Nederland kent enkele tientallen vaste en tijdelijke adviescolleges. Een deel daarvan is ingesteld onder de Kaderwet adviescolleges. Het zijn vaak brede, strategische colleges, zoals de Sociaal-Economische Raad (SER), de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), de Adviesraad Migratie en de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV).

Er bestaan ook adviescolleges met een specialistischer taakgebied, zoals het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) en het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR). Los daarvan adviseren ook de planbureaus (SCP, CPB, PBL) en de Hoge Colleges van Staat (Raad van State, Algemene Rekenkamer, Nationale Ombudsman) de regering, al vallen die niet onder de Kaderwet.

Opvallend is dat veel (oud-)politici van met name GroenLinks en de PvdA zitting hebben of zelfs voorzitter zijn van de verschillende adviescolleges. Nu beide partijen officieel zijn gefuseerd tot Progressief Nederland (PRO), kunnen we nog beter zien op hoeveel plekken ze zich hebben genesteld.

Vier van de vijf

Neem de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV). De AIV adviseert sinds 1997 de regering en het parlement op het gebied van buitenlands beleid, zowel gevraagd als ongevraagd. Recent nog bracht de AIV op verzoek van de minister van Buitenlandse Zaken een advies uit over verdere EU-uitbreiding, met als conclusie dat de risico’s van niet uitbreiden groter zijn dan die van wél uitbreiden.

De AIV bestaat uit negen leden, van wie er vijf een politieke achtergrond hebben. Liefst vier daarvan komen uit de PRO-hoek. Voorzitter Bert Koenders zat jarenlang in de Tweede Kamer voor de PvdA en was minister van Buitenlandse Zaken in het tweede kabinet-Rutte. Ook Dorette Corbey en Paul Scheffer hebben een PvdA-achtergrond: Corbey zat van 1999 tot 2009 voor de sociaaldemocraten in het Europees Parlement, Scheffer werkte bij het wetenschappelijk bureau van de PvdA en overwoog in 2005 zelfs een kandidatuur voor het lijsttrekkerschap. Bram van Ojik zat tot 2021 in de Tweede Kamer voor GroenLinks.

Nog een voorbeeld. Het Adviescollege Openbaarheid en Informatiehuishouding (ACOI) heeft sinds 2022 als missie ‘aanjager’ te zijn van het zo toegankelijk mogelijk maken van overheidsinformatie en ontvangt daarvoor financiering van het ministerie van Binnenlandse Zaken – dit jaar 4 miljoen euro.

Van de vijf bij koninklijk besluit benoemde ACOI-leden hebben er drie een PRO-signatuur. Een absolute meerderheid dus. Voorzitter Ineke van Gent heeft een verleden bij de PSP en zat van 1998 tot 2012 in de Tweede Kamer voor GroenLinks. Jamila Aanzi was in 2022 vicevoorzitter van de kandidaatstellingscommissie van de PvdA voor de raadsverkiezingen in Amsterdam. Serv Wiemers stond tweemaal – in 2002 en 2010 – op de kandidatenlijst van de PvdA voor de Tweede Kamerverkiezingen.

Dan de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), ingesteld in 2015. De raad telt twaalf bij koninklijk besluit benoemde leden. Voorzitter Jet Bussemaker ruilde GroenLinks in 1995 in voor de PvdA, werd in 1998 Tweede Kamerlid, was staatssecretaris van volksgezondheid en later minister van Onderwijs.

Van de drie overige RVS-leden met een politieke achtergrond komen er nog twee uit de PRO-hoek: Cathalijne Dortmans was GroenLinks-wethouder in Helmond en Pieter Hilhorst was dat in Amsterdam, maar dan namens de PvdA. Hij is tevens als tijdelijk fellow verbonden aan het (nog niet volledig gefuseerde) wetenschappelijk bureau van GroenLinks.

‘Democratie en rechtsstaat’

Laten we ook de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) niet vergeten. Het gezelschap adviseert over de inrichting en het functioneren van het openbaar bestuur en over de financiële verhoudingen tussen rijk, gemeenten en provincies. Met, zoals dat heet, bijzondere aandacht voor de beginselen van democratie en rechtsstaat.

Voorzitter van de ROB is Mariëtte Hamer, voormalig fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer. Ook bij PRO laat ze zich niet onbetuigd: onlangs maakte Hamer samen met Nel van Dijk deel uit van een commissie die de nieuwe fusiepartij adviseerde om zich in het Europees Parlement niet aan te sluiten bij de groene, maar bij de sociaaldemocratische fractie.

Herstel van vertrouwen

Nog een paar prominente voorzitters met een lidmaatschapskaart van PRO op zak: oud-PvdA-senator Kim Putters bij de SER, voormalig PvdA-voorzitter Marijke van Hees bij het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) en oud PvdA-Tweede Kamerlid Staf Depla bij de Raad voor Energie.

Hoewel partijgangers van bijvoorbeeld D66, VVD en CDA in het adviescircuit zeker niet ontbreken, zijn aanhangers van PRO ronduit dominant. Nederland – Wynia’s Week sneed het thema al eerder aan – wordt veel linkser geadviseerd dan de burgers stemmen. Het herstel van vertrouwen in de overheid wordt zo wel een heel lange weg.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht PRO krimpt bij verkiezingen, maar deelt in het adviescircuit de lakens uit verscheen eerst op Wynia's Week.

In het grote koor van de grote verontrusten over de toekomst van onze democratie heeft zich ook de Nederlandse schrijver Ilja Leonard Pfeijffer gevoegd. Hij zingt zelfs boven allen uit. Dat heeft ongetwijfeld te maken met zijn imposante verschijning – een hippie in pak en das – en zijn status als groot schrijver, auteur van veelgelezen boeken als Grand Hotel Europa en Alkibiades.

Pfeijffer woont in Genua en schrijft tussendoor voor de Belgische krant De Morgen. Het geruchtmakende interview (‘democratiedialoog’) met Frans Timmermans in die krant werd door Pfeijffer opgetekend, tamelijk kritiekloos, inclusief de waanzinnige vergelijking die Timmermans trok tussen de Joden en de nazi’s.

De columns die Pfeijffer voor deze krant schreef, zijn recent gebundeld in het lijvige boek Absolute democratie: kroniek van een aangekondigde afrekening. Wie geen zin heeft in dat boek kan terecht bij een recent interview met Pfeijffer in Nieuwe Revu.

Historisch keerpunt

Twee jaar lang heeft Pfeijffer in de krant lucht mogen geven aan een bepaalde onrust. We staan voor een keerpunt in de geschiedenis. De democratie wordt ontmanteld. Want de ‘oude, vertrouwde democratie’, oftewel de constitutionele democratie (een bestel waarin de politiek zich schikte binnen de kaders van Grondwet en rechtsstaat) staat onder druk, en maakt langzaam maar zeker plaats voor een ‘absolute democratie’.

Dat is een bestel waarin de verkiezingsuitslag wordt gezien als een vrijbrief voor de winnaar om een autoritaire agenda uit te rollen, een dictatuur van de meerderheid. Aan die omslag ligt de onvrede en woede onder de bevolking ten grondslag.

Die is reëel, geeft Pfeijffer toe. Maar het volk wordt misleid door populisten die migranten als de grote zondebok aanwijzen. Terwijl het eigenlijk gaat over economische ongelijkheid, klimaatproblemen, woningtekort en problemen in de zorg. Allemaal uitwassen van vrije markt en kapitalisme. Links moet weer radicaler worden en dit ‘neoliberalisme’ bij de strot grijpen – zoals Bernie Sanders in de VS en Jean-Luc Mélenchon in Frankrijk.

Het is de bekende linkse riedel, opgeroepen door de politieke ontwikkelingen in de VS (Trump), Italië (Meloni) en Frankrijk (Le Pen). Maar wat is de relevantie van deze analyse voor de Nederlandse situatie?

Dreigt ook hier een dictatuur van de meerderheid onder leiding van één man met een autoritaire agenda? Het kan zijn dat ik wat gemist heb, maar ik heb hem nog nergens ontwaard.

Wat we in Nederland zien is eigenlijk het tegenovergestelde: een dictatuur van een minderheid, die krampachtig de terechte onvrede en woede van een groot deel van de bevolking van zich af probeert te duwen. Die een grote kans heeft laten liggen door JA21 buiten de coalitie te houden. En die weet dat het heeft verloren, dat het dominante verhaal niet meer door links wordt geschreven, dat de linkse era voorbij is en die met veel kunst- en vliegwerk (‘wisselende coalities’) verbeten vasthoudt aan de macht.

Links despotisme

De democratie waar Pfeijffer het over heeft beoefende vroeger een zacht en mild despotisme, net zo dictatoriaal en autocratisch als het regime waar Pfeijffer bang voor zegt te zijn. Maar dat linkse despotisme krijgt nu iets pesterigs, met de voorgenomen stikstofmaatregelen en onteigeningen, de volgehouden onwil om de immigratie te beperken en modieuze voorstellen op (medisch-)ethisch terrein. Het is de rancune om verloren macht.

‘De deftigheid in het gedrang’ noemde de sociaaldemocraat Jacques de Kadt de rechtse onrust over cultureel verval, naar aanleiding van de publicaties van Johan Huizinga. De ‘linkse chic in het gedrang’ is de beste samenvatting van de columns van Pfeijffer en het profiel van dit spartelende kabinet. Met een moreel verheven verhaal om de eigen aftocht te dekken: zij hebben niets fout gedaan, maar het volk is verleid door boze machten.

Wat Pfeijffer in feite beschrijft – in zijn columns en in zijn grote boek over Alkibiades – is wat in de politieke filosofie de overgang van een democratie naar een ochlocratie heet. Het is niet langer het volk (demos) dat regeert maar de massa (ochlos). Dat leidt tot chaos en dreigende anarchie. En dan staat de grote leider op, die met voorbijzien van alle recht en verdragen de orde belooft te herstellen.

Pfeijffer weet dat als geen ander, want hij is een begaafd classicus en zijn boek over Alkibiades (en het vervolg: De luimen van de leeuw) getuigt van een grote eruditie en een meeslepende schrijfstijl. Maar dan weet Pfeijffer ook iets wat hij stelselmatig verzwijgt. De door hem opgevoerde denkers die die overgang (dat ‘keerpunt in de geschiedenis’) wilden voorkomen, stelden vast dat een democratie aan een aantal voorwaarden moest voldoen om dat verval te voorkomen. Die voorwaarden waren en zijn van culturele en morele aard.

Het is met links niet misgegaan toen Wim Kok en Tony Blair in de jaren negentig hun ideologische veren afschudden en ‘bondgenoot’ van het ‘neoliberalisme’ werden, maar al eerder, toen links het oude ideaal van de volksverheffing opgaf en dat ideaal, geïnspireerd door een noodlottig cultureel en moreel relativisme, inwisselde voor het transponeren van de libertijnse levensstijl van een elite naar alle lagen van de bevolking.

Niet radicaallinks is de oplossing, maar een fatsoenlijke conservatieve partij.

Literaire bijsluiter

Het blijft voor mij een raadsel dat een zo geleerd man als Pfeijffer zijn grote talent niet in dienst stelt van een ideaal dat hij kent maar negeert. In een analyse van moderne Nederlandse literatuur schreef Hans van Willigenburg dat veel hedendaagse literatuur zich laat lezen als een ‘bijsluiter van het partijprogramma van GroenLinks-PvdA’. Het is niet zo aardig om zoiets te stellen, maar daar komt het uiteindelijk wel op neer.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Ilja Leonard Pfeijffer: linkse chic in het gedrang verscheen eerst op Wynia's Week.

Op school wordt ons geleerd dat we, in lijn met wat de Franse filosoof Charles de Montesquieu in 1748 schreef, drie gescheiden machten kennen: de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht, met ieder zijn eigen bevoegdheden. Die voorbeeldige ‘trias politica’ van Montesquieu wordt te pas en te onpas aangehaald.

Veel minder bekend is dat – in ieder geval in Nederland – de machtenscheiding van Montesquieu eigenlijk helemaal niet bestaat en ook nooit heeft bestaan. De regering heet de uitvoerende macht te zijn, maar schrijft ook vrijwel alle wetten en regels. Het parlement, de volksvertegenwoordiging, is maar een klein beetje wetgever. En de rechterlijke macht doet in de praktijk volop mee aan de wetgevende macht.

Greenpeace namens Bonaire

Op 28 januari 2026 oordeelde de rechtbank Den Haag dat de Nederlandse staat binnen 18 maanden bindende doelen in nationale wetgeving moet opnemen om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Na Urgenda is het nu Greenpeace dat met succes beleid afdwingt bij de rechter. Het vonnis roept vragen op over de machtenscheiding in Nederland. Heeft een échte machtenscheiding in Nederland wel ooit bestaan?

Eerst even kort over deze zaak: Greenpeace vertegenwoordigde de bevolking van Bonaire in een proces tegen de staat. Het eiland is volgens de stichting in groot gevaar door klimaatverandering, en de staat zou onvoldoende doen om het eiland hiertegen beschermen. Greenpeace voerde – net zoals Urgenda dat eerder deed – aan dat de staat in strijd handelt met het recht op leven en het recht op een privéleven (artikelen 2 en 8 van het Europees Verdrag inzake de Rechten van de Mens – EVRM). En omdat de staat in het Europese deel van Nederland eerder klimaatmaatregelen trof dan op Bonaire, is volgens Greenpeace sprake van discriminatie. Artikel 14 van het EVRM en het Twaalfde Protocol zouden daarom ook geschonden zijn.

De rechter stelde Greenpeace voor een groot deel in het gelijk. De staat zou ‘onvoldoende invulling hebben gegeven aan de op hem rustende zorgplicht om tijdig passende adaptatiemaatregelen te nemen om de kwetsbaarheid voor klimaatverandering van Bonaire en haar inwoners te verminderen’. Ook oordeelde de rechtbank Den Haag dat het later treffen van mitigatie- en adaptatiemaatregelen voor de inwoners van Bonaire inderdaad in strijd is met het discriminatieverbod. De rechter legde de staat de plicht op om binnen 18 maanden bindende tussentijdse doelen op te nemen in nationale regelgeving om de CO2-uitstoot terug te dringen. Ook moet er in 2030 een uitgewerkt plan worden ingevoerd om Bonaire ‘weerbaarder te maken tegen de gevolgen van klimaatverandering’.

Vervaagt de scheiding tussen rechterlijke en wetgevende macht?

Het is niet voor het eerst dat de rechter zowel de wetgevende als de uitvoerende macht door middel van creatieve interpretaties van (internationale) (mensen)rechten passeert of ergens toe dwingt. Bekende voorbeelden zijn: de Urgenda-Klimaatzaak, de zaak tegen de staat inzake het vrouwenstandpunt van de SGP, de zaak betreffende de ISIS-kinderen en de stikstof-affaire. Voortdurend wordt er gediscussieerd of de rechter zijn boekje te buiten gaat en of de scheiding tussen de rechterlijke en wetgevende macht vervaagt. Maar heeft die machtenscheiding wel ooit bestaan?

Koning vermengt de trias-machten

Neem bijvoorbeeld de positie van de koning. In artikel 42 lid 1 van onze Grondwet is bepaald dat de koning en de ministers samen de regering vormen. Als onderdeel van de regering is de koning wekelijks in gesprek met de minister-president, voert hij overleg met andere bewindslieden, ondertekent hij alle wetten en Koninklijke Besluiten (artikel 47 Grondwet), bekrachtigt hij internationale verdragen, benoemt en ontslaat hij ministers en staatssecretarissen en spreekt hij de Troonrede uit.

Tegelijkertijd is de koning voorzitter van de Raad van State (artikel 74 Grondwet), dat een adviesorgaan is van de regering en de Kamer én een rechtsprekende tak heeft. Dat is een toch zeer unieke personele concentratie: staatshoofd, uitvoerende macht én voorzitter van zowel een adviesorgaan (van de wetgevende en uitvoerende macht) als een rechtsprekend college. Het is in ieder geval een vermenging van machten die Montesquieu, grondlegger van de trias politica, wilde voorkomen.

Regeren via AMvB’s, ministeriële regelingen en nooddecreten

In Nederland bestaat er wettelijk gezien geen strikte scheiding tussen de wetgevende en uitvoerende macht op het gebied van wetgeving. Wetten worden door de Staten-Generaal en de regering gezamenlijk vastgesteld (artikel 81 Grondwet). De regering is in ons land medewetgever. Op zichzelf ondermijnt dat al het idee van een zuivere machtenscheiding. Opvallender is dat de uitvoerende macht er een handje van heeft om bij het vaststellen van belangrijke regels het parlement volledig te omzeilen. Daarvoor worden Algemene Maatregelen van Bestuur (AmvB’s), ministeriële regelingen of noodverordeningen gebruikt.

Het kabinet-Rutte II en verantwoordelijk minister Edith Schippers (VVD) wilden in 2014 hervormingen doorvoeren in het zorgsysteem, waaronder de afschaffing van de vrije artsenkeuze. Toen de Eerste Kamer het wetsvoorstel daartoe op 16 december 2014 wegstemde, presenteerde het kabinet binnen enkele dagen een alternatief: dezelfde afschaffing alsnog doorvoeren via een AMvB, op basis van artikel 126 Zorgverzekeringswet. Staatsrechtgeleerden, politici en senatoren reageerden woedend – SGP-voorman Van der Staaij sprak van ‘een schoffering van de Senaat’, ChristenUnie-senator Kuiper van ‘moedwillig vandalisme jegens het parlement’ – waarna het kabinet alsnog van de AMvB-route afzag.

Omgevingswet zet wetgevende macht langs de zijlijn

De Omgevingswet is een bundeling van allerlei AMvB’s en ministeriële regelingen – besluiten die in principe slechts bedoeld zijn om kleine, technische aanpassingen aan bestaande wetgeving te kunnen doen. Zo wijst bijvoorbeeld het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) – een AMvB onder de Omgevingswet – aan welke ‘milieubelastende activiteiten’ vergunningplichtig zijn, en onder welke voorwaarden een boer mag uitbreiden of moet inkrimpen. Maar ook de inmiddels afgeschafte nationale windturbinenormen (de uniforme normen voor geluid, slagschaduw en veiligheid van windturbines) waren vastgesteld via een AMvB en ministeriële regeling. De Raad van State kraakte de Omgevingswet al af toen het nog een wetsvoorstel was, omdat het ‘onvoldoende recht [doet] aan de medewetgevende rol van het parlement’.

Coronawetten buiten wetgevende macht om

Van maart tot december 2020 werden alle coronamaatregelen ingevoerd via noodverordeningen van de voorzitters van de veiligheidsregio’s. Vanaf 1 december 2020 ging de Tijdelijke wet maatregelen covid-19 (Twm) in. Hoewel de Twm zelf een formele wet was en instemming had in beide Kamers, bepaalde de wet zelf eigenlijk niets. De wet gaf de bevoegdheid aan de minister van Volksgezondheid om via ministeriële regelingen – en dus zonder parlementaire behandeling – allerlei maatregelen op te leggen. Denk aan de mondkapjesplicht, de 1,5-meterregel en het groepsvormingsverbod. Ook de landelijke avondklok van januari 2021 was een ministeriële regeling gebaseerd op een landelijke noodwet (de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag), en werd niet voorgelegd aan de Kamers.

Van trias politica is in Nederland geen sprake

Rechters die klimaatbeleid dicteren, een koning die zowel regeringslid is als voorzitter van de regeringsadviseur en een uitvoerende macht die wetten maakt buiten het parlement om. Hoewel Nederland op papier een machtenscheiding heeft, is daar in de praktijk weinig van te merken. Noem het gerust bij de naam: van de trias politica zoals die eens bedacht is door Montesquieu is in Nederland geen sprake.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht In de rechtsstaat Nederland wordt een potje gemaakt van de scheiding van wetgevende, uitvoerende en rechtssprekende macht verscheen eerst op Wynia's Week.

Onlangs was PROTEST, de nieuwe jongerenorganisatie van PRO, in het nieuws. Helaas niet op positieve wijze. Op het oprichtingscongres van de club – een fusie van de Jonge Socialisten (PvdA) en de GroenLinkse jongerenorganisatie Dwars – bleken journalisten niet welkom. Reporter Chris Aalberts kreeg te horen waarom: ‘We willen afscheid nemen van onze verenigingen in een intieme setting om onze leden een momentje van kwetsbaarheid te kunnen geven.’

Een malle vertoning, zo stelde Aalberts terecht vast. ‘De nieuwe jongerenorganisatie zal PRO inhoudelijk proberen te beïnvloeden en dus is de vraag welke koers het nieuwe bestuur wil inzetten en hoe de leden daarover denken. Waarom mag daar niets over geschreven worden? Je zou bijna denken dat de Jonge Socialisten en Dwars alleen fuseren omdat het een moetje is.’

Er zijn bij nadere beschouwing misschien wel meer rare dingen aan de hand. Om het maar eens heel principieel te formuleren: politieke jongerenorganisaties, waar zijn die eigenlijk voor nodig?

Studie, vorming en scholing

Het fenomeen dateert van erg lang geleden, toen ‘doorleren’ na de lagere of middelbare school voor veel Nederlanders nog niet tot de mogelijkheden behoorde. Als lid van een politieke jongerenorganisatie kon je toch een beetje aan je trekken komen, want er werd vooral aan studie, vorming en scholing gedaan.

Met name de roemruchte ARJOS, de jongerenclub van de later in het CDA opgegane ARP, genoot op dit punt een geduchte reputatie. De lat lag er hoog en de scholing had een bijna academisch karakter.

Toen, vanaf de jaren zestig, steeds meer jongeren hoger onderwijs gingen volgen, werd de scholingsfunctie minder urgent. De meeste politieke jongerenorganisaties kregen sindsdien het karakter van een soort zandbak waarin ‘politiekje’ kan worden gespeeld. Uiteraard zonder dat de leden politieke verantwoordelijkheid dragen. De haalbaarheid of uitvoerbaarheid van standpunten is dus niet belangrijk en compromissen sluiten met politieke opponenten is niet nodig.

Eigenlijk leer je als lid van een politieke jongerenorganisatie vooral dingen die je in de echte wereld – als politieke ambtsdrager – weer heel snel moet afleren. Mede om die reden wilde D66 aanvankelijk niks weten van een eigen jongerenorganisatie. ‘D66 heeft geen behoefte aan zo’n politieke crèche en biedt jongeren direct actieve deelneming aan in de dagelijkse politiek,’ zo heette het. Pas in 1984 ging het roer om en werden de Jonge Democraten (JD) opgericht.

Professionele bomkoffer

Als we het hebben over politieke jongerenorganisaties mag ook het risico op radicalisering niet onvermeld blijven. Vrijwel alle politieke partijen hebben al eens narigheid ondervonden van extremisten die zich meester dreigden te maken van de eigen jeugdclub.

Zo ontstond in de liberale JOVD in de jaren negentig gedonder over de afdeling ’t Gooi, die werd beticht van banden met het ‘extreemrechtse’ Oud-Strijders Legioen. De afdeling werd in 1996 door het JOVD-congres opgeheven. Meer recent zijn soortgelijke beschuldigingen geuit aan het adres van de jongerenclub van Forum voor Democratie.

Aan de linkerkant van de politieke spectrum raakte Dwars in 2007 in opspraak, toen in haar Utrechtse hoofdkwartier een professionele bomkoffer werd gevonden, compleet met ontstekers, timers en bedrading. De herkomst van de koffer bleef onduidelijk, maar veel media legden een verband met uitspraken van voormalig Dwars-voorman Rugter van den Dool. Die had in 2003 zijn steun uitgesproken voor gewelddadige acties tegen fokkers van pelsdieren.

Bij de SP ging het mis toen jongerenorganisatie Rood in de greep raakte van trotskistisch angehauchte ‘zolderkamercommunisten’. In 2021 besloot het partijbestuur de banden te verbreken; een jaar later kwam er een nieuwe jeugdclub onder de naam SP Jongeren.

Als studieclub zijn ze overbodig, als kweekvijver leveren ze vooral aspirant-politici af met de verkeerde vaardigheden en het risico op broeinestvorming ligt permanent op de loer – waarom willen politieke partijen dan toch zo graag een eigen jongerenorganisatie hebben?

Voor het antwoord op die vraag moeten we terug naar 1976, toen PPR-boegbeeld Harry van Doorn, destijds minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk (CRM), besloot om subsidie uit te keren aan politieke partijen die er een eigen jeugdclub op nahielden. Het werd nu dus lucratief. Meteen besloot de katholieke KVP om haar in 1972 opgedoekte jongerenorganisatie nieuw leven in te blazen.

Duurste crèches van Nederland

Volgens de huidige regeling komt een politieke jongerenorganisatie in aanmerking voor subsidie – in totaal werd vorig jaar ruim 1,8 miljoen euro verdeeld – als zij ten minste honderd leden heeft tussen de 14 en 27 jaar die ten minste 5 euro contributie per jaar betalen. Het precieze subsidiebedrag is afhankelijk van zowel het aantal leden als van het aantal Tweede Kamerzetels van de moederpartij. Die ontvangt ook het geld en sluist het vervolgens door.

Ter illustratie: op deze wijze streek de JOVD – met welgeteld 1476 ‘subsidiabele leden’ – vorig jaar liefst 378.320 euro subsidie op, oftewel 256 euro per lid. Dat loont de moeite, ook als je tegenover de buitenwereld graag doet alsof je liberale bezwaren hebt tegen ‘subsidiesponzen’.

Voor de belastingbetaler zijn politieke jongerenorganisaties – alleen de PVV doet het zonder – de duurste crèches van Nederland. Waarom houden ze niet zelf hun broek op?

Aangezien het gaat om geldsmijterij richting de eigen partijkassen, zal die vraag in de Tweede Kamer niet snel worden gesteld, laat staan beantwoord.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Voor elk JOVD-lid krijgt de VVD jaarlijks 256 euro subsidie. Hoe redelijk is dat? verscheen eerst op Wynia's Week.

De discussie over migratie en asiel bereikte eind mei/begin juni de Tweede Kamer in een wat ongemakkelijk debat waarin de vraag nadrukkelijk aan de orde kwam wie of wat een echte Nederlander is. Dat debat ging eigenlijk over de ‘normalisering’ van extreemrechts gedachtegoed, mede naar aanleiding van enkele uitspraken van ex-PVV’er Gidi Markuszower.

U weet nog wel, dat debat waarin Jesse Klaver probeerde om de coalitie te verleiden tot het standpunt dat PVV, JA21 en Markuszower ‘af’ zijn en hij zelf dus de enige geloofwaardige partner voor het vinden van meerderheden in beide Kamers zou zijn.

De pijlen van links richtten zich niet alleen op Markuszower, maar vooral op Lidewij de Vos van Forum voor Democratie. Zij zou, op een congres in Portugal, het Nederlanderschap etnisch en exclusief gedefinieerd hebben. Een Nederlander is een autochtone Nederlander, inheems want geboren op Nederlandse bodem, blank. Uitheemse Nederlanders hebben wel een Nederlands paspoort, maar zijn geen echte Nederlanders, want ze zijn hier niet geboren en delen niet in de cultuur van de hier-geborenen.

Oude Polygoon-journaals

Die exclusieve visie op het Nederlanderschap heeft iets nostalgisch, weerspiegelt de beelden van de oude Polygoon-journaals, waar je naar terug kunt verlangen omdat het toen nog niet zo vol was hier, veiliger, overzichtelijker, vertrouwder. Die wereld bestaat niet meer, de jaren van de wederopbouw en de loonexplosie, van welvaart en vrijheid en vertrouwen. Wie deze wereld heeft gekend, ervaart verlies, en dat is een begrijpelijk en fatsoenlijk sentiment.

Die wereld bestaat niet meer, met name als gevolg van de immigratie van grote groepen mensen, gastarbeiders en vluchtelingen, mensen met een andere huidskleur, een andere cultuur, een ander geloof. Dit nieuwe palet heeft geleid tot onvoorspelbaarheid en geweld. De Nederlandse vrijmoedigheid van bezorgde heren als Pim Fortuyn en Theo van Gogh heeft hen het leven gekost.

De nieuwe werkelijkheid is een feit maar geen ideaal. Ze leidt tot de marginalisering van veel autochtone Nederlanders, die goede burgers zijn geweest maar nu moeten toezien hoe hun gerechtvaardigde verlangens (veiligheid, een huis, bestaanszekerheid) worden genegeerd en hoe de laatste restjes cohesie worden ondermijnd door een aanhoudende toestroom van asielzoekers. Lokale autonomie wordt hardhandig onderdrukt door een minister van Asiel die de instroom maar niet onder controle krijgt en geen grip heeft op het geweld in Ter Apel.

Die nieuwe werkelijkheid van het moderne Nederland wordt goed gepraat door dagdromers die inclusieve waarden propageren. Ieder beroep op het eigene, onvervreemdbare en ononderhandelbare wordt daarbij verdacht gemaakt. Je bent al gauw nationalistisch, rechts, radicaal-rechts of extreemrechts als je het eigene benoemt.

En toch moeten we dat blijven doen, want er is een vorm van trots, van patriottisme die gepast en geboden is. Trots op een geschiedenis, een cultuur, een taal, een landschap, een vorm van samenleven waarmee je bent opgegroeid, die je je eigen hebt gemaakt en die je wilt doorgeven. Trots op wat Nederlanders in de loop der eeuwen in deze lage landen bij de zee hebben opgebouwd, trots op het respect voor de menselijke waardigheid die grenzen aan de macht van de overheid heeft gesteld, trots op de scheiding die we tussen kerk en staat hebben aangebracht, trots op de arrangementen die we hebben bedacht om het leven in een pluriforme samenleving te ordenen, trots op dichters en schrijvers die we hebben gelezen en die ons hebben ontroerd, trots op een cultuurlandschap waarin menselijke activiteit en natuur harmonieus samengingen.

Linkse nonchalance

Deze trots – en al die vormen van gepaste trots samen heet patriottisme, de liefde tot een vaderland – wordt getart door linkse nonchalance en karakterloosheid, in zijn ergste vorm belichaamd in ‘islamogauchisme’, het onzalige verbond tussen links en het nieuwe geloof van de islam in zijn meest rabiate, occidentalistische vorm: wat beide verenigt is een afkeer van de westerse beschaving die te ‘wit’, niet ‘woke’, te materialistisch en te individualistisch is.

In dat krachtenveld is er één totempaal waar alle Nederlanders (autochtoon en allochtoon) met elkaar omheen moeten gaan zitten. In de huidige chaos is er één cordon sanitaire dat we met elkaar moeten optrekken. En die onaantastbare en ononderhandelbare kern bestaat in een besliste bereidheid om de arrangementen die we met elkaar over de tijd in lange discussies hebben opgebouwd, onvoorwaardelijk te verdedigen.

Die arrangementen kun je benoemen als de spelregels die we met elkaar hebben afgesproken, onze constitutie. Vrijheid voor burgers staat daarbij centraal, sinds Thorbecke, sinds 1848: vrijheid van expressie, associatie en religie. Geen almachtige, activistische overheid, geen autocratie, geen tirannie van de meerderheid. Maar die vrijheid impliceert dat iedereen die die vrijheden voor zichzelf opeist, diezelfde vrijheden aan een ander niet misgunt.

Geen tolerantie voor intoleranten

Geen tolerantie dus voor de intoleranten, voor mensen die een heilig geschrift principieel boven onze constitutie stellen, of op welke manier dan ook de vrijheid die ze zelf genieten, zouden willen misbruiken om de macht te veroveren en diezelfde vrijheid vervolgens voor anderen af te schaffen.

Geen tolerantie voor mensen die niet bereid zijn om geschillen verbaal en vreedzaam op te lossen, maar naar geweld of intimidatie grijpen. Of om een actueel onderwerp te noemen, nu duizenden, in Nederland woonachtige vrouwen en meisjes in deze vakantieperiode het gevaar lopen om in hun land van herkomst (Soedan, Somalië) te worden besneden: de aanwezigheid in Nederland van mensen die met een volkomen gebrek aan respect voor de menselijke waardigheid deze handeling willen verrichten, betekent dat wij mensen hebben toegelaten die hier niet horen.

Nederlanderschap wordt dus niet bepaald door huidskleur of religie maar door het verinnerlijken en onderschrijven van verworven spelregels en fatsoenlijke omgangsvormen. Wie dat niet doet, en niet deelt in deze westerse, liberale cultuur waarop wij terecht trots zijn, hoort er niet bij en moet dat te verstaan krijgen – ook al heeft hij (inmiddels) een Nederlands paspoort. Een cultuur is exclusief wil zij blijven voortbestaan.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank! 

Het bericht Is iedereen die hier woont een echte Nederlander? verscheen eerst op Wynia's Week.

In de kabinetsformatie van 2023-’24 moest er zelfs wekenlang vergaderd worden over de veronderstelde bedreiging van de rechtsstaat door verkiezingswinnaar PVV. Pas nadat PVV-partijleider Geert Wilders enkele wetsvoorstellen (over de islam, met name) op aandrang van VVD en NSC introk kon de formatie verder.

Ondermijnt de overheid niet vooral zelf de rechtsstaat?

Zonder dat altijd duidelijk wordt waaruit de actuele kwetsbaarheid van de rechtsstaat precies bestaat – de spraakverwarring is groot – werd die rechtsstaat geleidelijk tevens gezien als een juridisch bolwerk tegen groeiend (rechts) ‘populisme’. De rechtsstaat die de democratie in toom houdt, eigenlijk.

Maar is de rechtsstaat wel bedoeld om de democratie aan banden te leggen? En wat is die rechtsstaat dan wel en wordt die echt zo bedreigd? En, mocht dat al zo zijn: ondermijnt de overheid niet vooral zelf de rechtsstaat? We checken in dit artikel drie voorbeelden: de aanpak van de misdaad, de stand van de democratie en de greep van particuliere actiegroepen (‘NGO’s’) op de rechtspraak.

De aanpak van misdaad is een belangrijk onderdeel van de rechtsstaat: de overheid heeft tot hoofdtaak om lijf en goed van burgers te beschermen. Voor de uitvoering zijn politie en Openbaar Ministerie verantwoordelijk. De politieke verantwoordelijkheid voor de nationale veiligheid ligt bij de minister van Justitie en Veiligheid (JenV), die ook de brede landelijke aanpak van criminaliteit coördineert.

Duizenden aangiften worden niet behandeld

Op zijn zachtst gezegd kan de vraag worden gesteld of de hele strafketen zoals die nu functioneert geen ondermijning is van de rechtsstaat. De Algemene Rekenkamer publiceerde onlangs het onderzoeksrapport ‘Een ernstige zaak’. Daarin valt te lezen dat de politie in 2024 in totaal 755.300 aangiften heeft opgenomen en afgehandeld. Bijna de helft van al deze aangiften (47 procent) werd niet verder onderzocht. In 53.000 gevallen deed de politie dat vanwege capaciteitsgebreken bij de politie en/of het OM.

Nog opvallender is dat in 2024 ruim 10.000 aangiften van ernstige misdrijven – ongeveer 17 procent van alle aangiften van ernstige misdrijven – niet in behandeling zijn genomen. 1.600 daarvan zijn ‘geprioriteerde misdrijven’: dat zijn misdrijven die prioriteit hebben voor het OM en/of de minister. 3.000 van de in totaal 10.000 afgewezen aangiften van ernstige misdrijven zijn niet behandeld wegens capaciteitstekorten bij de politie en/of het OM. Aangiften van zware geweldsdelicten, zedenmisdrijven en andere ‘high impact crimes’ (zoals wapenbezit, drugsbezit of handel in harddrugs, witwassen) zijn onbehandeld gebleven.

Het doen van aangifte wordt bemoeilijkt

Dan hebben we het alleen nog maar over gevallen waarin aangifte is gedaan van misdrijven. Vaak wordt namelijk überhaupt geen aangifte gedaan. In een eerder artikel zijn we al uitvoerig ingegaan op het feit dat de politie het doen van aangifte door de jaren heen heeft bemoeilijkt en de indruk wekt dat de criminaliteit minder ernstig wordt.

De afgelopen jaren is het aantal politiebureaus echter sterk afgenomen en zijn de nog bestaande politiepanden minder toegankelijk geworden vanwege beperktere openingstijden en het verplichten van het maken van een (online-) afspraak. Daarnaast komt het voor dat de politie burgers ontmoedigt om aangifte te doen van een strafbaar feit (bij de politie bekend als ‘platlullen’), en aangiften van misdrijven ‘downgradet’: delicten als lichter registreert dan ze in feite zijn.

Het resultaat van dit alles is evident: criminelen gaan vrijuit omdat de politie of het OM aangiften afwijst, of krijgen lichtere straffen doordat de delicten worden ‘gedowngraded’. Mede daardoor is de aangiftebereidheid laag: bij slachtoffers van geweldsmisdrijven is deze bereidheid slechts 17 procent, zo blijkt uit CBS-cijfers. De meest voorkomende verklaring voor het niet doen van aangifte is dat ‘het toch niets helpt’ (44 procent). Als burgers onvoldoende worden beschermd tegen criminaliteit en criminelen niet of niet naar behoren worden gestraft, is dat geen aantasting van de rechtsstaat?

Afschaffing referendum

Volgens veel bezorgden staat ook de democratie op het spel door de ondermijning van de rechtsstaat (bedoeld wordt dan door ‘rechtspopulisten’ of erger). Maar hoe zit het eigenlijk met de staat van de democratie? Daar waren tien jaar geleden ook los van die populisten al zorgen over, wat toen reden was om onder leiding van VVD-prominent Johan Remkes een staatscommissie in te stellen, die onder meer concludeerde dat een derde van de bevolking zich niet (meer) vertegenwoordigd voelde en onder meer directe democratie wilde. Maar wat geschiedde?

Een van de eerste daden van het derde kabinet-Rutte was in 2018 het definitief afschaffen van het raadgevend referendum, dat nog maar drie jaar bestond en de enige vorm van directe inspraak was die de Nederlandse kiezer had. Dat gebeurde op voorstel van toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren van D66, de partij die sinds 1966 juist geijverd had voor het referendum. Nog altijd wil een meerderheid van de Nederlandse kiezers een vorm van referendum: een ruime meerderheid (58 procent) is voorstander van bindende referenda. 64 procent van de Nederlanders is voorstander van referenda in het algemeen.

Belangenverstrengeling

In de plaats van referenda worden sinds enkele jaren ‘burgerberaden’ opgetuigd die de suggestie wekken dat burgers iets te zeggen hebben, maar in feite worden deze beraden met zeer gerichte vragen gebruikt om, zo blijkt uit de praktijk, een progressieve agenda door te drukken. Zo kregen de 175 deelnemers van het beroemde (of beruchte) Nationaal Burgerberaad Klimaat de vraag ‘hoe’ we in Nederland kunnen ‘eten, spullen gebruiken en reizen op een manier die beter is voor het klimaat’. De vraag of het peperdure klimaatbeleid überhaupt wenselijk, effectief en noodzakelijk is, werd niet gesteld.

De meeste Nederlandse politici – en ook veel Nederlandse burgers – mogen nog een relatief gunstig zelfbeeld hebben van de Nederlandse democratie, maar toezichthoudende instanties als de Raad van Europa denken daar heel anders over. Die kritiseren – doorgaans zonder veel succes – het feit dat in Nederland ‘handel in invloed’ door belangenverstrengeling van politici nog steeds niet strafbaar is en dat Nederlanders noch hun staatshoofd noch het hoofd van provincie of gemeente mogen kiezen.

Overdracht van bevoegdheden

Ondanks alles hebben Nederlanders nog het meeste vertrouwen in de nationale parlementaire democratie, maar die wordt systematisch zwakker door de overdracht van bevoegdheden aan internationale organisaties, in het bijzonder de Europese Unie. Enerzijds wordt de EU steeds groter, waardoor de invloed van Nederland steeds kleiner wordt, bovendien neemt het aantal terreinen waarop de EU domineert steeds groter. Zo is ook defensie nu aan het groeien als Europees beleidsterrein. Ook de tendens om vetorechten van individuele lidstaten als Nederland af te pakken – zoals het buitenlands beleid – wordt sterker. Dat impliceert een verschuiving van macht, geld en invloed van het nationale parlement naar Brussel en Straatsburg. Gaandeweg opereert de EU steeds meer als een staat – een supranationale federale staat.

Voor alle burgers maar zonder hun instemming

De parlementaire democratie – en daarmee de rechtsstaat – wordt ook nog langs een andere weg ondermijnd. Particuliere organisaties hebben vaak veel invloed op het overheidsbeleid, vaak meer dan de kiezers. Dat wreekt zich onder meer bij het immigratiebeleid. Een bijzondere vorm van deze ‘lobbycratie’ is de invloed van vaak overheidsgesubsidieerde ‘NGO’s’: particuliere stichtingen en actiegroepen die mee mogen praten over het overheidsbeleid en speciale voorrechten hebben als ze daarbij naar hun idee onvoldoende hun zin krijgen. Dat speelt vooral bij het klimaat-, milieu- en natuurbeleid.

Voor activistische clubs en NGO’s geldt dat zij steeds vaker namens ‘het algemeen belang’ naar de rechter stappen om bepaald beleid af te dwingen. Artikel 3:305a van het Burgerlijk Wetboek bepaalt sinds dertig jaar dat stichtingen of verenigingen die volgens hun statuten opkomen voor een collectief of algemeen belang een rechtsvordering ter behartiging van dit belang kunnen instellen bij de burgerlijke rechter. Het opmerkelijke is dat organisaties bij de rechter kunnen claimen op te komen voor álle burgers, zonder dat de organisatie ook maar enige instemming van die burgers nodig heeft, of ze op de hoogte hoeft te stellen van de procedure.

Zo kreeg de kleine stichting Urgenda het met een beroep op het ‘algemeen belang’ in 2015 voor elkaar dat de rechter de Staat opdroeg de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 25 procent te verminderen ten opzichte van 1990. Hetzelfde kunstje herhaalde Milieudefensie in 2021 door Shell voor de rechter te dagen, ook met een beroep op het algemeen belang. De rechtbank Den Haag legde Shell een emissiereductiebevel op van 45 procent in 2030. Weliswaar werd dit bevel eind 2024 door het gerechtshof Den Haag vernietigd, maar het hof liet wel overeind dat Shell een ‘verplichting’ heeft om ‘gevaarlijke klimaatverandering tegen te gaan’. Zo hebben milieuclubs als Urgenda en Milieudefensie met een beroep op de algemeenbelangactie van artikel 3:305a BW zeer ingrijpend klimaatbeleid afgedwongen bij de rechter.

Wie ondermijnt nu eigenlijk de rechtsstaat?

Is het geen ondermijning van de democratische rechtsstaat dat NGO’s zonder expliciete instemming van burgers wél namens deze burgers naar de rechter kunnen stappen om beleid af te dwingen? En is het geen ondermijning van de rechtsstaat dat de rechter kan bepalen wat wel of niet het algemeen belang is, en dat de rechter in het geval van Urgenda de Staat kan verplichten om de CO2-uitstoot te reduceren?

Er mag dus veel geklaagd worden over de bedreiging van ‘de rechtsstaat’ door ‘populisten’ maar deze hoeders van de rechtsstaat – politici en anderen – mogen zich om te beginnen wel eens wat meer zorgen maken over de ondermijning van democratie en rechtsstaat door de staat zelf.

Opmerkelijk genoeg had de Tweede Kamer die zorgen over het krakkemikkig functioneren van de rechtsstaat zelf ook al. Op aandrang van de toenmalige CDA-Kamerleden Pieter Omtzigt en Chris van Dam stelde het kabinet-Rutte in 2022 een staatscommissie in die de rechtsstaat moest onderzoeken.

De aanleiding was toen niet ‘de populisten’ maar de beroerde bejegening van burgers in het Toeslagenschandaal, door zulke uiteenlopende staatsinstanties als de Belastingdienst, de ministerraad en de Raad van State. Die staatscommissie rapporteerde in 2024 al dat de rechtsstaat versterkt moest worden, door de staat zelf namelijk. Dat de Corona-pandemie in de jaren 2020-’22 als ‘crisis’ werd aangegrepen om eindeloos speciale bevoegdheden van de staat in het leven te roepen en aan te houden was die staatscommissie ook niet ontgaan.

Juist hierdoor wordt ‘populisme’ aangejaagd

Deze voorbeelden illustreren dat er inderdaad ernstige redenen zijn voor zorgen over de stand van de Nederlandse rechtsstaat, inclusief de Nederlandse democratie, maar zeker niet alleen omdat er politici zouden zijn die democratie en rechtsstaat zouden willen ondermijnen. De overheid verwaarloost en ondermijnt die zelf. De strafketen functioneert ondermaats, de EU en Den Haag zelf halen steeds meer inspraak bij de bevolking weg, en NGO’s krijgen met behulp van rechters ruim baan om, buiten de burgers om, namens het volk beleid af te dwingen. Zou het niet zo kunnen zijn dat juist daardoor het beweerde ‘populisme’ aangejaagd wordt waar de ‘rechtsstaat’-roepers zo tegen ageren? De vraag stellen is het antwoord geven.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank!

Het bericht De overheid ondermijnt zelf de rechtstaat door burgers onvoldoende te beschermen tegen criminaliteit en hen steeds minder politieke zeggenschap te geven. verscheen eerst op Wynia's Week.

Een luxe situatie, zo op het eerste oog. Buitenlandse bezoekers die zich voor het eerst in ons landsbestuur verdiepen, zouden zomaar de indruk kunnen krijgen dat Nederland een modeldemocratie is, met burgers die zijn gespecialiseerd in het zelf kiezen van hun bestuurders.

Helaas is dat niet de werkelijkheid. In vergelijking met veel andere democratieën is Nederland juist een land waar burgers betrekkelijk weinig te vertellen hebben.

Burgemeesters zonder kiezersmandaat

Neem de gemeenten. De belangrijkste bestuurder daar is de burgemeester: hij is voorzitter van zowel de gemeenteraad als van het college van B en W en heeft belangrijke eigen bevoegdheden op het terrein van openbare orde en veiligheid. Toch hebben burgemeesters in Nederland – anders dan in vrijwel alle andere beschaafde landen – geen kiezersmandaat.

Ook is gaandeweg de merkwaardige situatie ontstaan dat negen op de tien burgemeesters – hoewel dat nergens verplicht wordt gesteld – lid zijn van een politieke partij. Terwijl van de ‘gewone’ Nederlanders slechts 3,3 procent een lidmaatschapskaart op zak heeft.

Minstens zo curieus: van de 342 burgemeesters staat er niet één bekend als aanhanger van de PVV, JA21, FvD, BBB, DENK, Partij voor de Dieren, 50PLUS of Volt. Terwijl die partijen bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen samen bijna 37 procent van de stemmen kregen.

Op provinciaal niveau is de commissaris van de koning (CdK) de belangrijkste figuur. Ook hij wordt benoemd en niet rechtstreeks door de bevolking gekozen. Er is één partijloze CdK, de andere elf zijn lid van de VVD, PRO, CDA, ChristenUnie en SP. Dat zijn partijen waar 57 procent van de Nederlanders niet (meer) op stemt.

Dan het democratische gehalte van het landsbestuur. Voor de twee kamers van onze volksvertegenwoordiging geldt dat de eerste getrapt wordt gekozen, door de leden van de Provinciale Staten. Ook de minister-president – nota bene de belangrijkste bestuurder van het land – heeft geen eigen kiezersmandaat. Meestal is het de aanvoerder van de partij die bij Tweede Kamerverkiezingen de grootste is geworden.

Zodoende hadden we vroeger nog weleens premiers – Willem Drees, Dries van Agt, Ruud Lubbers – die meer dan dertig procent van de stemmen hadden gekregen. Dat is allang niet meer het geval. De partij van onze huidige premier kwam bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen niet verder dan welgeteld 16,9 procent.

Ook op de politieke kleur van het kabinet dat door de premier wordt voorgezeten heeft de kiezer geen rechtstreekse invloed. Meestal betreft het een regering die veel lijkt op de vorige. Zo is het sinds de invoering van het algemeen kiesrecht nog nooit voorgekomen dat er na verkiezingen een kabinet kwam waarin geen partij zat die daar niet ook vóór de verkiezingen al in zat.

Actieve ontmoediging

Nog een zonderlinge trek van ons bestel: onze politieke partijen hebben in verkiezingstijd de gewoonte kandidaten die lager op de lijst staan actief te ontmoedigen zelf campagne te voeren. Maar zodra lager geplaatste kandidaten in de Kamer komen en moeite blijken te hebben met de fractiediscipline, klinkt bijna automatisch het verwijt dat ze hun zetel niet ‘verdiend’ zouden hebben omdat zij ‘op de slippen van de lijsttrekker’ zijn verkozen.

Wat lager geplaatste Kamerleden al helemáál niet moeten proberen is zich afsplitsen van hun fractie. Dan maken ze zich namelijk schuldig aan ‘zetelroof’ en krijgen ze straf: minder spreektijd en minder budget.

‘Men heeft tussen het kiezersvolk en zijn vertegenwoordigers de partijen geschoven,’ constateerde Hans Gruijters zestig jaar geleden. Als founding father van D66 bepleitte hij daarom herinvoering van het in 1917 afgeschafte districtenstelsel, met anders dan voorheen niet één, maar twee of drie afgevaardigden per district. Met zo’n stelsel konden we, zo meende Gruijters, verlost raken van volksvertegenwoordigers die functioneerden als ‘zetbazen van de partijen’. ‘De verhouding kiezer-gekozene dient zwaarder te wegen dan de verhouding kiezer-partij en de relatie gekozene-partij,’ vermeldde het eerste Politiek Program van D66.

Behalve herinvoering van het districtenstelsel had de partij van Gruijters nog meer goede ideeën om ons land democratischer te maken: rechtstreeks gekozen burgemeesters, premiersverkiezingen, bindende referenda. Zoals bekend zijn al die ideeën inmiddels door D66 begraven.

Was het daar maar bij gebleven. Maar in D66-kringen klinken steeds vaker geluiden om de kleine beetjes democratische vooruitgang die sinds de jaren zestig zijn geboekt, ook nog eens terug te draaien.

Neem de gewoonte om na een kabinetsval automatisch vervroegde Tweede Kamerverkiezingen uit te schrijven.

D66-prominent Thom de Graaf, tot vorige week vicevoorzitter van de Raad van State, stelde onlangs voor om dat gebruik te heroverwegen: er kan na een kabinetscrisis toch ook direct opnieuw worden geformeerd? Terwijl de omstandigheid dat er in 1965, na de val van het kabinet-Marijnen, geen nieuwe verkiezingen kwamen, maar een nieuw kabinet en een nieuwe premier (Jo Cals), voor de oprichters van D66 nu juist de druppel was die de emmer deed overlopen. Nederland was kennelijk zo ‘democratisch’ dat er zonder tussenkomst van de kiezers van regering gewisseld kon worden. Dat nooit meer!

Zomerse boekentip

Verraad: dat is de meest passende typering voor de antidemocratische draai van de voormalige vernieuwers van D66. Wie er literair verantwoorde beelden bij zoekt, is waarschijnlijk het best af met de klassieke slotzin van George Orwells Animal Farm (1945), waarin de dieren de macht op een boerderij overnemen, maar hun leiders – de varkens – gaandeweg sprekend op de voormalige meesters gaan lijken:

‘De schepselen die buiten stonden keken van varken naar mens en van mens naar varken en van varken naar mens; maar het was reeds onmogelijk geworden te zeggen wie een mens en wie een varken was.’

Voilà, een mooie zomerse boekentip voor Thom de Graaf.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Er bestaat een direct verband tussen Thom de Graaf en de varkens op de Animal Farm van George Orwell verscheen eerst op Wynia's Week.

De grondwet zegt: Een minister is verantwoording schuldig aan het parlement. Een ambtenaar is dat niet. De techniek heeft de grondwet echter ingehaald. Nu is het verschil: een minister komt op televisie. Een ambtenaar niet. Daarom raden ambtenaren ‘hun’ nieuw aangetreden ministers aan om eerst mediatraining te volgen.

Politici zijn volgens ambtenaren ‘kwetsbaar’ voor omkoping en corruptie

In Nederland heeft een ambtenaar meestal een arbeidsovereenkomst met de overheid. Een minister niet. Minister is een politieke functie. Ambtenaar niet.

Al denkt de Belastingdienst daar ietsje anders over. Die heeft een lijst opgesteld van functies die als ‘politiek prominent’ worden beschouwd. Deze prominente politici zijn in de woorden van de Autoriteit Financiële Markten ‘relevant voor financieel economische criminaliteit omdat ze kwetsbaar zijn voor corruptie en omkoping’.

Dat is de ambtelijke visie op mensen die zich inzetten voor het algemeen belang en daartoe gebruik maken van hun passief kiesrecht. Die mensen worden PEPs genoemd, omdat de Europese richtlijn hen aanduidt als Politically Exposed Persons. (In Nederland is ‘exposed’ vertaald door ‘prominent’).

PEPs zijn: staatshoofd (ja, die is kwetsbaar voor corruptie en omkoping), regeringsleider (ook kwetsbaar), minister en staatssecretaris en leden van de Eerste en Tweede Kamer. Die zijn allemaal kwetsbaar voor corruptie en omkoping. Ook leden van het bestuur van een politieke partij (of die partij in de regering zit of niet) zijn PEP. Ambtenaren zijn volgens de wet echter niet kwetsbaar voor corruptie en omkoping.

Een nieuwe soort: De niet-politieke politiek prominente personen

Maar de Belastingdienst beschouwt ook mensen als politiek prominent die u en ik niet tot de politiek rekenen. Zo zijn leden van een hooggerechtshof kwetsbaar voor corruptie volgens de Belastingdienst en zijn leden van de Rekenkamer of het bestuur van De Nederlandsche Bank kwetsbaar voor omkoping. Dat geldt ook voor alle Nederlandse ambassadeurs plus alle buitenlandse ambassadeurs die in Nederland wonen (begrijpelijk). Ook beschouwt de Belastingdienst op basis van de wet de commandanten van de Strijdkrachten, de Zeestrijdkrachten, de Landstrijdkrachten, de Luchtstrijdkrachten en de Koninklijke Marechaussee als kwetsbaar voor corruptie en omkoping. (‘Defensie vraagt meer van Nederlanders, maar wordt minder open over uitgaven’, berichtte de NOS op 29 juni desalniettemin.)

De ambtenaren van de Belastingdienst moeten al deze mensen extra goed in de gaten houden. En niet alleen die ambtenaren moeten dat doen van de wet. Iedereen werkzaam in de private financiële sector moet deze mensen ook extra goed in de gaten houden. En niet alleen deze mensen. Ook de familieleden en ‘naaste zakelijke relaties’ van de PEPs moeten extra goed in de gaten worden gehouden, zegt de wet.

De niet-ambtenaren van de AFM zien er op hun beurt op toe dat de bancaire ‘poortwachters’ hun werk nauwgezet doen, al hanteert de AFM een ander principe dan het ‘iedereen is gelijk voor de wet’. De toezichthouder schrijft: ‘Niet elke PEP vormt een hoog risico en hoeft dus niet op dezelfde manier behandeld te worden.’ Maar specificeert niet wie wel of niet een hoog risico vormt. Van bankmedewerkers verwacht de AFM wel dat ze maatwerk leveren in het toepassen van de wet. We gaan van private banking naar private supervision.

De opkomst van de vierde macht

Voordat we verdwalen in dit doolhof van uit de hand gelopen regelgeving, terug naar de vraag waarom het van belang is om onderscheid te maken tussen een (politiek verantwoordelijke) minister en een ambtenaar. Beide maken deel uit van de uitvoerende macht.

Toen Montesquieu de trias politica bedacht, waarin rechtgevende, uitvoerende en juridische macht elkaar in toom hielden, opdat de burger vrij kon zijn, had hij de opkomst van een vierde macht niet voorzien. De ambtenarij heeft zich de afgelopen halve eeuw echter ontwikkeld tot een veel invloedrijkere uitvoerende macht dan de regering. Zij handelt bovendien via allerlei bevoegde instanties ook nog toezichthoudend en wetgevend. In de Verenigde Staten heeft het Hoogste Gerechtshof dat gevaar in de gaten. Dat hof toetst het handelen van de regering aan hun grondwet die is opgesteld in de geest van Montesquieu.

Onlangs schreef een van die rechters bij een vonnis waarom het zo belangrijk is dat die vierde macht in bedwang wordt gehouden: ‘Onder onze grondwet ligt de uitvoerende macht niet bij een vierde tak zonder politieke verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd heeft de wetgever formeel onafhankelijke organisaties enorme macht gegeven, niet alleen uitvoerende macht, maar ook rechtgevende en juridische macht. [..] Van nu af aan moeten we terug naar het principe dat de wetgevende macht en de juridische macht teruggaan naar waar ze behoren; naar de volksvertegenwoordiging en de rechters. We hebben te lang allerlei avontuurlijke theorieën getolereerd. We moeten teruggaan naar de grondwet.’

NRC Handelsblad vindt dat maar niks. ‘Het Hooggerechtshof geeft de Amerikaanse president flink meer macht; hij mag toezichthouders naar eigen goeddunken ontslaan’, kopte de krant die veel hoge ambtenaren onder zijn abonnees telt.

Dienaren van de kroon

De negatieve toon in de berichtgeving over de bevestiging van de macht van de gekozen politicus over de ambtenaar, komt misschien omdat Nederland het grondwettelijke ijkpunt ontbeert dat de Verenigde Staten van Montesquieu meegekregen hebben. In Nederland zit een minister samen met de koning in de regering en is die minister nog steeds ‘dienaar van de kroon’. Ons staatsbestel dateert immers van koning Willem I voor wie ministers en ambtenaren allemaal dienaren waren. Dat maakte hij duidelijk zichtbaar.

Wllem I schreef in 1815 kledingvoorschriften (een uniform) voor ministers en andere ambtenaren voor: ‘Alle hoogere en lagere burgerlijke ambtenaren, welke costumen hebben, zullen dezelve moeten dragen, wanneer zij ten Hove verschijnen. Wordende onder het woord costume geene andere verstaan, dan dezulke welke door zijne Majesteit zijn geaccoordeerd.’

Hugo de Jonge zou door onze eerste koning niet op het bordes zijn toegelaten.

Bestuurlijke vernieuwing (1): Een apart kostuum voor ministers

In Koninklijke Besluiten waarvan het laatste uit 1948 dateert, zijn de richtlijnen voor de ambtskostuums steeds aangepast met een groot (gala) en klein kostuum voor iedere rang. Ministers droegen hier tot een jaar of zestig geleden een ambtskostuum bestaande uit een donkere jas met borduursels van eikenbladeren op de kraag, manchetten en zakkleppen, een witte broek en op het hoofd een tweekantige steek van het soort dat nu alleen nog bij Prinsen Carnaval valt te bewonderen.

Ik ben er wel eens van beticht reactionair te zijn, maar mijn insteek (☺) is dat we kunnen leren van het verleden. De herinvoering van een ministersuniform met bijpassend hoofddeksel bij ieder publiek optreden zou het voor de kijker in één oogopslag duidelijk maken of een persoon politiek verantwoordelijk is of niet; minister of ambtenaar. Dit is geheel in de geest van Montesquieu. Ik vermoed dat de minister-president best te porren is voor dit idee. Het levert fraaie beelden op.

Bestuurlijke vernieuwing (2): Ondertitels om verantwoordelijkheid duidelijk te maken

Separaat zou ik het in het kader van bestuurlijke openheid voor willen stellen dat de publieke omroep onder een ieder die aan het woord komt vermeldt of deze persoon gelden ontvangt uit de algemene middelen of niet. Want in dat eerste geval is die persoon in de ruimste zin des woords een ambtenaar.

Anders dan een minister hoeft een ambtenaar van mij – tenzij hij de bevoegdheid heeft om geweld te gebruiken – geen uniform aan. Want hij of zij hoeft geen politieke verantwoording af te leggen.

Maar hij of zij moet wel in het publieke debat zijn of haar plaats kennen. Het is kiezen of delen. Verantwoordelijkheid nemen of niet. Minister zijn of arbeidsrechtelijk beschermd ambtenaar wezen. Publiek persoon zijn of anoniem blijven.

De grootste bestuurlijke vernieuwing ooit was het scheiden van machten. Laten we die koesteren en blijven waken tegen de steeds aanwezige verleiding om van twee walletjes te eten. Daar zijn al onze ministers én ambtenaren namelijk erg kwetsbaar voor.

Wynia’s Week brengt broodnodige, onafhankelijke berichtgeving: drie keer per week, 156 keer per jaar, met artikelen en columns, video’s en podcasts. Onze donateurs maken dat mogelijk. Doet u (weer) mee? Hartelijk dank! 

Het bericht Wat is het verschil tussen een minister en een ambtenaar? Het weer invoeren van een ambtskostuum voor ministers kan de democratie vooruit helpen. verscheen eerst op Wynia's Week.

Vier decennia later kan Nederland ook wel een flinke dosis van dit destijds als ‘het nieuwe denken’ aangeprezen medicijn gebruiken. Demokratizatsiya hebben wij immers nauwelijks. Politieke partijen hebben liever geen bestuursverkiezingen met meerdere kandidaten. Overheidsfuncties waarvoor de stemgerechtigde burger de kandidaat van zijn voorkeur mag kiezen zijn schaars. Staatshoofd, ministers, staatssecretarissen, provinciebestuurders, burgemeesters of wethouders worden bij ons niet gekozen.

Ongekozen boven ons gestelden

Ook leden van de Hoge Raad, leden van de Raad van State, rechters, de korpschefs van de tien politieregio’s, de leden van het College van Procureurs-generaal, de hoofdofficieren van justitie in de tien arrondissementen, de leden van het Landelijk Parket en het Functioneel Parket worden benoemd, niet gekozen. U mag zelfs niet kiezen aan wie u de brandweer of de vuilverwerking in uw gemeente toevertrouwt.

Het bestuur van organisaties die miljoenenboetes op kunnen leggen wordt niet gekozen. Dat geldt voor de Nederlandsche Bank, de Autoriteit Financiële Markten, de Autoriteit Consument en Markt, de Autoriteit Woningcorporaties, de Autoriteit Persoonsgegevens, de Luchtvaartautoriteit, de Voedsel en Waren Autoriteit, de Nederlandse Emissieautoriteit, de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming en de Kansspelautoriteit.

Duistere machten

Het bestuur van machtige instellingen als Rijkswaterstaat, het UWV en het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers wordt niet gekozen. (Dat COA krijgt per 15 augustus een nieuwe voorzitter: Remco Bakker). Ook de vijf op dit moment actieve regeringscommissarissen zijn niet gekozen. Dat geldt voor de Regeringscommissaris Hersteloperatie Groningen en Noord-Drenthe, de Regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld, de Regeringscommissaris Omgevingswet, de Regeringscommissaris Transitie Pensioenen en de Regeringscommissaris Nationaal Deltaprogramma. U krijgt van mij een krentenbol als u weet wie dat allemaal zijn.

Zelfs het College voor de Rechten van de Mens, de Ombudsman, de Nationaal Coördinator Groningen, de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding, en de nieuwe Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk Geweld worden niet gekozen.

Voorlichten in plaats van verantwoording afleggen

Zij zijn allen boven ons aangesteld om ons te besturen, ieder voorzien van een uitgebreide staf van medewerkers en niet te vergeten: voorlichters. Wij moeten immers voorgelicht worden. Voorlichten is eenrichtingsverkeer. Wij worden niet geacht te oordelen over bestuurders. Eenmaal voorgelicht moeten we onze mond houden. Niks Demokratizatsiya. Al jaren worden onhaalbare kiesdrempels opgeworpen voor referenda en de onderdrukking wordt steeds onbeschaamder. De vertrekkende vicevoorzitter van de Raad van State stelde onlangs doodleuk dat het beter zou zijn om minder vaak verkiezingen te houden. Niemand die hem tegensprak.

Over de noodzaak van Perestroika voor Nederland zeg ik Gerard Reve na: ‘Ik ben geen intellectueel. Ik behoef niets te verzinnen.’ Mag ik wijzen op het vastlopen van het bestuur in de stikstoffuik, de verslechterende internationale concurrentiepositie, de voortdurende geldontwaarding, de onmogelijkheid om te verhuizen voor een andere baan, het verdwijnen van de leveringszekerheid van elektriciteit en drinkwater, de patiëntenstop bij huisartsen, de onmacht om de gasvoorraden gevuld te houden, de ongebreidelde groei van het overheidsapparaat, de jaar in jaar uit dalende kwaliteit van het onderwijs, de al jaren gestaag dalende arbeidsproductiviteit, de toename van de rattenpopulatie in de grote steden, de omgang met loslopende roofdieren, de almaar zwellende subsidiestromen en de paradox dat de douane aan de grens wel goederen, maar geen ongewenste vreemdelingen kan tegenhouden? De paar gekozen personen staren naar dit alles als konijnen in koplampen, knipperen en gaan dan elkaar maar weer de maat nemen.

Maar dat mag je niet zeggen

Dan de Glasnost. Inmiddels is ‘maar dat mag je niet zeggen’ in Nederland een gevleugelde uitdrukking. Godslastering is als misdrijf verdwenen. Daarvoor in de plaats is de veel fnuikender groepsbelediging getreden. Een misdrijf dat ironisch genoeg voor de Tweede Wereldoorlog in de wet is opgenomen om antisemitische uitingen tegen te gaan. Hier wordt een mes geslepen waarvan we niet weten tegen wie het gebruikt zal worden, waarschuwde een scherpzinnig Kamerlid destijds tevergeefs. Inderdaad. God kan het niet schelen wat u over hem zegt, maar het Openbaar Ministerie zit klaar om te onderzoeken of u over een groep wel mag zeggen wat u zegt.

Klikspaan, boterspaan

Als u aangifte doet van wat iemand heeft gezegd, dan gaat de politie kijken of ze een misdrijf over het hoofd heeft gezien. Iets wat de politie niet doet als u meldt dat uw fiets gestolen is en camerabeeld van de dader erbij levert alsook het adres waar volgens de ingebouwde tracker de fiets in een garagebox staat. Zo’n melding wordt terzijde gelegd door de grootste niet-militaire werkgever van Nederland. Net als meldingen van ernstiger misdrijven.

Steeds meer mensen stappen naar de rechter omdat iemand anders iets heeft gezegd, zoals een joodse organisatie deed die een optreden van rapper Ye wilde tegenhouden. Er zijn ook mensen die gewoon iemand afbellen om wat hij heeft gezegd, zoals Pakhuis de Zwijger in Amsterdam deed bij een wetenschapper. Er zijn mensen, zoals bij het Concertgebouw, die optredens willen tegenhouden van mensen omdat ze Israëlisch zijn. Dan zijn er nog studenten dan wel actievoerders die met geweld verhinderen dat mensen met andere meningen dan de hunne op een universiteit het woord mogen voeren. Dat zijn allemaal geen liefhebbers van Glasnost. Zij zijn met velen en de meeste leiders van 193 lidstaten van de Verenigde Naties staan aan hun kant.

Europa’s miskleun

Demokratizatsiya, Perestroika en Glasnost betekenden een ramp, betoogt de meestal zo zwijgzame Vladimir Poetin aan wie het maar wil horen. Hij heeft deze verderfelijke nieuwigheden dan ook de kop ingedrukt.

De mensen die Nederland en Europa besturen verklaarden zich pas toen Poetin in 2022 (voor de tweede keer) de Oekraïne binnenviel tot zijn tegenstander. Voordien niet. Toen wilden zij graag Russisch gas, via de NordStream pijpleidingen. En ach, Demokratizatsiya, Perestroika en Glasnost daar hecht bestuurlijk Europa niet aan.

Aan waarschuwingen tegen het aanpappen met de Russische alleenheerser was destijds geen gebrek: Iedere Amerikaanse regering sinds die van George Bush was tegen Nordstream. President Trump legde in zijn eerste termijn sancties op. President Biden beloofde ‘to bring an end’ aan het project als Rusland Oekraïne zou binnenvallen. Het Verenigd Koninkrijk was tegen. Polen vergeleek de aanleg met het Nazi/Sovjet pact uit 1939 en de toenmalige Navo secretaris-generaal Rasmussen waarschuwde.

Maar Angela Merkel wilde goedkoop Russisch gas om de Duitse economie te laten groeien. Frankrijk, Nederland en de Europese Commissie steunden haar. Want ach, Demokratizatsiya, Perestroika en Glasnost daar hechten de bazen van de Europese Unie niet aan. Nu groeit de Duitse economie niet meer. De Russische trouwens ook niet.

Nomenklatura

Nordstream is eerst door Poetin afgesloten en daarna door onbekenden opgeblazen. Maar in hun hart zijn de voorstanders van die gasleiding het volgens mij nog steeds met Poetin eens. Verkiezingen geven maar onrust. Ze willen geen Perestroika maar een centraal plan onder de vlag van klimaatbeleid en energietransitie. Glasnost stelt mensen maar bloot aan desinformatie. Dan stemmen ze verkeerd. Dat moeten we voorkomen. We willen niemand in de kaart spelen.

In het licht van het bovenstaande – en omdat Gerard Joling, bekend van ‘de Toppers’, inmiddels verstandiger dingen zegt dan Rob Jetten, bekend van ‘klimaat drammen’ – ben ik van plan om het woord ‘elite’ voortaan niet meer te gebruiken. Ik zie slechts een grotendeels anonieme kongsi die net zo denkt als voorheen het Tsentralny Komitet Kommoenistitsjeskoj Partii Sovetskogo Sojoeza (het Centraal Comité van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie).

Nomenklatura lijkt mij voor deze mensen de beste naam. En Demokratizatsiya, Perestroika en Glasnost daar hecht die Nomenklatura niet aan. De mensen die morgenochtend het openbaar vervoer platleggen trouwens ook niet.

Wynia’s Week zit op het vinkentouw als rechten en vrijheden van onze burgers niet vanzelfsprekend zijn. Steunt u deze onafhankelijke, ongebonden en onmisbare berichtgeving? Hartelijk dank!

Het bericht Russische les: Nederland kan wel een flinke dosis Glasnost, Perestroika en Demokratizatsiya gebruiken verscheen eerst op Wynia's Week.

Vrij Nederland kwam op 21 mei met groot nieuws, althans zo leek het. ‘Microsoft heeft namen van Nederlandse ambtenaren en wetenschappers met de Amerikaanse overheid gedeeld. De gegevens staan in een onderzoeksrapport, opgesteld door een commissie van het Huis van Afgevaardigden, die Microsoft, Google, Meta en andere techbedrijven verplichtte interne documentatie te delen.’

Het nieuws werd breed opgepikt. Maar in tegenstelling tot wat veel media schreven, zijn de namen van Nederlandse ambtenaren niet gepubliceerd. De kramp waarin veel journalisten schieten zodra het om de Amerikaanse overheid gaat, is symptomatisch.

‘Desinformatie’ en ‘haatspraak’

Zoals gemeld in het eerste deel van deze artikelreeks heeft een commissie van de Republikeinse partij op basis van Amerikaanse wetgeving via een dagvaarding de correspondentie opgevraagd tussen de Europese Commissie en tien, voornamelijk Amerikaanse techbedrijven over de toepassing van de DSA. Dus geen cliëntgegevens, overheidsbestanden of andere in sommige media gesuggereerde informatie.

De actie van de Amerikanen vloeide voort uit verzet tegen de censuurmogelijkheden die de DSA overheden in de EU biedt. Daarbij staat niet de bestrijding van kinderporno en terrorisme ter discussie, maar het tegengaan van wat ‘desinformatie’ en ‘haatspraak’ wordt genoemd. In die gevallen is de scheidslijn tussen illegale content en vrije meningsuiting een stuk minder duidelijk. Uit het door de Amerikanen gepubliceerde rapport blijkt dat posts op sociale media werden verwijderd die (ruimschoots) binnen de vrijheid van meningsuiting vallen.

Wie de moeite neemt de beide rapporten van de commissie te lezen, ziet dat de namen van medewerkers van techbedrijven en ambtenaren zijn weggelakt. Bedrijven zijn ook in Nederland niet wettelijk verplicht om dit soort informatie geanonimiseerd aan te leveren. Dat hangt sterk af van het doel waarvoor deze wordt opgevraagd. Op voorhand naar eigen inzicht lakken in stukken waaruit mogelijk juridische consequenties volgen, is niet de bedoeling.

De Amerikaanse handelwijze hangt samen met de fundamenteel verschillende manier waarop tegen censuur op socialemediaplatforms wordt aangekeken. De VS hebben geen met de DSA vergelijkbare wetgeving of gedragscodes. De bemoeienissen van de Europese Commissie om toezicht of censuur uit te oefenen op sociale media wordt in de VS gezien als een inbreuk op het recht op vrije meningsuiting. De reactie van Microsoft op het artikel was dan ook dat het bedrijf handelde conform Amerikaanse wetgeving, die volgens Vrij Nederland kennelijk ondergeschikt is aan EU-wetgeving.

Om de kwalijkheid van de Amerikaanse actie te onderstrepen voert het Vrij Nederland-artikel woordvoerders op van EU DisinfoLab en Bits of Freedom (BoF). De auteur ‘vergeet’ daarbij te melden dat deze ngo’s zelf betrokken zijn bij de DSA, doordat ze meehelpen bij het opstellen van de regels en gedragscodes. Voor het via de DSA bestrijden van desinformatie en haatspraak consulteert de Europese Commissie ngo’s voor ‘expert knowledge’ en nodigt ze uit voor deelname aan expertgroepen. Bits of Freedom en Waag Futurelabs zijn Nederlandse ngo’s die hierbij betrokken zijn.

Bits of Freedom werpt zich op als bewaker van privacy op internet. Daarnaast wil het bijdragen aan ‘een gezond publiek debat’, door bijvoorbeeld de grote Amerikaanse techbedrijven onder vuur te nemen. Het op het Prinseneiland in Amsterdam gevestigde BoF vertrok van X om Bluesky te promoten en het kabinet-Schoof werd getypeerd als ‘een gevaar voor de rechtsstaat.’ Ook zit BoF in de Nederlandse Democratie Coalitie, een samenwerkingsverband van linkse ngo’s die zich inzetten ‘voor het versterken en verdedigen van de democratie in Nederland en daarbuiten’. Deze coalitie, die vooral stemming maakt tegen rechtse politieke partijen, wordt financieel gesteund door de goededoelenfondsen Stichting Democratie & Media (SDM), Adessium en het Vfonds. De laatste is een uithangbord van de Nationale Postcode Loterij.

‘Weerbaar en duurzaam’

BoF heeft een jaarbudget van ruim 1,5 miljoen euro, waarvan circa de helft afkomstig is van organisaties zonder winststreven (filantropie en ngo’s). Het wordt financieel gesteund door George Soros via zijn Open Society Foundations (OSF), dat ook EU DisinfoLab financiert. Twee andere belangrijke financiers van linkse ngo’s in Nederland, SDM en Adessium, dragen ook bij. Men neemt geen geld van Big Tech en overheden aan.

Opmerkelijk is de bijdrage van Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN). Met een eigen fonds ondersteunt deze stichting onder meer BoF, maar ook andere, met name linkse doelen. Zo gaat er geld naar het decentrale sociale platform Mastodon en naar projecten als ‘de ecologische impact van je website’ en ‘hoe we kunnen voorkomen dat AI discriminatie en vooroordelen in stand houdt’. SIDN streeft naar een ‘weerbare, duurzame digitale samenleving’ en is toegewijd aan de duurzame ontwikkelingsdoelen. Oud-Tweede Kamerlid Marjet van Zuijlen (PvdA) is voorzitter van de raad van toezicht. De stichting zet circa 25 miljoen euro per jaar om met het beheren van .nl-domeinnamen. Het verbaast niet dat een deel van het geld dat met het uitvoeren van deze semipublieke taak wordt verdiend, richting linkse ngo’s rolt.

Vorstelijke betaling

Stichting Waag Futurelabs is gevestigd in Amsterdam, waar tevens het historische Waag-gebouw op de Nieuwmarkt wordt beheerd. Waag wil bijdragen aan ‘onderzoek, ontwerp en ontwikkeling van een duurzame, rechtvaardige samenleving’ door ‘publieke waarden te bevorderen in het digitale domein’ en zegt te opereren op het snijvlak van wetenschap, technologie en kunst, maar is vooral een linkse actiegroep. Technologische ontwikkeling blijkt gericht op het ondersteunen van manieren om socialemediaplatforms te modereren.

Oprichtster en directeur Marleen Stikker – tevens lid van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie, een door de overheid bij wet ingesteld adviesorgaan voor regering en parlement – wordt met een jaarlijkse bezoldiging van 145.000 euro vorstelijk betaald. Ze schreef in 2019 een boek met de titel Het internet is stuk. Maar we kunnen het repareren. Het is een devies dat lijkt te gelden voor haar hele organisatie. Nostalgisch kijkt men terug op het project De Digitale Stad (DDS), dat in de jaren negentig met veel subsidie van de gemeente Amsterdam tot stand kwam: internet, maar dan zonder grote Amerikaanse techbedrijven.

Waag ontvangt in het kader van de ‘culturele basisinfrastructuur’ een overheidssubsidie van 1,2 miljoen euro voor de periode 2025-2028. Van de totale inkomsten in 2024 ter hoogte van 4,7 miljoen euro (2023: 4,8 miljoen euro) was 3,6 miljoen (2023: 3,9 miljoen) direct afkomstig uit subsidie. De resterende ‘eigen inkomsten’ vloeiden vooral voort uit opdrachten voor met belastinggeld gefinancierde organisaties.

Waag ziet voor zichzelf een belangrijke taak weggelegd bij het bestrijden van de ondermijnende effecten van Big Tech en digitale ongelijkheid. Moderatie van sociale media door ‘maatschappelijke organisaties’ moet tot meer ‘democratische technologie’ leiden. Waag maakt zich bovendien sterk voor ‘artistiek en ontwerpend onderzoek bij maatschappelijke transities’. Het streven naar ‘eerlijke, inclusieve technologie’ betekent dat wordt meegewerkt aan het zoeken van alternatieven voor platforms als X, TikTok en Instagram, en ook voor Teams, Zoom en Eventbrite.

Waag wil deze platforms dus niet alleen modereren, maar ook waar mogelijk ondermijnen. Het vertrok zelf met veel bombarie van X naar Mastodon. Waag benadrukt dat het antiracistisch is en een voorstander van diversiteit en inclusie. Het werkt samen met geestverwante clubs als Bits of Freedom, Amnesty, Open State Foundation en People vs Big Tech. Publiekscampagnes richten zich op de lezers van onder meer De Groene Amsterdammer, Het Parool, Trouw en de VPRO Gids, die zo hun -inkomsten opkrikken. Opmerkelijk is dat VVD’er Uri Rosenthal zitting heeft in de raad van toezicht.

‘Niets onoorbaars’

Sinds het van kracht worden van de DSA in 2023 zijn er talrijke bijeenkomsten geweest waarbij de Europese Commissie socialemediaplatforms uitnodigde om te praten over en inzicht te geven in de toepassing van de verordening. Daarbij waren ook altijd ngo’s aanwezig. Die ngo’s huldigen per definitie het standpunt dat censuur van desinformatie en haatspraak goed is, want anders zouden ze niet trouw hebben meegewerkt aan de doelstellingen van de DSA en de bijeenkomsten hebben bezocht. Directeur Evelyn Austin van BoF zei eerder dit jaar tegen onderzoeksplatform Follow the Money dat er op deze bijeenkomsten niets onoorbaars wordt besproken. Maar wie er precies aanwezig zijn en welke onderwerpen op de agenda staan, blijft geheim. Vandaar ook de Amerikaanse dagvaardingen. Deze geheimzinnigheid verhoudt zich nogal slecht tot de openheid die BoF zegt na te streven.

Austin pleit er in Vrij Nederland voor om de gesprekken over de DSA voortaan te houden zonder de socialemediabedrijven, dus alleen tussen de Europese Commissie en ngo’s. Maar wie heeft deze organisaties, die grotendeels worden gefinancierd met belastinggeld maar niet beschikken over een noemenswaardige achterban, het mandaat gegeven om het internet te censureren? En waarom zou EU-wetgeving voor de wereldwijd opererende Amerikaanse bedrijven voorrang moeten hebben op de wetgeving uit eigen land? De uitspraak van Austin is niet alleen onthullend als het gaat om de toepassing van censuur, maar laat ook goed zien welke veel te grote broek links-activistische ngo’s aantrekken in het publieke debat.

BoF reikt jaarlijks de Big Brother Awards uit aan personen of instanties die het ziet als de grootste privacyschenders. De prijs gaat opvallend vaak naar VVD-bewindslieden. Als positieve tegenhanger heeft BoF de Felipe Rodriguez Award ingesteld. In 2019 was Marleen Stikker de winnaar. Waag schuift dan af en toe wat belastinggeld als gift richting BoF. Gezien de medeplichtigheid aan de censuuractiviteiten van de Europese Commissie, mag BoF zo langzamerhand zichzelf nomineren voor de Big Brother Award.

Wynia’s Week verschijnt 156 keer per jaar en wordt volledig mogelijk gemaakt door de donateurs. Doet u mee? Doneren kan zo. Hartelijk dank!

Het bericht Hoe met belastinggeld opgetuigde NGO’s de Europese Commissie helpen bij het censureren van sociale media verscheen eerst op Wynia's Week.