont zich steeds duidelijker de leider van conservatief Europa. Prachtige vent. En hij heeft zo gelijk over de NAVO-agressie en de absurd oorlogszucht van EU, WEF, etc.’

In juli 2022 was de Russische ambassadeur in Nederland te gast op een symposium van FVD over Oekraïne. In een debat op 5 oktober 2022 in de Tweede Kamer verklaarde Baudet: ‘Het is in mijn ogen het meest hoopvolle wat ik heb meegemaakt in mijn politieke leven. Er is een front geopend tegen de globalisten. Dat vind ik prachtig.’

Zo manifesteert Forum voor Democratie zich als de fanclub van Poetins Rusland met een fanatisme dat zelfs de rechts-populistische zusterpartijen doet blozen.

Geen isolement

Net als die partijen, die overal in Europa aan invloed winnen, pleit Forum in het verkiezingsprogramma van 2025 voor het staken van alle militaire en financiële steun aan Oekraïne. Alle sancties tegen Rusland moeten worden opgeheven – zoals ook Trump bepleit. Geopolitiek gezien zit Forum voor Democratie dus niet in een isolement. Dat verontrust mij meer dan de giftig-bruine oprispingen van Baudet en de zijnen die Te Slaa houdt voor het echte gedachtegoed van de partij.

Robin te Slaa: Flirten met fascisme. Het gedachtegoed van Forum voor Democratie. De Bezige Bij, 166 pagina’s, € 16,99.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Waarom Forum voor Democratie niet fascistisch is, maar wel verontrustend verscheen eerst op Wynia's Week.

Gevolg: op buitenlandse waarnemers maakt ons politieke bedrijf vaak een curieuze indruk. Het begint er al mee dat onze senatoren, provinciecommissarissen en burgemeesters geen kiezersmandaat hebben en dat onze premier zijn baan heeft te danken aan de omstandigheid dat zijn partij vorig jaar welgeteld 16,9 procent van de stemmen kreeg. En dan ook nog eens een parlement met politieke partijen speciaal voor 50-plussers en voor dieren – wat een land!

Geen katholieken

Maar toch, als we wat langer kijken naar ons partijenlandschap, valt op dat er ook lacunes zijn.

Zo telt de Tweede Kamer twee partijen met protestantse wortels (de SGP en de ChristenUnie) en tevens een partij die vrijwel alleen islamitische kiezers trekt (DENK). Maar is er geen eigen politiek tehuis speciaal van en voor Neerlands grootste geloofsgemeenschap, te weten de ruim drie miljoen burgers die staan ingeschreven als katholiek.

We zijn daar inmiddels aan gewend geraakt, maar toch is het een beetje vreemd. Gedurende het grootste deel van de twintigste eeuw was een regering zonder deelname van katholieke partijen in ons land ondenkbaar. Nog in de jaren zeventig haalde de Katholieke Volkspartij (KVP) 27 zetels en drong bovendien de Rooms Katholieke Partij Nederland (RKPN) door tot de Tweede Kamer.

Ook waren er aan de lopende band katholieke premiers. Denk, voor wat de naoorlogse jaren betreft, aan Louis Beel, Jan de Quay, Victor Marijnen, Jo Cals, Piet de Jong, Dries van Agt en Ruud Lubbers.

In de oecumenische fusiepartij CDA, zo was het idee, zou het katholieke geluid gehoord blijven worden, maar daar is de laatste jaren weinig meer van te merken. Al sinds 2012 zijn alle christendemocratische partijleiders van protestantse huize (Sybrand Buma, Hugo de Jonge, Wopke Hoekstra, Henri Bontenbal), terwijl prominente katholieken (Pieter Omtzigt, Mona Keijzer) de aftocht bliezen.

Geen regionalen

Eveneens opvallend afwezig in de Tweede Kamer zijn – al sinds jaar en dag – regionale partijen. Nederland is wat dat betreft een uitzondering.

Zo hebben in het Britse Lagerhuis de Scottish National Party (SNP), diverse Noord-Ierse partijen en, uit Wales, Plaid Cymru zitting. In Duitsland bestaan twee christendemocratische partijen: in Beieren de CSU en in de rest van het land de CDU. In België heeft elke ‘gemeenschap’ eigen Vlaamse, Frans- of Duitstalige partijen. Ook in Frankrijk, Spanje en Italië hebben regionale partijen zitting in het nationale parlement.

Bij ons deed vorig jaar de Fryske Nasjonale Partij (FNP) een gooi naar een parlementszetel. Er bleken slechts 9331 kiezers geïnteresseerd. Zelfs in Friesland (6540 stemmen) viel de belangstelling fors tegen.

Geen sociaaldemocraten

Over lacunes gesproken: in onze politieke arena ontbreekt sinds kort ook een sociaaldemocratische partij.

Nog niet zo lang geleden was dat nauwelijks voorstelbaar. Tussen 1945 en 2002 telde Nederland vier sociaaldemocratische premiers (Willem Schermerhorn, Willem Drees, Joop den Uyl en Wim Kok) en als hun Partij van de Arbeid in vorm was, leverde dat bij Tweede Kamerverkiezingen meer dan vijftig zetels op.

Maar helaas, toen de PvdA steeds nadrukkelijker in de ban raakte van gymnasiumlinkse thema’s als multiculturalisme, eurofilie en klimaatalarmisme, verschrompelde de aanhang en restte nog slechts een fusie met het eveneens kwakkelende GroenLinks.

Geen linkspopulisten

Opvallend afwezig in de Tweede Kamer is ook het links-populisme. Terwijl dat toch echt een gat in de politieke markt is.

Veel praktisch opgeleide kiezers met benedenmodale inkomens hebben nul affiniteit met modieus progressief gepraat over diversiteit, islamofobie, warmtepompen, slavernijmusea en genderneutrale toiletten. Wel zijn ze – zoals bijvoorbeeld de partij van Sahra Wagenknecht in Duitsland laat zien – gevoelig voor politici die principiële kapitalismekritiek en aandacht voor bread-and-butter issues verbinden met een stevige afkeer van opengrenzenbeleid, cultuurrelativisme en de asielindustrie.

In Nederland leek aanvankelijk de SP met een dergelijke strategie furore te willen maken. In de jaren zeventig en tachtig pleitte de partij nog unverfroren voor remigratie en een verbod op gastarbeid. Maar gaandeweg werd de SP de zoveelste politiek-correcte formatie op links en volgde – niet toevallig – de ene verkiezingsnederlaag op de andere.

Wie pakt de handschoen op? Een socialistische arbeiderspartij van ouderwets degelijke snit, dus zonder burgerlijke woke-fratsen, daar zou de Tweede Kamer heel erg van opknappen.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Dringend gewenst: een arbeiderspartij zónder burgerlijke woke-fratsen en tégen de asielindustrie verscheen eerst op Wynia's Week.

Dat kan in Nederland tientallen miljarden vrijspelen voor lagere belastingen, minder dure benzine en diesel, en aan de uitgavenkant voor meer medicijnen, zorg voor jongeren en ouderen, woningbouw en landsverdediging.

Minder inmenging

Goedkoper en efficiënter klimaatbeleid vraagt om minder inmenging van rechters en de Raad van State. Dat komt automatisch door een aanpassing in de klimaatwet (ik kom daar straks op terug). In januari 2023 heeft de Tweede Kamer immers ‘netto nul in 2050’ in de klimaatwet gezet. Met dat onwrikbare eindjaar 2050 in handen doen rechters (denk aan de Bonaire-uitspraak) en staatsraden sindsdien de ene kostbare uitspraak na de andere om de weg ernaartoe veilig te stellen.

Boze burgers en met faillissement bedreigde ondernemers en boeren komen in verzet, maar rechters en staatsraden beweren brutaal dat je hen niet mag bekritiseren. Zo raakt een democratie in verval en gaat een land economisch kapot.

Die dwingende uitspraken van rechters en staatsraden gaan steeds uit van wat vandaag zou kunnen, en laten geen ruimte voor nieuwe technische mogelijkheden in de toekomst. Ook politici hebben geen kristallen bol, maar kunnen wel besluiten om te wachten op nieuwe kennis of op nuttige ervaringen in andere landen. Juristen hebben die tijd niet en moeten dus kiezen uit de technologische mogelijkheden van vandaag. Dat betekent verspilling.

Voorbeeld 1: er zijn bacteriën die – net als planten – CO2 uit de lucht halen. Een biotechnologie in volle ontwikkeling. Dan is het slimmer om te wachten met dure opslag van CO2 in het midden van de Noordzee en te zien hoe naast het planten van bomen ook bacteriën gratis kunnen helpen om CO2 te absorberen. Maar Nederland kan niet afwachten, want steeds komen dictaten van rechters en uitspraken van de Raad van State over minder CO2 met de technologie van vandaag.

Voorbeeld 2: windmolens in de Noordzee. De constructie vereist megaveel staal, beton en zeldzame minerale elementen. Afbraak en afvoer van honderd meter lange molenwieken over vijftien jaar wordt ook heel lastig en kostbaar. Als politici beslisruimte hebben, kunnen ze bijvoorbeeld kiezen om te wachten op SMR’s (kleinere kernreactoren). Maar rechters en staatsraden zullen vinden dat een piketpaal in 2030, 2035 of 2040 op weg naar ‘netto nul’ dan in gevaar komt, dulden daarom geen uitstel totdat kleine of grote kerncentrales kunnen starten, en dwingen zo de politici om dan maar de Noordzee vol te zetten met vogelmoordenaars.

Niet rationeel

Om dezelfde reden importeren wij scheepsladingen van bomen om die hier te verbranden, want dat telt nog dit jaar als minder CO2 op weg naar de eerstvolgende mijlpaal in 2030. Rechters en staatsraden menen dat de wet hen geen ruimte geeft om te wachten voor wat op termijn veel beter kan werken.

Managers weten dat het bij technologische onzekerheid rationeel beter kan zijn om een grote investering uit te stellen tot we meer weten over kosten en alternatieven. Rechters en staatsraden hebben die luxe niet, moeten hun uitspraken doen met de technologische kennis van vandaag, en oordelen dan zelfs nog dat het missen van zo’n CO2-piketpaal op weg naar netto nul met 5 procent wel acceptabel is, maar met 6 procent niet. Om te lachen, als het niet zoveel miljarden kostte.

Sophie Hermans had in haar vorige rol als minister van Klimaat en Groene Groei de wind in de rug door zulke rechterlijke uitspraken. De rechters verordonneerden, en de minister kon in de Kamer stoer zeggen: ‘Ik vind het belangrijk dat we alle klimaatdoelen laten staan, ook in het kader van voorspelbaarheid en betrouwbaarheid.’

Misschien dacht Hermans eraan terug toen zij vorige week in haar nieuwe rol de begroting van Volksgezondheid verdedigde. Nu moest zij toegeven dat het recht op zorg afkalft. Over de schrijnende tekorten van medicatie voor overgewicht zei ze: ‘De conclusie is dat mensen voor de nieuwe generatie obesitasmedicatie afhankelijk zijn van of ze die zelf kunnen betalen of niet. Daar gaat een zekere mate van ongelijkheid van uit. Daar kan ik op dit moment niks aan veranderen.’

Pijnlijke observatie

Een tweede pijnlijke observatie kwam van Tweede Kamerlid Corrie van Brenk (50PLUS): ‘Ik dacht: laten we het voor de gezelligheid over gordelroos hebben. In 2019 kwam het advies van de Gezondheidsraad. In Duitsland hebben ze een heel korte termijn. Na een advies van hun gezondheidsraad beslissen ze binnen twee maanden wat ze daarmee doen. In Duitsland en Oostenrijk vaccineren ze iedereen al vanaf zestig jaar tegen gordelroos. Wij zijn nu acht jaar later.’

De reactie van Hermans: ‘Bij het besluit om een advies van de Gezondheidsraad over te nemen gaat [het] ook over de uitvoerbaarheid, over de kosteneffectiviteit en over de beschikbaarheid van financiële middelen. Dat is het eerlijke antwoord.’

Leren van Singapore

Het recht op zorg is weg; het recht op ‘netto nul’ wordt bewaakt door rechters en staatsraden die geen benul hebben van technologie. Politieke partijen kunnen daar eenvoudig een eind aan maken door te leren van Singapore dat aan ‘netto nul in 2050’ officieel heeft toegevoegd:

‘Aangezien Singapore een eilandstadstaat is met minder dan gemiddelde mogelijkheden voor alternatieve energie, zijn deze doelstellingen afhankelijk van technologische vooruitgang en economische haalbaarheid. (-) Het vermogen van Singapore om onze beloften na te komen zal afhangen van de voortdurende internationale inzet van de partijen bij het Akkoord van Parijs en hun klimaatbeloften.’

Nederland is eveneens een klein, dichtbevolkt land met bijvoorbeeld minder CO2-opslurpende bossen dan Finland en Zweden. Alle reden dus om net zo’n clausule als in Singapore op te nemen in onze klimaatwet. Rechters en staatsraden moeten dan accepteren dat ook de mijlpalen voor 2030, 2035 en 2040 afhangen van technologische vooruitgang en economische haalbaarheid. Dan zullen ze zich willen inhouden en zulke keuzes voortaan weer overlaten aan de politiek.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Rechters en de Raad van State zijn ongeschikt om klimaatbeleid te dicteren. Waarom doen ze het dan tóch? verscheen eerst op Wynia's Week.

Er is ontzettend veel veranderd sinds De Hond op 9 oktober 1976 in het roemruchte VARA-radioprogramma In de Rooie Haan (presentatie: Felix Meurders en Wim Bosboom) de resultaten van zijn eerste zogenoemde ‘verkiezingsonderzoek volgens de methode-De Hond’ bekendmaakte. Grote volkspartijen die rond de vijftig zetels halen – zoals destijds CDA en PvdA – bestaan niet meer. Verkiezingen winnen en premier worden kan tegenwoordig al met 26 zetels – zie Rob Jetten. Minstens zo opvallend: het aantal Tweede Kamerzetels rechts van de VVD is tussen 1998 en 2025 gegroeid van drie naar 49.

Die omwenteling, analyseert De Hond, begon bij het succes van leefbaarpartijen in Utrecht en Hilversum, en daarna in Rotterdam. ‘Dat waren nieuwe lokale partijen die pas net bestonden en out of the blue de grootste werden. Het was de start van een electorale veenbrand.’

Sinds de jaren zestig is het opleidingsniveau van de kiezers sterk gestegen. Gevolg: er wordt niet langer opgekeken tegen politieke leiders. Ondertussen is ons politieke stelsel sinds 1848 niet wezenlijk veranderd. De Hond: ‘Heel erg bepalend voor de politieke voorkeur is nu of kiezers zich zorgen maken over hun financiële toekomst. D66-kiezers doen dat bijvoorbeeld in grote meerderheid niet, PVV-kiezers juist wel.’

In de laatste peiling van De Hond staat de VVD op twaalf zetels, minder dan JA21, PVV en FVD en de laagste liberale score in achttien jaar. ‘Ik zie niet hoe de VVD nog kan terugkomen,’ zegt De Hond, die pleit voor een hergroepering van politieke partijen. ‘Er is eigenlijk geen reden waarom de VVD niet samen met Mona Keijzer, JA21 en de BBB één groep zou kunnen vormen.’

Wynia’s Week is er drie keer per week, 156 keer per jaar, vaak met video’s en podcasts en volledig vrij toegankelijk. Abonnee (gratis) wordt u HIER en donateur wordt u HIER. Wees welkom!

Het bericht Maurice de Hond: ‘Het komt niet meer goed met de VVD’ verscheen eerst op Wynia's Week.

In zijn eind vorig jaar verschenen boek Ontketend Nederland. Van Provo tot PVV noemt historicus Hans Wansink 1966 een ‘revolutiejaar’. Epicentrum van die Hollandse revolutie was Amsterdam en een van de decors waren de redactieburelen van De Telegraaf aan de Nieuwezijds Voorburgwal.

Het gebouw werd op 14 juni 1966 bestormd door honderden woedende bouwvakkers. Die verkeerden – ten onrechte – in de veronderstelling dat De Telegraaf de dood van een van hun collega’s – een dag eerder, bij een betoging – had toegeschreven aan een stenen gooiende mededemonstrant.

Hoogtepunt van de Koude Oorlog

Tien jaar eerder, in 1956, speelden zich soortgelijke taferelen af aan de Amsterdamse Keizersgracht, bij Felix Meritis, destijds het hoofdkwartier van de communistische CPN en partijkrant De Waarheid. Het gebouw werd bestormd en twee dagen lang belegerd. De stenen gooiende menigte was woedend over de pro-Russische berichtgeving van De Waarheid over de bloedige onderdrukking van de Hongaarse opstand door troepen van het Warschaupact.

Met behulp van meer dan driehonderd sympathisanten – deels opgetrommeld uit de CPN-bolwerken in Oost-Groningen – wisten de communisten, gewapend met flessen en gaspijpen, hun belagers op afstand te houden. Het was de grootste en meest gewelddadige openbare ordeverstoring van de jaren vijftig. Onder de titel In strijd met de waarheid schreef journalist en socioloog Hans Olink er in 2002 een boeiend boek over.

1956 staat, anders dan 1966, niet bekend als een revolutiejaar. Wel zou je kunnen zeggen dat we toen in Nederland het hoogtepunt van de Koude Oorlog beleefden. De gevolgen bleken overigens mee te vallen. De Waarheid bleef gewoon verschijnen en ook bij de CPN ging alles al snel weer z’n gewone gangetje.

Een heel verschil met de Bondsrepubliek. Daar werd in 1956 de zusterpartij van de CPN, de Kommunistische Partei Deutschlands (KPD), verboden door het grondwettelijk hof.

Al in 1953 waren de Duitse communisten bij gebrek aan kiezers verdwenen uit de Bondsdag. Maar ook buiten het parlement bleef de KPD fungeren als een West-Duits filiaal van de Sovjet-Unie. De communistische machthebbers in het Kremlin gebruikten de partij als Interventionsapparat en sluisden via de DDR enorme sommen geld naar de KPD door. Het verbod was bedoeld om daar een einde aan te maken.

Ontwrichtend links terrorisme

Toch gingen veel voorstanders van het KPD-Verbot zich later achter de oren krabben. Want toen een deel van de Duitse studentenbeweging in de jaren zestig in radicaallinks vaarwater belandde, was er geen legale communistische partij die het protest in min of meer geordende banen kon leiden. Pas in 1968 werd de oprichting gedoogd van een soort opvolger van de KPD, de altijd marginaal gebleven Deutsche Kommunistische Partei (DKP).

Wel kreeg de Bondsrepubliek te maken met ontwrichtend links terrorisme, in de vorm van bomaanslagen, ontvoeringen en een reeks politieke moorden. Met dank aan vooral de Rote Armee Fraktion (RAF), ook wel bekend als ‘Baader-Meinhof-bende’.

Geen toeval, zo leek het. Dan toch maar liever linkse studenten die communistische verkiezingsaffiches ophangen of voor de partijkrant opiniërende bijdragen schrijven over het dialectisch materialisme, zoals in Nederland. Daar heb je veel minder last van.

Link met 70 jaar geleden

Niet alleen in radicaallinkse kring, maar ook in diverse reguliere media werd onlangs in Duitsland teruggeblikt op ’70 Jahre KPD-Verbot’. ‘1956 erlebten frühere Nazis ihr Wirtschaftswunder, Kriegsverbrecher wurden vor Verfolgung geschützt. Kommunisten hingegen wanderten ins Gefängnis: Die Bundesrepublik verbot als einzige Demokratie Westeuropas die Kommunistische Partei,’ schreef Der Spiegel op bittere toon.

Sinds in Duitsland wordt gediscussieerd over een nieuw Parteiverbot, nu voor de rechts-populistische AfD, is het niet moeilijk om een link te leggen met zeventig jaar geleden. Een belangrijk verschil is uiteraard dat de KPD in 1956 nog slechts kon bogen op 2,2 procent van de kiezers, terwijl de AfD in de peilingen ruimschoots de grootste partij van Duitsland is, met scores tegen de 30 procent. Bij de recente deelstaatverkiezingen in Saksen-Anhalt (43,8) en Mecklenburg-Vorpommern (38,2) lagen de AfD-percentages zelfs nog aanzienlijk hoger.

Opmerkelijk genoeg zijn veel Duitsers die het bij nader inzien een schande vinden dat de KPD werd verboden, er nu voorstander van om de AfD dezelfde behandeling te geven. Terwijl het gelet op de ervaringen met op drift geslagen links-extremisten in de jaren zestig toch heel erg voor de hand ligt om voorzichtig te zijn met partijverboden. Zelfs als je de AfD ‘erger’ zou vinden dan de doorgewinterde stalinisten van zeventig jaar geleden.

Curieuze omweg

Ondertussen ligt in Nederland nog steeds een plan van D66 en Pro op tafel om politieke partijen zonder ‘interne democratie’ uit te sluiten van deelname aan Tweede Kamerverkiezingen. Het voorstel – bedoeld als aanvulling op de Wet op de politieke partijen waarover de Tweede Kamer zich later dit jaar hoopt te buigen – kreeg in mei een zeer kritisch advies van de Raad van State. Maar de initiatiefnemers Joost Sneller (D66) en Mohammed Mohandis (Pro) besloten toch door te zetten en dienden een nieuwe versie in met een paar kleine aanpassingen.

Het is – hoewel de indieners dat graag ontkennen – een voorstel dat specifiek is gericht tegen de PVV, die immers geen ledenpartij is, maar een vereniging met besloten karakter, met Wilders als enig lid.

Kennelijk moeten we daar van D66 en Pro erg zwaar aan tillen, maar onduidelijk blijft waarom. Kiezers die de PVV vanwege haar organisatiemodel niet pruimen, kunnen op het stembureau toch heel eenvoudig een ander hokje rood kleuren? Aan de laatste Tweede Kamerverkiezingen deden maar liefst 27 partijen mee, dus dat kan het probleem niet zijn. Is het trouwens ook niet een beetje laf om langs zo’n curieuze omweg een Parteiverbot af te dwingen?

Nee, dan toch maar liever de linkse Duitsers die proberen de AfD te cancellen. Die zijn tenminste niet geniepig.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Liever bikini’s dan boerka’s? Dan riskeer je in Duitsland een partijverbod – en dankzij D66 en Pro straks misschien ook hier verscheen eerst op Wynia's Week.

Meer staat

De politiek is onmachtig of wordt steeds minder gelegitimeerd: door het uitsluiten van kiezersgroepen bijvoorbeeld. Maar dat verhindert die zieltogende constellatie niet om steeds meer regels, verboden, boetes en belastingen te introduceren. De greep van de kiezer op de staat neemt af, maar de greep van de staat op de burger neemt toe.

In de Ruttejaren koos Nederland rechts, maar de regering regeerde links. Dat Ruttebeleid wordt door Rob Jetten voortgezet. Er is wel een Rutte-element aan toegevoegd: miljarden extra voor defensie. Ging het daarover bij verkiezingen? Nou, nee.

Eerlijk zijn tegenover de kiezer

Kiezers willen minder asielzoekers – in de meeste landen om ons heen gebeurt dat ook, hier niet. Kiezers zijn gesteld op de verzorgingsstaat. Het mag zo zijn dat het uitkeringsland hier en daar gestroomlijnd moet worden, maar dan moet je niet daarop bezuinigen omwille van Defensie – zonder te zeggen dat de WIA-premies in feite nodig zijn voor de NAVO.

Klimaat stond nooit bovenaan de lijstjes van de meeste kiezers, wel op die van politici. Nederland heeft zich in de greep van activisten en ecologen laten brengen met het wereldwijd unieke stikstofbeleid. De lobbycratie, het NGO-complex en de rechters regeren. En dat alles tegen de achtergrond dat we de macht ook nog eens hebben weggegeven: aan EU, aan VN, aan NAVO, aan de Raad van Europa.

Het stelsel kraakt

Kiezers reageren op eindeloos ongewenst en ongevraagd beleid door op ‘populistische’ partijen te stemmen, die vervolgens worden buitengesloten of zichzelf buitenspel zetten.

Het stelsel kraakt en de machtspartijen reageren daarop met (pogingen tot) partijverboden en inperking van de democratie. Zij maken van de populistische concurrentie het gevaar in plaats van de oorzaken bij zichzelf te zoeken en de redenen voor de populistische populariteit weg te nemen.

Wynia’s Week is er drie keer per week, vaak met video’s en podcasts. En dat allemaal gratis! De duizenden donateurs maken dat mogelijk. Wynia’s Week is onafhankelijk, ongebonden en broodnodig. Doe mee! Hartelijk dank!

Het bericht De onmachtige kiezer: u mag steeds minder, u moet steeds meer verscheen eerst op Wynia's Week.

In de vorige delen van deze reeks over de gewone werkende Nederlander (hier, hier en hier) liet ik zien hoe de rekening van het klimaatbeleid, de energietransitie en de asielopvang regressief neerslaat: hoe lager het inkomen, hoe zwaarder de last. De subsidies voor verduurzaming gaan naar wie de investering al kan voorschieten. De sociale huurwachtlijst groeit terwijl anderen voorgaan. De partij die zegt voor de werkende Nederlander op te komen, wordt gedragen door een klasse die zijn rekening nauwelijks voelt.

Maar er is een vraag die de vorige delen niet volledig hebben beantwoord: waarom verandert er zo weinig, ook als de werkende Nederlander stemt? En waarom worden mensen die daarover klagen door commentatoren en politici zo vaak beschreven als irrationeel, ondoordacht of geïnfluenceerd door desinformatie?

Populisme als rationele zelfverdediging

De Duitse politicoloog Philip Manow onderzocht honderden partijen in tientallen landen over meerdere decennia. Zijn conclusie in Spaltungslinien (2026) is eenvoudig maar radicaal: populistische kiezers stemmen niet tegen hun eigenbelang. Ze verdedigen het juist – rationeel en doelbewust. Ze zijn sterk afhankelijk van de nationale verzorgingsstaat en de binnenlandse arbeidsmarkt. Open grenzen en economische integratie ervaren zij niet als abstracte kansen maar als concrete bedreigingen voor hun levensstandaard. Hun verzet is geen bekrompen nostalgie maar een weigering om de eigen gemeenschap op te offeren aan een onpersoonlijk financieel systeem.

De vraag is niet of zij gelijk hebben over alle details van het klimaatbeleid of de migratiecijfers. De vraag is of hun onvrede een rationele reactie is op een reëel verlies. Manows antwoord is ja. Dat antwoord is ongemakkelijk voor iedereen die populisme als een pathologie beschouwt – zoals Voor Ons Nederland (VON), de actiegroep van voormalig VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff, die zichzelf presenteert als verdediger van de democratie, maar op haar website geen woord wijdt aan koopkracht, energielasten of wachtlijsten. VON beschermt de democratie voor wie al aan de knoppen zit.

Het is ook ongemakkelijk voor Sander Schimmelpenninck, die in zijn tv-programma en boeken de groeiende ongelijkheid agendeert en de term ‘domrechts’ heeft geïntroduceerd voor kiezers met een smalle beurs die op populistisch rechts stemmen. Schimmelpenninck verklaart dat via irrationele framing, zondebok-politiek en opzettelijke onwetendheid: de kiezer begrijpt zijn eigenbelang niet en laat zich misleiden.

Manow zegt het tegenovergestelde: die kiezer begrijpt zijn eigenbelang juist heel goed. Het verschil tussen de twee is niet academisch — het bepaalt of je de werkende Nederlander als patiënt behandelt die gecorrigeerd moet worden of als burger wiens oordeel serieus genomen moet worden. De term ‘domrechts’ is zelf een illustratie van het probleem: hij pathologiseert de kiezer in plaats van zijn onvrede te begrijpen.

De constitutionele Brandmauer

De huidige wetgeving is grotendeels dezelfde die links zelf in de afgelopen decennia heeft helpen bouwen en vastleggen — in Brussel, in internationale verdragen, in de rechtszaal. Zodra rechts pleit voor het herzien of opzeggen van internationale verdragen en wetgeving, beschouwt links dat als een aanval op de democratie en de rechtsstaat — en plaatst zo een constitutionele Brandmauer tussen het eigen gedachtegoed en de populisten.

Die Brandmauer is ook een muur tussen de kiezer en de uitkomst. De poortwachters zijn bekend: rechters, NGO’s en Brussel. Zij bewaken een orde die democratisch tot stand is gekomen – maar die ondertussen zo ver van de kiezer is afgedreven dat de gewone werkende Nederlander er niet meer in te herkennen is.

Er is echter niets onrechtmatigs aan het herzien van wetten en verdragen – dat is juist hoe democratieën functioneren. Wetten worden gemaakt door gekozen volksvertegenwoordigers en kunnen door diezelfde volksvertegenwoordigers worden gewijzigd. Elke aanpassing wordt bovendien opnieuw getoetst door dezelfde rechters die nu de bestaande orde bewaken. De suggestie dat het willen aanpassen van een verdrag gelijkstaat aan het ondermijnen van de rechtsstaat, is geen juridisch argument — het is een politiek argument vermomd als juridisch argument. Het beschermt niet de democratie, maar de status quo.

Hoe de zeggenschap verdween

De econoom Wolfgang Streeck beschreef in Gekaufte Zeit (2013) hoe westerse overheden de besluitvormingsmacht hebben weggehaald bij het nationale parlement om die afgeschermd te houden van electorale druk. Grote dossiers zijn supranationaal vastgelegd: klimaatbeleid via het Akkoord van Parijs, stikstof via Europese natuurrichtlijnen, migratie via asielregelgeving en mensenrechtenverdragen.

NGO’s vullen de ruimte die overblijft. Urgenda dwong in 2019 via de rechter scherpere klimaatdoelen af. Greenpeace won in januari 2025 een stikstofzaak die het kabinet bindt. De rechtbank Den Haag oordeelde op 28 januari 2026 in de Bonaire-zaak dat de staat onrechtmatig handelt. Telkens hetzelfde mechanisme: een organisatie die niet door kiezers is gekozen, dwingt via de rechter beleid af dat het parlement niet heeft vastgesteld.

Menno Swart laat in Wynia’s Week zien dat ook Voor Ons Nederland dit patroon volgt: één echte oprichter die zijn handtekening zette bij de notaris, vier pr-oprichters op de website, financiering ondoorzichtig tot 2027, en een bestuurlijk netwerk met onderlinge zakelijke banden die nergens worden vermeld. Het is de sociologische kaart van de Brahmin Left in één organisatie.

Pro verloor in 2025 de Tweede Kamerverkiezingen (min vijf zetels) en ging in maart opnieuw onderuit bij de gemeenteraadsverkiezingen (min 211 zetels). Maar, schreef Calvin Schukkink in Wynia’s Week, de electorale krimp raakt de beleidsgrip nauwelijks: Pro-gezinde adviseurs en ambtenaren blijven in het adviescircuit de lakens uitdelen. De kiezer stemt de partij kleiner – het beleidsmemo wordt morgen toch geschreven.

Weggegooid geld en vergeten bruggen

Volgens de Volkskrant wist Rijkswaterstaat al jaren dat bruggen, sluizen en wegen verouderd waren, maar schoof het onderhoud stelselmatig vooruit. De rekening: tientallen miljarden die er niet zijn. Voor de uitkoop van boeren reserveerde het kabinet via de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties (Lbv en Lbv-plus) samen bijna drie miljard euro; het nieuwe stikstoffonds van het kabinet-Jetten bedraagt circa twintig miljard tot 2035. Een groot deel van dat geld werd niet gericht besteed. Onderzoek van NRC, Follow the Money en Omroep Gelderland liet zien dat 1,8 miljard euro opging aan een vrijwillige regeling waaraan iedere boer boven een lage drempel mocht meedoen. Daardoor meldden zich vooral bedrijven die relatief weinig stikstof op de natuur lieten neerslaan, en bleven de grootste vervuilers weg. Economen berekenden dat elke kilogram vermeden stikstofuitstoot per jaar zo tachtigduizend tot tweehonderdduizend euro kostte. Had de overheid gericht de bedrijven met de meeste neerslag uitgekocht, vooral rond de Veluwe, dan had hetzelfde bedrag ongeveer drie keer zoveel stikstofwinst opgeleverd. Econoom Christian Mulder kwam in ESB tot dezelfde conclusie: per kilo kost de gerichte Lbv-plus ongeveer een derde van de brede Lbv.

Een land dat tientallen miljarden uittrekt voor klimaatdoelen en boerenuitkoop maar geen geld heeft voor de bruggen waarover zijn burgers dagelijks rijden, heeft een prioriteitsprobleem. Dat probleem is niet toevallig ontstaan — het is het resultaat van een agenda die buiten het stemhokje is bepaald.

Dat links zelf begint te voelen dat er iets mis is, bleek uit de vraag die Joris Luyendijk, voormalig journalist en nu activist voor Oekraïne, stelde bij Tim Hofmans BOOS: waar is links als het gaat over de existentiële dreiging voor Europa? De fixatie op Gaza verhult dat Oekraïne onze directe veiligheid raakt. Lale Gül schreef er ook in De Telegraaf over: niet-linkse mensen kunnen links verwijten dat het structureel meer aan anderen denkt dan aan de eigen burger. In Vrij Nederland verscheen het artikel ‘Identiteit tegenover klassenstrijd: vijf insiders over de rel op links’ — links erkent zelf dat de band met de werkende klasse geknakt is. Het frame van de onredelijke populist begint te kraken, ook bij mensen die zichzelf uitdrukkelijk als links beschouwen.

Een stem zonder echo

De werkende Nederlander gaat stemmen. Maar zijn stem klinkt in een systeem dat steeds minder gevoelig is voor wat hij zegt. Het klimaatakkoord staat vast. De asielrichtlijnen staan vast. De Europese marktregels staan vast. De rechter bewaakt de grenzen waarbinnen het parlement mag bewegen. De NGO dwingt via de rechtszaal af wat de kiezer niet heeft goedgekeurd. Het adviescircuit draait door, ook als de partij krimpt.

De reeks die in deze kolommen verscheen, begon met de vraag: voor wie is de welvaart eigenlijk bedoeld? Manow voegt daar een tweede vraag aan toe: voor wie is de democratie eigenlijk bedoeld? Zijn antwoord is ongemakkelijk voor de gevestigde politiek: voor iedereen. Ook voor de mensen wier stem ongemakkelijk klinkt. Ook voor de mensen die niet in modellen passen.

*Henk C. Jonkhoff is ondernemer. Dit is het laatste deel van de reeks.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht U kunt stemmen wat u wilt, het beleid wordt buiten het stemhokje bepaald verscheen eerst op Wynia's Week.

Voorpaginanieuws is het niet, maar toch: er ligt een plan op tafel om producenten van luiers en incontinentiemateriaal een (oplopende) recycleplicht op te leggen. Het uiteindelijke doel is dat ieder jaar minstens 25 procent van alle luiers wordt gerecycled. Nu is dat nog 3,75 procent.

De partij die het hardst heeft gelobbyd voor deze recycleplicht – inmiddels ‘luierheffing’ genoemd – is de Koninklijke Nederlandse vereniging voor afval- en reinigingsdiensten (NVRD). Deze branchevereniging vertegenwoordigt bijna alle Nederlandse gemeenten, gemeentelijke afvalinzamelaars en ongeveer honderd dienstverleners.

‘Kimaat- en milieuwinst’

Volgens de NVRD bevatten luiers en incontinentiemateriaal ‘waardevolle grondstoffen’ (groen gas, kunststoffen, cellulose en super absorberend polymeer) die goed gerecycled kunnen worden en zo ‘aantoonbare klimaat- en milieuwinst’ opleveren. De NVRD lobbyt daarom actief voor een uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV), zodat niet langer gemeenten, maar de producenten verantwoordelijk worden gemaakt voor (de kosten) van inzameling en verwerking van luierafval.

De lobby lijkt een succes. De UPV wordt bovendien ingevoerd via een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) en kan dus niet worden tegengehouden door de Tweede Kamer.

De vrees is dat de kosten die de producenten moeten maken bij inzameling en recycling simpelweg worden doorberekend aan de consument. Het principe ‘de vervuiler betaalt’ wordt op deze wijze direct tenietgedaan. Jonge gezinnen en ouderen gaan de rekening betalen.

Gemeentebestuurders proberen wel vaker achter de schermen landelijk beleid te initiëren of tegen te houden.

Neem het verbod op het dragen van religieuze uitingen door buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s). De Tweede Kamer dringt al jaren aan op zo’n verbod en ook de onlangs in de FNV opgegane Nederlandse Boa Bond (NBB) was er voorstander van.

In 2022 kwam toenmalig minister van Justitie Dilan Yeşilgöz met een richtlijn waarin stond dat boa’s in dienst geen zichtbare religieuze of politieke uitingen mochten dragen. In het kabinet-Schoof werd het verbod in de vorm van een AMvB gegoten, maar later afgeschoten door de Raad van State. Onlangs kwam VVD-Tweede Kamerlid Claire Martens met een eigen wetsvoorstel om religieuze uitingen bij de boa’s te verbieden. Opnieuw zal de Raad van State ernaar moeten kijken.

Diversiteit en identiteit

Ondertussen besloot het college van B en W van Tilburg eind 2023 om boa’s juist toe te staan om hoofddoeken, keppels of tulbanden te dragen. De motivatie was dat ‘het past bij de inclusieve stad die Tilburg wil zijn’. Later dat jaar namen de gemeenten Arnhem en Almere hetzelfde besluit. In 2024 kwamen daar de gemeenten Utrecht, Amsterdam, Leiden, Eindhoven en Groningen bij, ook met een beroep op diversiteit en de identiteit van de ambtenaren.

Nog een voorbeeld.

In 2024 steunde een meerderheid van de Tweede Kamer een motie van JA21 en SGP om gezichtsbedekking bij demonstraties te verbieden. Op termijn zou de Wet openbare manifestaties (Wom) worden aangepast om het verbod erin op te nemen. Justitieminister David van Weel (VVD) ging bij verschillende instanties langs om het voorgenomen verbod te bespreken.

In dat kader ging de minister in februari 2025 ook om tafel met burgemeesters, officieren van justitie en korpschefs van de gemeenten Arnhem, Velsen en Utrecht. Daar kreeg hij nul op het rekest: niemand zag het verbod zitten. Hetzelfde antwoord klonk in februari nog eens namens alle gemeenten toen het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB), de VNG en regioburgemeesters het kabinet in een gezamenlijke brief opriepen om ‘af te zien van een algeheel wettelijk verbod op gezichtsbedekkende kleding bij demonstraties’. Het verbod zou onder meer moeilijk handhaafbaar zijn, en het zou mensen ervan kunnen weerhouden om deel te nemen aan vreedzame betogingen.

Slappe knieën

Met ook negatieve adviezen van het OM en de politie lijkt het algemeen verbod een stille dood te sterven. In een recente brief schrijven Van Weel en zijn collega Pieter Heerma (Binnenlandse Zaken) dat ze opnieuw met de Tweede Kamer ‘in gesprek’ willen over de kwestie. Wat een contrast met mei 2025. Toen was er bij Van Weel nog geen twijfel: het verbod op het dragen van gezichtsbedekkende kleding tijdens demonstraties komt er, zei hij bij WNL op Zondag.

Er ontstaat zo een heel raar beeld. Gemeenten met een dissident standpunt over asielopvang worden door het kabinet onder toezicht gesteld. Maar als gemeenten lobbyen voor een luierheffing, tegen een hoofddoekverbod voor boa’s of tegen een verbod op gezichtsbedekking bij demonstraties vinden ze in Den Haag een luisterend oor – en horen ze daarna het geluid van slappe knieën.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht Het kabinet gaat voortdurend door de knieën voor gedram van linkse gemeenten. Waarom toch? verscheen eerst op Wynia's Week.

Nederland kent enkele tientallen vaste en tijdelijke adviescolleges. Een deel daarvan is ingesteld onder de Kaderwet adviescolleges. Het zijn vaak brede, strategische colleges, zoals de Sociaal-Economische Raad (SER), de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), de Adviesraad Migratie en de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV).

Er bestaan ook adviescolleges met een specialistischer taakgebied, zoals het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) en het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR). Los daarvan adviseren ook de planbureaus (SCP, CPB, PBL) en de Hoge Colleges van Staat (Raad van State, Algemene Rekenkamer, Nationale Ombudsman) de regering, al vallen die niet onder de Kaderwet.

Opvallend is dat veel (oud-)politici van met name GroenLinks en de PvdA zitting hebben of zelfs voorzitter zijn van de verschillende adviescolleges. Nu beide partijen officieel zijn gefuseerd tot Progressief Nederland (PRO), kunnen we nog beter zien op hoeveel plekken ze zich hebben genesteld.

Vier van de vijf

Neem de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV). De AIV adviseert sinds 1997 de regering en het parlement op het gebied van buitenlands beleid, zowel gevraagd als ongevraagd. Recent nog bracht de AIV op verzoek van de minister van Buitenlandse Zaken een advies uit over verdere EU-uitbreiding, met als conclusie dat de risico’s van niet uitbreiden groter zijn dan die van wél uitbreiden.

De AIV bestaat uit negen leden, van wie er vijf een politieke achtergrond hebben. Liefst vier daarvan komen uit de PRO-hoek. Voorzitter Bert Koenders zat jarenlang in de Tweede Kamer voor de PvdA en was minister van Buitenlandse Zaken in het tweede kabinet-Rutte. Ook Dorette Corbey en Paul Scheffer hebben een PvdA-achtergrond: Corbey zat van 1999 tot 2009 voor de sociaaldemocraten in het Europees Parlement, Scheffer werkte bij het wetenschappelijk bureau van de PvdA en overwoog in 2005 zelfs een kandidatuur voor het lijsttrekkerschap. Bram van Ojik zat tot 2021 in de Tweede Kamer voor GroenLinks.

Nog een voorbeeld. Het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) heeft sinds 2022 als missie ‘aanjager’ te zijn van het zo toegankelijk mogelijk maken van overheidsinformatie en ontvangt daarvoor financiering van het ministerie van Binnenlandse Zaken – dit jaar 4 miljoen euro.

Van de vijf bij koninklijk besluit benoemde ACOI-leden hebben er drie een PRO-signatuur. Een absolute meerderheid dus. Voorzitter Ineke van Gent heeft een verleden bij de PSP en zat van 1998 tot 2012 in de Tweede Kamer voor GroenLinks. Jamila Aanzi was in 2022 vicevoorzitter van de kandidaatstellingscommissie van de PvdA voor de raadsverkiezingen in Amsterdam. Serv Wiemers stond tweemaal – in 2002 en 2010 – op de kandidatenlijst van de PvdA voor de Tweede Kamerverkiezingen.

Dan de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), ingesteld in 2015. De raad telt twaalf bij koninklijk besluit benoemde leden. Voorzitter Jet Bussemaker ruilde GroenLinks in 1995 in voor de PvdA, werd in 1998 Tweede Kamerlid, was staatssecretaris van volksgezondheid en later minister van Onderwijs.

Van de drie overige RVS-leden met een politieke achtergrond komen er nog twee uit de PRO-hoek: Cathalijne Dortmans was GroenLinks-wethouder in Helmond en Pieter Hilhorst was dat in Amsterdam, maar dan namens de PvdA. Hij is tevens als tijdelijk fellow verbonden aan het (nog niet volledig gefuseerde) wetenschappelijk bureau van GroenLinks.

‘Democratie en rechtsstaat’

Laten we ook de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) niet vergeten. Het gezelschap adviseert over de inrichting en het functioneren van het openbaar bestuur en over de financiële verhoudingen tussen rijk, gemeenten en provincies. Met, zoals dat heet, bijzondere aandacht voor de beginselen van democratie en rechtsstaat.

Voorzitter van de ROB is Mariëtte Hamer, voormalig fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer. Ook bij PRO laat ze zich niet onbetuigd: onlangs maakte Hamer samen met Nel van Dijk deel uit van een commissie die de nieuwe fusiepartij adviseerde om zich in het Europees Parlement niet aan te sluiten bij de groene, maar bij de sociaaldemocratische fractie.

Herstel van vertrouwen

Nog een paar prominente voorzitters met een lidmaatschapskaart van PRO op zak: oud-PvdA-senator Kim Putters bij de SER, voormalig PvdA-voorzitter Marijke van Hees bij het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) en oud PvdA-Tweede Kamerlid Staf Depla bij de Raad voor Energie.

Hoewel partijgangers van bijvoorbeeld D66, VVD en CDA in het adviescircuit zeker niet ontbreken, zijn aanhangers van PRO ronduit dominant. Nederland – Wynia’s Week sneed het thema al eerder aan – wordt veel linkser geadviseerd dan de burgers stemmen. Het herstel van vertrouwen in de overheid wordt zo wel een heel lange weg.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht PRO krimpt bij verkiezingen, maar deelt in het adviescircuit de lakens uit verscheen eerst op Wynia's Week.

In het grote koor van de grote verontrusten over de toekomst van onze democratie heeft zich ook de Nederlandse schrijver Ilja Leonard Pfeijffer gevoegd. Hij zingt zelfs boven allen uit. Dat heeft ongetwijfeld te maken met zijn imposante verschijning – een hippie in pak en das – en zijn status als groot schrijver, auteur van veelgelezen boeken als Grand Hotel Europa en Alkibiades.

Pfeijffer woont in Genua en schrijft tussendoor voor de Belgische krant De Morgen. Het geruchtmakende interview (‘democratiedialoog’) met Frans Timmermans in die krant werd door Pfeijffer opgetekend, tamelijk kritiekloos, inclusief de waanzinnige vergelijking die Timmermans trok tussen de Joden en de nazi’s.

De columns die Pfeijffer voor deze krant schreef, zijn recent gebundeld in het lijvige boek Absolute democratie: kroniek van een aangekondigde afrekening. Wie geen zin heeft in dat boek kan terecht bij een recent interview met Pfeijffer in Nieuwe Revu.

Historisch keerpunt

Twee jaar lang heeft Pfeijffer in de krant lucht mogen geven aan een bepaalde onrust. We staan voor een keerpunt in de geschiedenis. De democratie wordt ontmanteld. Want de ‘oude, vertrouwde democratie’, oftewel de constitutionele democratie (een bestel waarin de politiek zich schikte binnen de kaders van Grondwet en rechtsstaat) staat onder druk, en maakt langzaam maar zeker plaats voor een ‘absolute democratie’.

Dat is een bestel waarin de verkiezingsuitslag wordt gezien als een vrijbrief voor de winnaar om een autoritaire agenda uit te rollen, een dictatuur van de meerderheid. Aan die omslag ligt de onvrede en woede onder de bevolking ten grondslag.

Die is reëel, geeft Pfeijffer toe. Maar het volk wordt misleid door populisten die migranten als de grote zondebok aanwijzen. Terwijl het eigenlijk gaat over economische ongelijkheid, klimaatproblemen, woningtekort en problemen in de zorg. Allemaal uitwassen van vrije markt en kapitalisme. Links moet weer radicaler worden en dit ‘neoliberalisme’ bij de strot grijpen – zoals Bernie Sanders in de VS en Jean-Luc Mélenchon in Frankrijk.

Het is de bekende linkse riedel, opgeroepen door de politieke ontwikkelingen in de VS (Trump), Italië (Meloni) en Frankrijk (Le Pen). Maar wat is de relevantie van deze analyse voor de Nederlandse situatie?

Dreigt ook hier een dictatuur van de meerderheid onder leiding van één man met een autoritaire agenda? Het kan zijn dat ik wat gemist heb, maar ik heb hem nog nergens ontwaard.

Wat we in Nederland zien is eigenlijk het tegenovergestelde: een dictatuur van een minderheid, die krampachtig de terechte onvrede en woede van een groot deel van de bevolking van zich af probeert te duwen. Die een grote kans heeft laten liggen door JA21 buiten de coalitie te houden. En die weet dat het heeft verloren, dat het dominante verhaal niet meer door links wordt geschreven, dat de linkse era voorbij is en die met veel kunst- en vliegwerk (‘wisselende coalities’) verbeten vasthoudt aan de macht.

Links despotisme

De democratie waar Pfeijffer het over heeft beoefende vroeger een zacht en mild despotisme, net zo dictatoriaal en autocratisch als het regime waar Pfeijffer bang voor zegt te zijn. Maar dat linkse despotisme krijgt nu iets pesterigs, met de voorgenomen stikstofmaatregelen en onteigeningen, de volgehouden onwil om de immigratie te beperken en modieuze voorstellen op (medisch-)ethisch terrein. Het is de rancune om verloren macht.

‘De deftigheid in het gedrang’ noemde de sociaaldemocraat Jacques de Kadt de rechtse onrust over cultureel verval, naar aanleiding van de publicaties van Johan Huizinga. De ‘linkse chic in het gedrang’ is de beste samenvatting van de columns van Pfeijffer en het profiel van dit spartelende kabinet. Met een moreel verheven verhaal om de eigen aftocht te dekken: zij hebben niets fout gedaan, maar het volk is verleid door boze machten.

Wat Pfeijffer in feite beschrijft – in zijn columns en in zijn grote boek over Alkibiades – is wat in de politieke filosofie de overgang van een democratie naar een ochlocratie heet. Het is niet langer het volk (demos) dat regeert maar de massa (ochlos). Dat leidt tot chaos en dreigende anarchie. En dan staat de grote leider op, die met voorbijzien van alle recht en verdragen de orde belooft te herstellen.

Pfeijffer weet dat als geen ander, want hij is een begaafd classicus en zijn boek over Alkibiades (en het vervolg: De luimen van de leeuw) getuigt van een grote eruditie en een meeslepende schrijfstijl. Maar dan weet Pfeijffer ook iets wat hij stelselmatig verzwijgt. De door hem opgevoerde denkers die die overgang (dat ‘keerpunt in de geschiedenis’) wilden voorkomen, stelden vast dat een democratie aan een aantal voorwaarden moest voldoen om dat verval te voorkomen. Die voorwaarden waren en zijn van culturele en morele aard.

Het is met links niet misgegaan toen Wim Kok en Tony Blair in de jaren negentig hun ideologische veren afschudden en ‘bondgenoot’ van het ‘neoliberalisme’ werden, maar al eerder, toen links het oude ideaal van de volksverheffing opgaf en dat ideaal, geïnspireerd door een noodlottig cultureel en moreel relativisme, inwisselde voor het transponeren van de libertijnse levensstijl van een elite naar alle lagen van de bevolking.

Niet radicaallinks is de oplossing, maar een fatsoenlijke conservatieve partij.

Literaire bijsluiter

Het blijft voor mij een raadsel dat een zo geleerd man als Pfeijffer zijn grote talent niet in dienst stelt van een ideaal dat hij kent maar negeert. In een analyse van moderne Nederlandse literatuur schreef Hans van Willigenburg dat veel hedendaagse literatuur zich laat lezen als een ‘bijsluiter van het partijprogramma van GroenLinks-PvdA’. Het is niet zo aardig om zoiets te stellen, maar daar komt het uiteindelijk wel op neer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Ilja Leonard Pfeijffer: linkse chic in het gedrang verscheen eerst op Wynia's Week.